Cây sổ (tên khoa học là Dillenia indica L.) từ lâu đã là một loài thực vật quen thuộc tại nhiều vùng nhiệt đới châu Á, trong đó có Việt Nam [1]. Trong y học dân gian, các bộ phận của loài cây này thường được dùng để hỗ trợ làm lành vết thương ngoài da hoặc giảm đau nhức [4, 8]. Ngày nay, giới khoa học đang tập trung làm rõ tiềm năng trị liệu của vỏ cây và quả sổ dưới góc độ phân tử [2].
Nhiều công trình thực nghiệm cho thấy vỏ cây sổ là nguồn tích lũy dồi dào các hoạt chất triterpenoid quý giá, nổi bật nhất là axit betulinic [2]. Các bằng chứng trong phòng thí nghiệm chứng minh hoạt chất này sở hữu khả năng chống viêm, ức chế các tác nhân oxy hóa và kích hoạt các phản ứng phòng vệ tế bào [1, 6].
Axit betulinic và nhóm triterpenoid trong vỏ cây sổ
Vỏ của cây sổ chứa nguồn hợp chất phenolic và triterpenoid phong phú, trong đó axit betulinic là một triterpenoid 5 vòng thuộc nhóm lupane có hoạt tính sinh học đáng chú ý [2, 6]. Phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng các bộ phận của cây sổ chứa nhiều nhóm chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng như flavonoid, tannin, triterpenoid, hợp chất phenolic và saponin [3].
Để thu nhận tối đa các hoạt chất này từ vỏ cây sổ, các nhà khoa học đã ứng dụng mô hình hóa bề mặt đáp ứng kết hợp với mạng nơ-ron nhân tạo nhằm tối ưu hóa quy trình chiết xuất [2]. Phân tích khối phổ ion hóa phun sương dòng đôi (ESI-MS/MS) đã xác nhận sự hiện diện rõ nét của axit betulinic trong dịch chiết vỏ cây được tối ưu hóa [2]. Quy trình này giúp thu được hàm lượng phenolic tổng số đạt khoảng 85,33 mg đương lượng axit gallic/g và hàm lượng flavonoid tổng số đạt 75,60 mg đương lượng catechin/g vỏ khô [2]. Nồng độ đậm đặc của các triterpenoid này đóng vai trò then chốt tạo nên các đặc tính bảo vệ tế bào [2].
Ngoài ra, các nghiên cứu định lượng bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trên các phân đoạn chiết xuất từ cây sổ cũng khẳng định hàm lượng đáng kể của axit betulinic [2, 3]. Các dung môi hữu cơ phân cực trung bình như ethyl acetate thường đem lại hiệu suất làm giàu axit betulinic vượt trội hơn so với các phương pháp chiết cồn hay chiết nước thông thường [3, 4].
Cơ chế chống viêm và chống oxy hóa ở mức độ tế bào
Ở cấp độ tế bào, phản ứng viêm mạn tính và stress oxy hóa luôn có mối liên hệ mật thiết với nhau [1, 6]. Các đại thực bào đóng vai trò mấu chốt trong việc duy trì chuỗi phản ứng viêm thông qua việc sản sinh các cytokine gây viêm [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng axit betulinic tác động trực tiếp lên các thụ thể nội bào, từ đó ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB, một phức hợp protein điều hòa chính của phản ứng viêm [4].
Khi con đường NF-kappaB bị phong tỏa, tế bào sẽ giảm biểu hiện các enzyme gây viêm như cyclooxygenase-2 (COX-2) và synthase oxit nitric cảm ứng (iNOS) [4]. Đồng thời, nồng độ của các cytokine gây viêm nguy hiểm như interleukin-1 beta (IL-1beta), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) cũng bị suy giảm tùy thuộc vào liều lượng axit betulinic tiếp xúc [4].
Song song với việc ức chế tín hiệu viêm, axit betulinic còn kích hoạt con đường phòng thủ KEAP1-Nrf2-HO-1 [1, 6]. Các mô phỏng gắn kết phân tử và động lực học phân tử cho thấy axit betulinic liên kết rất ổn định với protein KEAP1 [2]. Sự liên kết này kích hoạt yếu tố phiên mã Nrf2 di chuyển vào nhân, từ đó làm tăng biểu hiện của heme oxygenase-1 (HO-1) [1, 6]. Chuỗi phản ứng này củng cố hệ thống chống oxy hóa nội sinh, giúp triệt tiêu các gốc oxy hóa tự do (ROS) và bảo vệ màng lipid tế bào khỏi quá trình peroxy hóa [1, 6].
Các bằng chứng khoa học nổi bật về tiềm năng sinh học
Nghiên cứu công bố năm 2025 đã khảo sát chi tiết tác động của dịch chiết vỏ cây sổ giàu axit betulinic đối với tế bào sừng người (HaCaT) bị chiếu xạ tia UVB [2]. Kết quả nuôi cấy in vitro cho thấy dịch chiết vỏ cây đã làm giảm đáng kể lượng gốc oxy hóa tự do nội bào và kích hoạt mạnh mẽ con đường KEAP1-Nrf2-HO-1 [2]. Điều này giúp bảo vệ tế bào da khỏi tình trạng lão hóa và tổn thương cấu trúc do ánh sáng mặt trời [2].
Trước đó, một nghiên cứu thực hiện năm 2016 trên mô hình vết thương vảy nến nhân tạo do tia cực tím ở chuột Wistar (gồm 12 cá thể) đã đánh giá tác động của dịch chiết cây sổ chuẩn hóa axit betulinic [1]. Các phân đoạn chiết xuất ethanol-nước (AEE) và ethyl acetate (EAE) chứa nồng độ axit betulinic lần lượt là 4,6 mg/g và 107,6 mg/g [1]. Thử nghiệm in vitro cho thấy các phân đoạn này ức chế quá trình peroxy hóa lipid ở nồng độ rất thấp là 0,02 microgam/mL [1].
Khi thoa ngoài da với liều 50 mg/mL một lần mỗi ngày trong 7 ngày, phân đoạn EAE giàu axit betulinic đã rút ngắn thời gian lành vết thương xuống còn 14 ngày, so với 16 ngày ở nhóm AEE và 12 ngày ở nhóm dùng thuốc đối chứng clobetasol (0,5 mg/mL) [1]. Phân tích mô học xác nhận phân đoạn EAE làm giảm hiện tượng á sừng (parakeratosis) tới 45% và giảm xâm nhập tế bào miễn dịch tại mô hạt, gần tương đương mức giảm 55% của clobetasol [1, 4].
Nghiên cứu năm 2017 trên chuột cống mắc đái tháo đường do streptozotocin-nicotinamide cũng chỉ ra rằng axit betulinic và các triterpenoid từ cây sổ có khả năng cải thiện tình trạng căng thẳng oxy hóa và biến chứng chuyển hóa [3]. Ngoài ra, axit betulinic tinh khiết từng được chứng minh có hoạt tính chống lại các dòng tế bào ung thư máu như U937, HL60 và K562 in vitro [5].
Ý nghĩa và giới hạn của các nghiên cứu hiện tại
Các dữ liệu nghiên cứu đã bước đầu khẳng định tiềm năng lớn của vỏ cây sổ trong việc phát triển các liệu pháp chống oxy hóa và kháng viêm [2]. Việc xác định cơ chế gắn kết ổn định giữa axit betulinic và protein KEAP1 mang lại triển vọng ứng dụng chiết xuất này vào các sản phẩm chăm sóc da và hỗ trợ phục hồi tổn thương [2].
Dù vậy, phần lớn các kết quả nổi bật nhất về axit betulinic mới dừng lại ở mức độ thử nghiệm tế bào in vitro hoặc trên các mô hình động vật gặm nhấm [1, 4, 6]. Một hạn chế đáng kể được chỉ ra vào năm 2025 là khi mô phỏng quá trình tiêu hóa qua đường tiêu hóa, các hợp chất phenolic, flavonoid và hoạt tính dọn gốc tự do của chiết xuất vỏ cây sổ bị suy giảm mạnh trong giai đoạn dạ dày [2]. Do đó, việc sử dụng qua đường uống có thể đối mặt với rào cản chuyển hóa và độ sinh khả dụng thấp [2]. Cho đến nay, vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác nhận liều lượng điều trị an toàn của axit betulinic từ vỏ cây sổ.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng cứ lấy vỏ cây sổ tươi đun nước uống hoặc giã nát đắp lên da là sẽ nhận được toàn bộ tác dụng chữa bệnh như nghiên cứu. Trên thực tế, axit betulinic là một hợp chất kém tan trong nước, và các nghiên cứu khoa học đều cần sử dụng dung môi hữu cơ phù hợp kết hợp kỹ thuật chiết tối ưu mới thu được nồng độ hoạt chất có hiệu lực [4, 6]. Việc đun nấu thủ công bằng nước thông thường khó có thể tách chiết hiệu quả lượng triterpenoid này.
Hơn nữa, các thử nghiệm kiểm soát vết thương vảy nến đòi hỏi dịch chiết được chuẩn hóa chính xác hàm lượng hoạt chất và loại bỏ tạp chất gây kích ứng [1]. Việc tự ý đắp vỏ cây tươi chưa qua xử lý lên các vết thương hở ngoài da có nguy cơ dẫn đến nhiễm khuẩn và khiến tình trạng viêm da trở nên trầm trọng hơn. Chiết xuất tự nhiên mang tính hỗ trợ sinh học, hoàn toàn không thể thay thế các loại thuốc kháng viêm hoặc trị liệu đặc hiệu được bác sĩ kê đơn [1].
Những ai cần thận trọng với vỏ cây sổ?
Người đang có các vết thương ngoài da bị lở loét sâu, chảy dịch hoặc nhiễm trùng nặng tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc đắp từ vỏ cây sổ. Bất kỳ sự tiếp xúc nào của vết thương hở với bột dược liệu thô đều có thể làm tăng nguy cơ kích ứng mô tế bào.
Những người đang sử dụng các thuốc điều trị bệnh mạn tính, đặc biệt là thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc chống viêm ức chế miễn dịch, cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ cây sổ [2, 4]. Do các hợp chất triterpenoid có thể tương tác và làm thay đổi chuyển hóa tế bào, sự kết hợp thiếu kiểm soát có thể gây xáo trộn phác đồ điều trị [3].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng cần thận trọng cao độ, bởi hiện chưa có dữ liệu lâm sàng nào bảo đảm tính an toàn tuyệt đối của chiết xuất vỏ cây sổ trên các nhóm dân số nhạy cảm này.
Gợi ý tiếp cận và ứng dụng thực tế
Với những người quan tâm đến các giải pháp chăm sóc da và bảo vệ tế bào từ thiên nhiên, việc tiếp cận cây sổ nên dựa trên các sản phẩm bôi ngoài da đã được tinh chế và kiểm nghiệm độ an toàn da liễu [4, 6]. Việc lựa chọn các sản phẩm bôi ngoài da chứa chiết xuất chuẩn hóa nồng độ hoạt chất sẽ hạn chế được sự phân hủy qua đường tiêu hóa và giảm thiểu nguy cơ nhiễm khuẩn [4, 6].
Trong chế độ ăn uống hàng ngày, nếu có điều kiện tiếp cận các bộ phận của cây sổ, người dùng chỉ nên sử dụng như một loại thực phẩm truyền thống với lượng vừa phải, không nên xem đây là phương thuốc điều trị bệnh [6]. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, bổ sung dinh dưỡng cân đối và chống nắng bảo vệ da cẩn thận để hạn chế tối đa các tổn thương tế bào do tia cực tím [2].
Tóm lại, axit betulinic cùng hệ triterpenoid dồi dào trong vỏ cây sổ mở ra nhiều triển vọng trong việc phát triển các liệu pháp kháng viêm và làm chậm quá trình lão hóa mô [4, 6]. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn thận trọng và tỉnh táo trước các bằng chứng khoa học, tránh tự ý sử dụng dược liệu thô chưa qua kiểm chứng y khoa.
