Lời đồn dân gian về quả xoay và bệnh tiêu chảy
Trái xoay (hay còn gọi là trái nhung) là món ăn vặt quen thuộc gắn liền với tuổi thơ của nhiều người tại các tỉnh miền Trung và Nam Bộ. Với vị chua ngọt thanh nhẹ và lớp vỏ mịn như nhung, loại quả rừng này không chỉ được ưa chuộng như một món quà vặt mà còn được truyền miệng như một phương thuốc tự nhiên giúp "cầm" tiêu chảy nhanh chóng.
Nhiều người tin rằng mỗi khi bị rối loạn tiêu hóa hay đi ngoài phân lỏng, chỉ cần nhai vài quả xoay chín hoặc sắc nước vỏ cây uống là bụng dạ sẽ êm ngay. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự chuẩn xác và an toàn để áp dụng hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là: Trái xoay có chứa các hợp chất tự nhiên có khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ giảm triệu chứng tiêu chảy và kháng khuẩn trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng đến nay vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả điều trị thực tế.
Cơ chế tác động: Vì sao cây họ Đậu giúp cầm tiêu chảy?
Cây xoay thuộc chi Dialium, thuộc họ Đậu (Fabaceae). Trong y học cổ truyền và dược lý học, nhiều loài thực vật thuộc họ này được ghi nhận chứa hàm lượng dồi dào các hợp chất chuyển hóa thứ cấp như tannin, flavonoid và polyphenol.
Khi đi vào đường tiêu hóa, các hợp chất tannin có đặc tính làm se niêm mạc ruột. Cơ chế se này giúp kết tủa các protein trên bề mặt niêm mạc ống tiêu hóa, tạo thành một lớp màng bảo vệ tạm thời, từ đó làm giảm sự kích thích niêm mạc, giảm tính thấm và hạn chế tiết dịch vào lòng ruột. Nhờ đó, lượng nước tống xuất ra ngoài giảm đi, phân nhanh chóng đặc lại.
Bên cạnh đó, các hợp chất phenolic và flavonoid tự nhiên đóng vai trò như chất ức chế sự co bóp quá mức của cơ trơn thành ruột. Tác động chống co thắt và làm chậm nhu động ruột giúp kéo dài thời gian lưu giữ phân, giúp cơ thể tái hấp thu nước và điện giải tốt hơn, xoa dịu cảm giác đau quặn bụng.
Bằng chứng khoa học về chi xoay: Kết quả từ phòng thí nghiệm
Mặc dù việc sử dụng xoay trị tiêu chảy rất phổ biến trong dân gian, các nhà nghiên cứu chỉ mới bắt đầu tìm hiểu hoạt tính sinh học của loại cây này trong những năm gần đây. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá hoạt tính chống oxy hóa của quả xoay (Dialium indum L.), loài cây mọc hoang dã ăn được có nguồn gốc từ Đông Nam Á [1]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy phần thịt quả (mesocarp) thường được dùng làm đồ ngọt, trong khi vỏ quả ngoài (exocarp) và hạt thường bị bỏ đi [1].
Phân tích hóa thực vật chuyên sâu bằng phương pháp sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) trong nghiên cứu trên đã phát hiện 38 chất chuyển hóa trong phân đoạn chiết xuất từ vỏ quả và hạt xoay [1]. Kết quả chỉ ra rằng phân đoạn methanol từ hạt thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh nhất thông qua việc quét gốc tự do DPPH với giá trị IC50 là 31,71 microg/mL [1]. Đồng thời, phân đoạn dichloromethane từ vỏ quả ngoài cho thấy khả năng ức chế sự peroxy hóa lipid linoleic acid đáng chú ý với IC50 đạt 121,43 microg/mL [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào khả năng chống oxy hóa và thành phần hóa học in vitro chứ chưa trực tiếp kiểm tra trên mô hình tiêu chảy.
Để làm rõ hơn tác dụng cầm tiêu chảy của chi thực vật này, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã thử nghiệm bột thịt quả xoay nhung châu Phi (Dialium guineense Willd) trên chuột cống trắng Wistar bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu [2]. Các nhà nghiên cứu thiết kế 3 thử nghiệm: phòng ngừa liều đơn (250, 500, 1000, 2000 và 4000 mg/kg), phòng ngừa liều lặp lại (250, 500 và 1000 mg/kg/ngày trong 8 ngày) và điều trị sau khi chuột bị tiêu chảy (250, 500, 1000 và 2000 mg/kg) [2].
Kết quả cho thấy ở liều phòng ngừa đơn 1000, 2000 và 4000 mg/kg, bột quả đã làm chậm đáng kể thời gian khởi phát tiêu chảy, giảm tần suất đại tiện, giảm lượng phân lỏng và giảm chỉ số tẩy xổ với mức ức chế tương đương thuốc loperamide [2]. Khi dùng lặp lại trong 8 ngày, quả xoay giảm tiêu chảy rõ rệt từ liều 500 mg/kg [2]. Đặc biệt, trong thử nghiệm điều trị, bột quả dùng sau khi gây tiêu chảy đã giảm triệu chứng bệnh ngay từ mức liều 250 mg/kg [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận hàm lượng nước trong phân ở nhóm chuột điều trị không thay đổi đáng kể so với nhóm chứng [2].
Bằng chứng từ các thực vật giàu tannin và flavonoid khác
Để hiểu rõ hơn vai trò của các hoạt chất tương tự có trong vỏ và thân của các loài cùng họ Fabaceae, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá chiết xuất methanol từ thân cây Caesalpinia digyna (cùng họ Fabaceae) [3]. Nghiên cứu này ghi nhận thân, quả và vỏ quả của loài này chứa hàm lượng rất cao tannin và flavonoid [3]. Thử nghiệm in vitro bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch cho thấy chiết xuất thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm phụ thuộc vào liều lượng trên hầu hết các mầm bệnh [3].
Trên mô hình chuột bị gây tiêu chảy bởi dầu thầu dầu và thử nghiệm vận chuyển đường ruột, chiết xuất thân cây họ Đậu nói trên ở liều 400 mg/kg cho hiệu lực chống tiêu chảy cao nhất, ức chế rõ rệt sự tích tụ dịch trong lòng ruột với ý nghĩa thống kê cao [3]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu công bố năm 2022 về rễ cây Acacia seyal (cũng thuộc họ Fabaceae) trên chuột nhắt cũng khẳng định các phân đoạn chiết xuất thô giúp cải thiện tiêu chảy phụ thuộc vào liều nhờ sự hiện diện của các thành phần hóa thực vật [4].
Không chỉ riêng họ Đậu, các hoạt chất tannin và flavonoid từ nhiều loại thực vật ăn được khác cũng được khảo sát. Một nghiên cứu công bố năm 2011 trên quả Campomanesia xanthocarpa giàu tannin và flavonoid cho thấy dịch chiết ethanol 70% có hoạt tính kháng khuẩn nhưng nồng độ ức chế tối thiểu lại cao hơn nồng độ tối đa thử nghiệm, đồng thời không làm thay đổi nhu động ruột trên động vật [5]. Điều này cho thấy không phải loại quả chứa tannin nào cũng mang lại hiệu quả chống tiêu chảy mạnh mẽ như nhau.
Ngược lại, một nghiên cứu công bố năm 2017 trên hoa Chiranthodendron pentadactylon cho thấy flavonoid cô lập có hoạt tính kháng khuẩn mạnh trên các tác nhân gây tiêu chảy nguy hiểm như Shigella spp. và Vibrio cholerae, thậm chí hoạt chất tiliroside còn cho hiệu quả vượt trội hơn kháng sinh chloramphenicol [6]. Tại Mexico, người dân dùng một đến hai nắm hoa hãm trà uống trong 4 ngày mà không ghi nhận tác dụng phụ [6]. Ngoài ra, một đánh giá có hệ thống năm 2016 về hoa cúc La Mã (Matricaria recutita) chỉ ra rằng sự phối hợp giữa hoa cúc, mộc dược và than cà phê vừa an toàn, dung nạp tốt, vừa đem lại hiệu quả tương đương liệu pháp thông thường trong điều trị tiêu chảy cấp ở người nhờ chứa flavonoid, quercetin, rutin và gallic acid [7].
Lợi ích thực tế và khoảng trống bằng chứng lâm sàng
Qua các dữ liệu khoa học, có thể thấy kinh nghiệm dùng quả xoay trị tiêu chảy không hoàn toàn là điều vô căn cứ. Quả xoay thực sự chứa các hợp chất chống oxy hóa mạnh mẽ [1], và chiết xuất thịt quả thuộc chi này đã chứng minh khả năng làm giảm lượng phân cũng như tần suất đi ngoài trên động vật [2].
Tuy nhiên, ranh giới giữa nghiên cứu tiền lâm sàng và ứng dụng y khoa thực tế là rất lớn. Toàn bộ các dữ liệu thực nghiệm về tác dụng cầm tiêu chảy của quả xoay hiện nay mới chỉ dừng lại ở loài chuột cống trắng Wistar [2]. Đến thời điểm hiện tại, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả thực tế của trái xoay.
Thêm vào đó, việc chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất tannin hay flavonoid trong từng quả xoay tự nhiên là điều bất khả thi, bởi chúng phụ thuộc vào độ chín, thổ nhưỡng và điều kiện bảo quản. Do đó, người tiêu dùng không thể xem trái xoay như một dạng thuốc điều trị tiêu chảy có liều lượng chuẩn xác.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng xoay trị tiêu chảy
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "tiêu chảy cứ ăn trái xoay là khỏi". Trong thực tế, tiêu chảy là cơ chế tự vệ sinh học của cơ thể nhằm tống xuất độc tố, vi khuẩn hoặc virus ra ngoài đường ruột. Tự ý dùng các chất có vị chát giàu tannin để "khóa" đường ruột quá sớm có thể giữ vi khuẩn và độc tố lại bên trong lòng ống tiêu hóa, khiến tình trạng nhiễm trùng trở nên trầm trọng hơn.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm với khả năng diệt khuẩn bên trong cơ thể người. Dù tannin và polyphenol có thể ức chế vi khuẩn trong đĩa thạch thí nghiệm [3], nồng độ chất chát nạp vào qua đường ăn uống thông thường khó có thể đạt ngưỡng tiêu diệt triệt để vi khuẩn gây bệnh trong đường ruột.
Nhiều người cũng cho rằng quả từ thiên nhiên thì vô hại, ăn càng nhiều càng nhanh khỏi. Việc nạp một lượng lớn tannin cùng lúc có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, gây buồn nôn, cồn cào ruột và cản trở sự hấp thu sắt cũng như các khoáng chất thiết yếu trong đường tiêu hóa.
Những ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn nào về việc dùng xoay điều trị tiêu chảy trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này có hệ tiêu hóa và chuyển hóa nhạy cảm, tuyệt đối không nên tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ.
Người bị tiêu chảy cấp kèm theo các dấu hiệu nhiễm trùng nặng như sốt cao, đi ngoài phân có lẫn máu, chất nhầy hoặc phân tanh hôi không được dùng trái xoay để tự điều trị tại nhà. Đây là dấu hiệu của bệnh lý nhiễm trùng đường ruột do vi khuẩn xâm lấn, cần được chẩn đoán và điều trị y tế khẩn cấp.
Những người mắc các bệnh mạn tính về đường tiêu hóa như viêm loét đại tràng, hội chứng ruột kích thích thể táo bón, người có tiền sử suy thận hoặc người đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu cũng cần cẩn trọng, tránh để tannin gây tương tác thuốc hoặc làm nặng thêm tình trạng táo bón sau tiêu chảy.
Cách sử dụng quả xoay an toàn trong đời sống
Nếu bạn yêu thích hương vị của trái xoay, hãy thưởng thức nó như một loại quả dại bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên cho cơ thể thay vì thần thánh hóa như một vị thuốc đặc trị [1].
Chỉ nên ăn quả xoay với lượng vừa phải, bóc bỏ vỏ ngoài sạch sẽ và nhâm nhi phần thịt quả chua ngọt khi đường tiêu hóa hoàn toàn khỏe mạnh. Tránh ăn lúc bụng quá đói vì vị chua và chất chát có thể gây xót ruột. Không nên tùy tiện thu hái vỏ cây xoay để sắc nước uống vì tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc quá liều tannin gây ngộ độc đường tiêu hóa.
Khi gặp vấn đề về tiêu chảy nhẹ do ăn uống, nguyên tắc quan trọng hàng đầu được y học khuyến cáo là bù đủ nước và điện giải bằng dung dịch oresol, uống nước ấm và ăn các món lỏng dễ tiêu. Nếu tình trạng đi ngoài kéo dài quá 48 giờ, kèm theo sốt hoặc dấu hiệu mất nước, bạn cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời, không nên tự ý dùng trái xoay để cầm tiêu chảy tại nhà.
