Shilajit (còn gọi là Moomiyo) từ lâu đã được biết đến trong y học cổ truyền Nam Á như một loại "nhựa đá" giàu khoáng chất [1]. Trong thời gian gần đây, chất này thu hút sự quan tâm lớn nhờ thành phần hoạt chất cốt lõi mang tên axit fulvic [2]. Nhiều người tìm kiếm shilajit với kỳ vọng bồi bổ cơ thể, làm chậm quá trình lão hóa và gia tăng sức bền.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy axit fulvic trong shilajit đóng vai trò như một chất chống oxy hóa tự nhiên và chất hỗ trợ hấp thu, sinh khả dụng của dược chất [1, 3]. Dù vậy, phần lớn các bằng chứng hiện nay vẫn dừng lại ở cấp độ tiền lâm sàng, thử nghiệm trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật và thực vật, chưa đủ thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên cơ thể người [5, 6].
Axit fulvic là gì và nguồn gốc trong shilajit
Shilajit là một chất khoáng tự nhiên đa thành phần, có nguồn gốc từ các vùng núi cao, thường được dùng trong nền y học cổ truyền Ayurveda và Siddha của Ấn Độ [1]. Hoạt chất chính tạo nên các đặc tính sinh học của shilajit gồm có dibenzo-alpha-pyrone, các chất chuyển hóa liên quan và axit fulvic [2].
Về mặt hóa học, axit fulvic là một hợp chất humic, thường được xem là một polymer địa chất hình thành từ quá trình phân hủy hữu cơ kéo dài [3]. Hoạt chất này có thể được tách chiết từ nhiều nguồn tự nhiên khác nhau như shilajit, than bùn hoặc các chất hữu cơ hòa tan [3]. Trong dược học, axit fulvic được quan tâm đặc biệt vì cấu trúc phân tử linh hoạt và tiềm năng sinh học đa dạng [3].
Cơ chế chống oxy hóa và hỗ trợ sinh khả dụng
Tình trạng căng thẳng oxy hóa xảy ra khi cơ thể gia tăng sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) trong khi các cơ chế phòng vệ chống oxy hóa nội sinh bị suy giảm [4]. Axit fulvic thể hiện khả năng giảm bớt căng thẳng tế bào thông qua việc tăng cường hoạt lực của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và peroxidase [4, 7]. Nhờ đó, lượng ROS dư thừa và các chỉ số tổn thương màng tế bào như malondialdehyde (MDA) được kéo giảm đáng kể [5].
Bên cạnh hoạt tính dọn gốc tự do, axit fulvic còn được nghiên cứu với vai trò cải thiện khả năng hòa tan và hấp thu [3]. Hoạt chất này có khả năng tạo tinh thể đồng kết tinh (co-crystal) với các hợp chất thực vật tự nhiên [3]. Nhờ cơ chế đó, axit fulvic giúp nâng cao độ tan và tăng sinh khả dụng sinh học đối với các hoạt chất hay thuốc vốn khó tan thuộc hệ thống phân loại sinh dược học nhóm II (BCS class II) [3].
Dữ liệu từ các nghiên cứu dược lý thực nghiệm
Nghiên cứu về shilajit và axit fulvic đã ghi nhận một số tác động sinh học tích cực trên mô hình động vật và mô hình tế bào thực nghiệm:
Nghiên cứu bảo vệ dạ dày trên chuột (năm 2021): Nghiên cứu này đánh giá tác dụng của dịch chiết nước shilajit đối với các tổn thương niêm mạc dạ dày do thuốc chống viêm không steroid aspirin gây ra trên chuột cống [4]. Aspirin làm suy giảm chất nhầy, tăng tiết axit và gây độc niêm mạc thông qua việc gia tăng sinh các gốc ROS [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất shilajit có hoạt tính kháng loét tương đương cơ chế bảo vệ của omeprazole, làm tăng pH dịch vị và giảm đáng kể tổn thương niêm mạc dạ dày nhờ đặc tính chống oxy hóa dọn gốc tự do [4].
Khảo sát tá dược chức năng từ axit fulvic (năm 2020): Dự án nghiên cứu mẫu bột đông khô chứa axit fulvic chiết xuất từ than bùn đã đánh giá các đặc tính hóa lý, độ an toàn phi lâm sàng (độc tính cấp trên chuột nhắt và bán cấp trên chuột cống) [3]. Kết quả thực nghiệm khẳng định tiềm năng của axit fulvic như một tá dược chức năng có khả năng cải thiện độ tan và độ hấp thu của các loại dược chất khó tan trong hệ tiêu hóa [3].
Nghiên cứu cơ chế chống oxy hóa và tích lũy khoáng trên thực vật (năm 2024 và 2025): Thử nghiệm phun axit fulvic lên cây hồ trăn (năm 2024) ở nồng độ 1,5 g/L ghi nhận sự gia tăng hàm lượng hợp chất phenol (31,8%), flavonoid (24,53%), kích hoạt các enzyme catalase (tăng 37,56%), SOD (tăng 76,45%), đồng thời làm tăng hấp thu các nguyên tố khoáng như kẽm (tăng 58,23%) và kali (tăng 28,12%) [6]. Tương tự, nghiên cứu năm 2025 trên mạ lúa chịu căng thẳng thiếu đạm cho thấy axit fulvic làm tăng hoạt tính enzyme SOD, POD, CAT, giảm rõ rệt lượng H2O2 và mức peroxy hóa lipid màng tế bào [5].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng ở người
Theo các y văn tiền lâm sàng, shilajit được ghi nhận có nhiều tiềm năng như chống loét, chống oxy hóa, hỗ trợ nhận thức và điều hòa miễn dịch [7]. Việc kết hợp axit fulvic giúp trung hòa các chất oxy hóa gây hại và hỗ trợ quá trình vận chuyển chất dinh dưỡng tốt hơn [3, 4, 7].
Mặc dù có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền, hoạt tính sinh học của shilajit hiện vẫn thiếu các bằng chứng khoa học vững chắc và hồ sơ tài liệu hóa hệ thống [1]. Hiện chưa có sẵn các nghiên cứu toàn diện về dược động học và dược lực học của shilajit trên cơ thể người [2]. Các đánh giá tổng quan chỉ ra rằng tác dụng chống oxy hóa in vivo ở các nghiên cứu trước đây từng sử dụng liều lượng chưa phù hợp hoặc thiếu nhóm đối chứng dương [1]. Do đó, các tuyên bố về hiệu quả chống oxy hóa trên người vẫn đang chờ các thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn trong tương lai xác nhận [7].
Hiểu lầm thường gặp về axit fulvic và shilajit
Nhiều người tiêu dùng lầm tưởng shilajit tự nhiên thô có thể sử dụng trực tiếp để chữa bách bệnh. Trên thực tế, shilajit thô chưa qua tinh chế tiềm ẩn nhiều nguy cơ nhiễm độc do lẫn độc tố vi nấm (mycotoxin), các ion kim loại nặng hoặc các gốc tự do có hại [1, 5].
Một hiểu lầm khác là cho rằng axit fulvic dùng càng nhiều càng mang lại hiệu quả giải độc nhanh chóng. Việc lạm dụng các sản phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc có thể đưa kim loại nặng độc hại vào cơ thể hoặc dẫn tới các tương tác bất lợi chưa lường trước [1, 5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng shilajit?
Do tính chất phức tạp của nguồn nguyên liệu, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:
Người có cơ địa dị ứng hoặc vận động cường độ cao: Báo cáo ca bệnh năm 2019 đã ghi nhận trường hợp sốc phản vệ liên quan đến việc sử dụng shilajit liều tăng kết hợp với hoạt động thể chất, có thể kích hoạt các chất trung gian từ tế bào mast [2].
Người sử dụng các chế phẩm trôi nổi qua mạng: Các phân tích đã phát hiện nhiều sản phẩm y học cổ truyền bao gồm shilajit mua qua mạng chứa hàm lượng kim loại nặng có thể phát hiện được như chì, thủy ngân và thạch tín (asen) [7]. Bất kỳ ai sử dụng phải đảm bảo sản phẩm đã qua tinh chế đạt chuẩn [1, 5].
Phụ nữ có thai, người cho con bú và người có bệnh nền: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn trên các nhóm đối tượng đặc biệt này; mọi can thiệp dinh dưỡng hay bổ sung đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị [1, 5].
Gợi ý tiếp cận và sử dụng an toàn
Ưu tiên chế phẩm đã tinh chế: Chỉ lựa chọn các dòng sản phẩm chiết xuất shilajit đã được loại bỏ tạp chất, kim loại nặng và độc tố vi nấm theo tiêu chuẩn dược phẩm hoặc quy trình tinh chế được cấp phép [1, 5].
Sử dụng lượng vừa phải: Vì chưa có hướng dẫn liều dùng chuẩn mực cho mọi thể trạng, người dùng chỉ nên duy trì ở lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chỉ định từ bác sĩ [1, 6].
Không thay thế thuốc chữa bệnh: Axit fulvic và shilajit không thể thay thế các thuốc điều trị đặc hiệu. Người đang điều trị loét dạ dày hoặc bệnh mạn tính bằng thuốc tây cần tham vấn bác sĩ trước khi phối hợp để tránh tương tác bất lợi [2, 5].
Axit fulvic trong shilajit là một phức hợp tự nhiên giàu tiềm năng với hoạt tính chống oxy hóa và cải thiện độ hòa tan sinh học đã được ghi nhận ở nghiên cứu tiền lâm sàng [2, 3]. Dẫu vậy, người tiêu dùng cần giữ thái độ tỉnh táo, tránh kỳ vọng quá mức vào các tác dụng chưa được chứng minh lâm sàng đầy đủ và luôn chú trọng yếu tố tinh khiết, an toàn của sản phẩm [1, 5, 6].
