Nhiều người lựa chọn chế độ ăn thực dưỡng hoặc thuần chay với mong muốn thanh lọc cơ thể và cải thiện sức khỏe tổng quát. Tuy nhiên, nếu vừa duy trì thực đơn kiêng khem nghiêm ngặt vừa mắc các bệnh lý đường tiêu hóa như viêm dạ dày, loạn khuẩn ruột hay hội chứng kém hấp thu, cơ thể rất dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt vi chất nghiêm trọng. Trong đó, vitamin B12 là mắt xích bị ảnh hưởng nặng nề nhất.
Khi đường uống thông thường không còn mang lại hiệu quả do ruột bị tổn thương hoặc suy giảm chức năng, vitamin B12 dạng xịt mũi xuất hiện như một lựa chọn thay thế giàu tiềm năng. Phương thức này giúp hoạt chất đi thẳng vào tuần hoàn máu qua niêm mạc mũi mà không cần phụ thuộc vào hệ thống tiêu hóa đang gặp trục trặc [1].
Nguy cơ thiếu hụt B12 ở người ăn thực dưỡng có bệnh tiêu hóa
Vitamin B12 đóng vai trò thiết yếu đối với quá trình tổng hợp vật chất di truyền DNA và sản sinh năng lượng cho toàn bộ tế bào [2]. Tình trạng thiếu hụt vi chất này diễn ra khá phổ biến trong cộng đồng, xuất phát chủ yếu từ hai nguyên nhân: lượng ăn vào từ thực phẩm nguồn gốc động vật quá ít hoặc cơ thể bị giảm khả năng hấp thu [2]. Nhóm người ăn chay, người thực hiện chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt là những đối tượng có nguy cơ cao bị thiếu vitamin B12 [2]. Tình trạng thiếu hụt mức độ dưới lâm sàng thường diễn tiến âm thầm, triệu chứng ban đầu rất mờ nhạt và khó phát hiện [2]. Nếu không được can thiệp kịp thời, tình trạng này có thể để lại hệ lụy lâu dài đối với mạch máu, nhận thức, xương khớp, mắt cũng như kết quả thai kỳ [2].
Vấn đề càng trở nên nan giải khi người ăn thực dưỡng lại mắc thêm các rối loạn tại đường tiêu hóa. Chẳng hạn, những người bị giảm tiết axit dạ dày hoặc phải dùng thuốc ức chế tiết axit như omeprazole trong thời gian dài sẽ bị giảm khả năng hấp thu vitamin B12 do thuốc ngăn cản quá trình tách vitamin này ra khỏi các protein trong thức ăn [3]. Các tổn thương tại đường ruột kết hợp với nguồn cung cấp nghèo nàn từ khẩu phần ăn thực dưỡng sẽ đẩy người bệnh vào tình trạng cạn kiệt nguồn dự trữ cobalamin nhanh chóng hơn [3], [2].
Cơ chế hấp thu B12 và vì sao đường uống có thể thất bại
Quá trình hấp thu vitamin B12 tự nhiên diễn ra rất phức tạp và cần sự phối hợp nhịp nhàng của nhiều cơ quan. Sau khi được tách khỏi thức ăn nhờ axit dạ dày, vitamin B12 phải gắn với yếu tố nội tại do dạ dày tiết ra, sau đó phức hợp này di chuyển xuống phần cuối của ruột non là đoạn hồi tràng để được tiếp nhận và đưa vào máu [4], [5]. Đoạn cuối hồi tràng là vị trí duy nhất đảm nhiệm chức năng hấp thu vitamin B12 trong toàn bộ ống tiêu hóa [5]. Trong một nghiên cứu theo dõi 24 bệnh nhân bị cắt bỏ đoạn cuối hồi tràng để tạo hình bàng quang, có đến 25% trường hợp bị hạ thấp nồng độ vitamin B12 huyết thanh và một người xuất hiện triệu chứng thần kinh sau 53 tháng theo dõi [5].
Bên cạnh đó, các bệnh lý nhiễm trùng hoặc rối loạn hệ vi sinh đường ruột cũng trực tiếp làm hỏng khâu hấp thu này. Điển hình như ở bệnh nhân mắc chứng sprue nhiệt đới (tiêu chảy mỡ nhiệt đới), các nghiên cứu chỉ ra rằng khi lượng vi khuẩn đường ruột tăng sinh bất thường ở hỗng tràng và hồi tràng, khả năng hấp thu B12 sẽ bị suy giảm rõ rệt [4]. Khi đó, dù dạ dày vẫn tiết yếu tố nội tại bình thường và phức hợp B12 - yếu tố nội tại vẫn được hình thành nguyên vẹn trong lòng ruột, các thụ thể tại tế bào niêm mạc ruột đã bị tổn thương hoặc tế bào ruột bị độc tố vi khuẩn phá hủy, khiến vitamin không thể đi qua thành ruột [4]. Ngoài ra, ở những người bị thiếu máu ác tính, tình trạng kém hấp thu chọn lọc tại hồi tràng cũng có thể xuất hiện tạm thời [6].
Xịt mũi: Giải pháp đi tắt vào máu không qua đường ruột
Khi ruột bị viêm mạn tính, teo niêm mạc hoặc thiếu hụt thụ thể tiếp nhận, việc tiếp tục uống bổ sung vitamin B12 liều cao có thể không mang lại kết quả như mong đợi. Về mặt y khoa, nguyên tắc cốt lõi để điều trị thiếu hụt cobalamin là khắc phục nguyên nhân bệnh lý nền kết hợp với liệu pháp thay thế [3]. Vì nguyên nhân cốt lõi ở nhóm bệnh nhân tiêu hóa là khiếm khuyết hấp thu, các chuyên gia khuyến cáo nên ưu tiên các đường dùng ngoài đường tiêu hóa như tiêm hoặc xịt qua mũi [3].
Dạng xịt mũi hoạt động dựa trên cơ chế phân tán các hạt hoạt chất mịn lên lớp niêm mạc mũi giàu mạch máu. Từ đây, vitamin B12 được hấp thu trực tiếp qua biểu mô và đi thẳng vào tuần hoàn chung mà không cần đi qua dạ dày, không cần yếu tố nội tại và bỏ qua hoàn toàn đoạn hồi tràng đang bị tổn thương [1]. Phương thức này mở ra cơ hội bù đắp dưỡng chất an toàn cho những người ăn thực dưỡng có bệnh lý ruột mà không cần phải can thiệp các thủ thuật xâm lấn [1].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả của B12 dạng xịt mũi
Hiệu quả của việc bổ sung vitamin B12 qua niêm mạc mũi đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo y khoa. Ngay từ những năm 1997, một nghiên cứu trên 6 bệnh nhân có nồng độ B12 huyết tương dưới 200 ng/L đã áp dụng phác đồ xịt mũi hydroxocobalamin với liều 1,5 mg vào các ngày thứ 0, 14 và 21 [1]. Kết quả theo dõi từ 1 giờ đến 35 ngày cho thấy nồng độ cobalamin trung bình trong máu đã tăng gấp 8 lần và mức nồng độ này vẫn được duy trì ổn định sau 1 tuần kể từ liều xịt cuối cùng [1].
Không chỉ ở người lớn, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2020 trên 10 bệnh nhi thiếu hụt vitamin B12 cũng cho thấy việc sử dụng thuốc xịt mũi chứa hydroxocobalamin mang lại kết quả phục hồi rất ấn tượng [7]. Nồng độ vitamin B12 huyết thanh trung bình của các em đã tăng vọt từ mức ban đầu 126,3 pmol/l lên tới 1914,7 pmol/l sau điều trị [7]. Điều đặc biệt là trong suốt quá trình theo dõi, không có bất kỳ tác dụng phụ nào được ghi nhận ở nhóm đối tượng nhỏ tuổi này [7]. Các dữ liệu này khẳng định đường xịt mũi giúp bình thường hóa nồng độ B12 nhanh chóng và có khả năng thay thế hiệu quả cho các mũi tiêm truyền thống [1], [7].
Lợi ích nổi bật và những giới hạn của các nghiên cứu hiện tại
Lợi ích lớn nhất của dạng xịt mũi là tính tiện lợi và giảm thiểu tâm lý căng thẳng cho người bệnh. Phương pháp điều trị thiếu hụt B12 truyền thống là tiêm bắp thường gây đau đớn, tốn kém chi phí y tế và tạo áp lực tâm lý lớn, đặc biệt đối với trẻ em [7]. Việc sử dụng dạng xịt tại chỗ giúp bệnh nhân dễ dàng tuân thủ phác đồ dài ngày hơn rất nhiều so với việc phải đến cơ sở y tế tiêm định kỳ [1], [7].
Tuy nhiên, giới khoa học cũng chỉ rõ những mặt hạn chế cần được cân nhắc. Bằng chứng về hiệu quả của đường xịt mũi so với các phác đồ điều trị kinh điển hiện vẫn còn tương đối hạn chế do số lượng nghiên cứu chưa nhiều [1]. Các thử nghiệm lâm sàng hiện có phần lớn được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ, chẳng hạn nhóm 6 người hoặc nhóm 10 bệnh nhi [1], [7]. Do đó, giới chuyên môn nhấn mạnh cần tiếp tục có những đánh giá hệ thống và thử nghiệm quy mô lớn hơn để xác lập rõ ràng về tính an toàn lâu dài, liều lượng tối ưu cũng như tần suất sử dụng chuẩn xác cho từng nhóm bệnh lý riêng biệt [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi bổ sung B12
Một hiểu lầm rất phổ biến ở những người theo đuổi lối sống thực dưỡng là cho rằng chỉ cần uống các loại viên ngậm dưới lưỡi là đủ để giải quyết mọi mức độ thiếu hụt vi chất. Mặc dù dạng ngậm dưới lưỡi cũng có thể hấp thu vào máu, hầu hết các nghiên cứu về dạng này mới chỉ dừng lại ở nhóm bệnh nhân thiếu hụt nhẹ hoặc thiếu hụt dưới lâm sàng trong thời gian ngắn vài tuần đến vài tháng [1]. Do đó, chưa thể khẳng định chắc chắn hiệu quả của viên ngậm đối với các trường hợp thiếu hụt nghiêm trọng hoặc những người có hội chứng kém hấp thu nặng tại ruột [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng khi thiếu B12 thì nhất thiết phải tiêm bắp suốt đời. Mặc dù tiêm bắp là giải pháp quen thuộc, dạng xịt mũi đã được chứng minh là phương thức điều trị được người bệnh ưa chuộng hơn nhờ việc sử dụng nhẹ nhàng mà vẫn đưa được hoạt chất vào máu một cách trực tiếp [1], [7]. Dạng chế phẩm B12 thường dùng nhất trên lâm sàng là cyanocobalamin, chất này bản thân chưa có hoạt tính sinh học ngay mà sẽ được cơ thể chuyển hóa thành dạng hoạt động trước khi các mô sử dụng [3].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Bệnh nhân ăn thực dưỡng có vấn đề tiêu hóa khi nghi ngờ thiếu B12 cần được thăm khám cẩn thận thay vì tự ý điều trị. Để chẩn đoán chính xác tình trạng kém hấp thu, các bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm chuyên biệt, trong đó xét nghiệm bài tiết qua nước tiểu Schilling từng là công cụ hữu hiệu nhất để đánh giá sự hấp thu B12 và cơ chế bệnh sinh [8]. Ngược lại, xét nghiệm đo nồng độ B12 trong huyết tương sau 8 giờ hiện không còn được chấp nhận do có thể cho kết quả bình thường giả ở một số bệnh nhân thực sự bị kém hấp thu [8].
Những người cao tuổi có chế độ ăn nghèo B12, người bị suy giảm dự trữ B12 hoặc mắc các rối loạn tiêu hóa mạn tính cần hết sức lưu ý vì các biến chứng lâm sàng thường dễ bị bỏ sót [3]. Đặc biệt, những bệnh nhân từng phẫu thuật cắt bỏ đoạn cuối hồi tràng, bệnh nhân bị viêm ruột nặng hoặc nhiễm khuẩn ruột cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi sát sao nồng độ vi chất để chỉ định bổ sung đúng cách, tránh để xảy ra tổn thương thần kinh không thể hồi phục [4], [5].
Lời khuyên áp dụng thực tế và theo dõi điều trị
Đối với người thực dưỡng đang dùng thuốc dạ dày nhóm ức chế bơm proton như omeprazole, một số nghiên cứu gợi ý rằng việc đơn giản là bổ sung thêm nước trái cây hoặc các loại đồ uống có tính axit vào chế độ ăn có thể giúp làm tăng đáng kể khả năng hấp thu cobalamin [3]. Tuy nhiên, nếu đã xuất hiện các dấu hiệu lâm sàng của tình trạng thiếu hụt, người bệnh nhất thiết phải tiến hành liệu pháp thay thế theo chỉ định y khoa [3].
Khi được chỉ định dùng B12 dạng xịt mũi, người bệnh cần thực hiện đúng liều lượng hướng dẫn, bảo đảm niêm mạc mũi thông thoáng trước khi xịt để đạt tỷ lệ thẩm thấu cao nhất. Việc xét nghiệm máu định kỳ để kiểm tra lại nồng độ vitamin B12 là bắt buộc nhằm điều chỉnh tần suất xịt phù hợp [1], [7]. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý ngưng phác đồ hoặc thay đổi sang các sản phẩm uống không rõ khả năng hấp thu khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị.
Tóm lại, vitamin B12 dạng xịt mũi là cứu cánh y khoa giá trị cho người ăn thực dưỡng mắc các bệnh lý tiêu hóa gây trở ngại cho quá trình hấp thu tại ruột [3], [1]. Lựa chọn này giúp đưa vi chất vào máu nhanh chóng, khắc phục nhược điểm đau đớn của việc tiêm bắp và nâng cao sự tuân thủ điều trị [1], [7]. Hãy chủ động trao đổi với bác sĩ để được đánh giá chính xác tình trạng kém hấp thu và có phác đồ can thiệp an toàn, kịp thời.
