Băn khoăn về vị thuốc an thần trong thai kỳ
Mang thai là giai đoạn cơ thể người phụ nữ trải qua hàng loạt thay đổi về thể chất lẫn tâm lý. Tình trạng mất ngủ, hồi hộp, bồn chồn hay suy giảm trí nhớ thường xuất hiện, khiến nhiều thai phụ tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm cải thiện giấc ngủ. Trong y học cổ truyền, viễn chí từ lâu đã được biết đến là một vị thuốc có tác dụng an thần, dưỡng tâm và tăng cường trí nhớ quen thuộc.
Tuy nhiên, việc sử dụng các loại thảo dược tự nhiên trong thai kỳ luôn tiềm ẩn những nguy cơ khó lường. Nhiều người thường lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và không gây hại cho thai nhi. Sự thật là nhiều loại thảo mộc chứa các hoạt chất sinh học mạnh mẽ, có khả năng tác động trực tiếp đến trương lực cơ tử cung hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai.
Chính vì vậy, câu hỏi liệu bà bầu có dùng được viễn chí hay không là mối băn khoăn của rất nhiều gia đình. Để có câu trả lời chính xác, chúng ta cần xem xét kỹ lưỡng các bằng chứng dược lý học hiện đại và những cảnh báo an toàn từ giới nghiên cứu.
Bà bầu có dùng được viễn chí không? Lời giải đáp từ khoa học
Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng nhất dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý sử dụng viễn chí.
Mặc dù viễn chí được xem là vị thuốc quý bồi bổ thần kinh trong đời sống thường nhật, nhưng các thử nghiệm dược lý cho thấy dược liệu này có hoạt tính gây co bóp cơ trơn tử cung. Sự gia tăng co bóp cơ tử cung trong thai kỳ là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến sảy thai, động thai hoặc sinh non.
Ngoài ra, các dữ liệu về tính an toàn của vị thuốc này trên phụ nữ có thai hiện vẫn chưa được xác lập đầy đủ qua các thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ. Do đó, việc tự ý sắc uống hoặc dùng các chế phẩm chứa viễn chí trong thời gian mang thai mang lại rủi ro sức khỏe rất lớn.
Vì sao viễn chí kích thích co bóp cơ tử cung?
Để hiểu tại sao viễn chí lại nguy hiểm cho thai kỳ, cần tìm hiểu cấu trúc hóa học và tác động dược lý của các thành phần trong cây. Rễ viễn chí chứa hơn 320 chất chuyển hóa đã được phân lập, trong đó nhóm chất saponin, xanthone và este oligosaccharide đóng vai trò là các hoạt chất chức năng chính [1]. Nhóm saponin trong thảo dược này ngoài việc đem lại một số tác động lên hệ thần kinh thì cũng là nhóm hoạt chất gây kích ứng đường tiêu hóa đáng kể [1].
Bên cạnh tác động kích ứng tiêu hóa, các chiết xuất từ viễn chí còn can thiệp trực tiếp vào hoạt động của cơ trơn tử cung. Trong cơ thể phụ nữ mang thai, sự ổn định của tử cung đòi hỏi một trạng thái thư giãn cơ bắp phù hợp để thai nhi có không gian phát triển an toàn. Chẳng hạn, các nghiên cứu chuyên sâu về phân tử chỉ ra rằng thụ thể progesterone dạng B (PGR-B) đóng vai trò then chốt trong việc duy trì thời gian mang thai và làm giảm sự co bóp cơ tử cung thông qua việc điều hòa các tín hiệu sinh học phức tạp [2].
Khi các tác nhân bên ngoài kích thích làm đảo lộn trạng thái cân bằng này, tử cung sẽ bắt đầu xuất hiện những cơn co thắt bất thường. Tình trạng co bóp tử cung sớm hoặc rối loạn co bóp có thể kéo theo những biến chứng sản khoa nghiêm trọng [2]. Đối với viễn chí, các hợp chất trong nước sắc dược liệu này có khả năng kích hoạt các con đường truyền tín hiệu gây co bóp, trực tiếp phá vỡ trạng thái nghỉ ngơi bình thường của thành tử cung.
Bằng chứng thực nghiệm: Tác động của viễn chí trên cơ trơn tử cung
Mối lo ngại về nguy cơ sảy thai do viễn chí không phải là suy đoán vô căn cứ mà đã được ghi nhận qua các thực nghiệm khoa học cụ thể. Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã tiến hành khảo sát tác động của nước sắc viễn chí (Polygala tenuifolia) trên hoạt tính điện cơ và hoạt tính co bóp của các dải cơ trơn tử cung ở chuột cống trinh nữ [3].
Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã sử dụng hệ thống sinh học biolap 410 để ghi nhận sự thay đổi của cơ tử cung khi tiếp xúc với các nồng độ nước sắc viễn chí khác nhau [3]. Kết quả cho thấy, các mức liều nước sắc viễn chí gồm 0,02 g/kg, 0,04 g/kg và 0,08 g/kg đều làm gia tăng rõ rệt hoạt tính điện cơ và làm tăng mạnh hoạt tính co bóp của cơ trơn tử cung [3].
Để làm rõ nguyên nhân của hiện tượng này, nhóm nghiên cứu đã sử dụng 5 chất chẹn thụ thể khác nhau nhằm phân tích cơ chế [3]. Kết luận nghiên cứu chỉ ra rằng tác động kích thích điện cơ và tăng co bóp cơ trơn tử cung của viễn chí có liên quan chủ yếu đến thụ thể histamine H1, kênh canxi phụ thuộc điện thế loại L (L-voltage-dependant calcium channels) hoặc quá trình tổng hợp prostaglandin, chứ không liên quan đến thụ thể M [3].
Việc kích hoạt dòng canxi đi vào tế bào qua kênh canxi loại L và thúc đẩy tổng hợp prostaglandin đều là những cơ chế kinh điển kích hoạt cơn co bóp tử cung mạnh mẽ. Trong sản khoa, các cơn co bóp tử cung ngoài ý muốn có thể dẫn đến dọa sảy thai hoặc chuyển dạ sinh non, vốn là những tình trạng đòi hỏi các thuốc chuyên biệt như ritodrine để ngăn chặn co thắt và bảo vệ tuần hoàn tử cung - bánh rau [4]. Vì vậy, một dược liệu thúc đẩy co bóp như viễn chí là mối nguy cơ tiềm ẩn đối với thai phụ.
Nhầm lẫn dược liệu và nguy cơ từ các thành phần saponin
Không chỉ tiềm ẩn nguy cơ kích thích cơ trơn tử cung, việc sử dụng viễn chí trên thị trường hiện nay còn đối mặt với bài toán kiểm soát chất lượng và nhận diện loài. Vị thuốc viễn chí (Polygalae Radix) trong y học cổ truyền là rễ khô của loài Polygala tenuifolia hoặc Polygala sibirica [1]. Tại Hàn Quốc, chỉ có loài Polygala tenuifolia được công nhận chính thức trong dược điển, trong khi tại Trung Quốc thì cả hai loài Polygala tenuifolia và Polygala sibirica đều được sử dụng tương đương nhau [5].
Do các sản phẩm thảo dược thương mại thường được lưu thông dưới dạng rễ cây đã phơi hoặc sấy khô, việc phân biệt chính xác bằng mắt thường hoặc các đặc điểm hình thái bên ngoài là rất khó khăn [5]. Các nhà khoa học gần đây đã phải giải trình tự bộ gen lục lạp của ba loài Polygala tenuifolia, Polygala japonica và Polygala sibirica nhằm phát triển các chỉ thị phân tử indel phục vụ cho việc định danh chính xác loài dược liệu [5]. Việc dùng lẫn lộn hoặc nhầm lẫn giữa các loài có thể dẫn đến sự sai lệch về hàm lượng hoạt chất sinh học tiếp nạp vào cơ thể.
Thêm vào đó, nhóm hoạt chất saponin dồi dào trong rễ viễn chí còn gây ra phản ứng kích ứng đường tiêu hóa đáng kể trên lâm sàng [1]. Phụ nữ mang thai vốn là đối tượng rất nhạy cảm ở hệ tiêu hóa do tác động của nội tiết tố thai kỳ, thường xuyên phải đối mặt với các triệu chứng ốm nghén, nôn ói, trào ngược hoặc rối loạn tiêu hóa. Sự kích ứng đường ruột từ saponin có thể làm trầm trọng thêm các cơn buồn nôn và cồn cào dạ dày của người mẹ [1]. Mặc dù y học cổ truyền có những phương pháp chế biến phối hợp nhằm giảm bớt sự kích ứng tiêu hóa này, nhưng sự thiếu hụt các dữ liệu an toàn tổng thể vẫn là một rào cản lớn [1].
Khoảng trống nghiên cứu: Chưa có thử nghiệm lâm sàng trên phụ nữ mang thai
Một điểm cực kỳ quan trọng mà độc giả cần lưu ý là tính chất của các bằng chứng khoa học hiện có. Thử nghiệm chứng minh viễn chí làm tăng co bóp cơ trơn tử cung mới chỉ được thực hiện trên chuột cống trinh nữ trong phòng thí nghiệm, chứ chưa từng có nghiên cứu thực hiện trên chuột mang thai hay phụ nữ mang thai [3]. Hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của viễn chí trên phụ nữ mang thai [1].
Một bài tổng quan công bố năm 2024 về dược liệu viễn chí đã nhấn mạnh rằng sự thiếu hụt các nghiên cứu an toàn và nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao đang là yếu tố chính hạn chế việc ứng dụng rộng rãi của vị thuốc này [1]. Việc thiếu nghiên cứu lâm sàng trên người mang thai không có nghĩa là dược liệu này an toàn, mà ngược lại, đó là hồi chuông cảnh báo về nguyên tắc thận trọng.
Khi một loại thảo dược đã được chứng minh có khả năng làm tăng hoạt tính điện cơ và gây co thắt dải cơ tử cung thực nghiệm thông qua các thụ thể sinh học mạnh mẽ [3], việc áp dụng lên cơ thể người mẹ mang thai có thể dẫn đến những hậu quả khó lường trước. Trong y khoa hiện đại, khi một chất chưa rõ độc tính thai kỳ nhưng đã cho thấy dấu hiệu gây kích thích cơ tử cung trên động vật, chất đó sẽ lập tức bị xếp vào danh mục chống chỉ định hoặc cần phải tránh sử dụng cho phụ nữ có thai.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Từ những dữ liệu khoa học kể trên, có thể xác định rõ các nhóm đối tượng cần phải tránh xa hoặc hết sức cảnh giác với vị thuốc viễn chí:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn của thai kỳ. Dù là ba tháng đầu, ba tháng giữa hay ba tháng cuối, nguy cơ kích thích cơ trơn tử cung từ nước sắc viễn chí đều có thể đe dọa sự an toàn của thai nhi [3]. Đặc biệt, những thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo cổ tử cung hoặc đang có dấu hiệu động thai, dọa sảy càng phải tránh xa tuyệt đối vị thuốc này.
Thứ hai là những người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản. Nhóm chất saponin có trong viễn chí đã được ghi nhận là gây kích ứng đường tiêu hóa rõ rệt, có thể làm bùng phát các cơn đau bụng, khó chịu hoặc cồn cào dạ dày nếu không được bào chế đúng cách [1].
Thứ ba là phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Do các nghiên cứu an toàn lâm sàng hiện nay vẫn còn rất hạn chế [1], chưa có bằng chứng khẳng định các chất chuyển hóa trong viễn chí có bài tiết qua sữa mẹ hay ảnh hưởng đến trẻ sơ sinh hay không. Vì vậy, nhóm đối tượng này cũng không nên tự ý dùng các bài thuốc cổ truyền có mặt viễn chí.
Khuyến cáo an toàn và hướng tiếp cận khi gặp vấn đề giấc ngủ
Trong đời sống thường nhật, nếu bạn đang mang thai và gặp phải các triệu chứng như mất ngủ, lo âu, bồn chồn hay mệt mỏi tinh thần, tuyệt đối không nên tự ý bốc các thang thuốc bắc, thuốc nam có chứa viễn chí để uống. Việc nghe theo lời truyền miệng hoặc các bài thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn dược liệu hoặc tiếp nạp phải các thành phần gây co bóp tử cung ngoài ý muốn [3], [5].
Thay vào đó, thai phụ nên áp dụng các biện pháp cải thiện giấc ngủ tự nhiên và an toàn đã được chứng minh:
Đầu tiên, hãy xây dựng thói quen đi ngủ đúng giờ, tạo không gian phòng ngủ thoáng mát, yên tĩnh và hạn chế tiếp xúc với ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính trước khi ngủ ít nhất một giờ. Việc tập luyện nhẹ nhàng như đi bộ, tập yoga dành riêng cho bà bầu cũng giúp lưu thông khí huyết và cải thiện chất lượng giấc ngủ rất tốt.
Thứ hai, chú ý chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước vào ban ngày và hạn chế uống quá nhiều nước sát giờ ngủ để tránh tiểu đêm. Có thể bổ sung một ly sữa ấm hoặc các món ăn thanh nhẹ, dễ tiêu vào buổi tối để giúp tinh thần thư giãn.
Cuối cùng, nếu tình trạng mất ngủ kéo dài gây kiệt quệ sức khỏe, người mẹ cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa sản hoặc tham vấn ý kiến của bác sĩ. Mọi can thiệp bằng thuốc, kể cả thảo dược hay thực phẩm chức năng, đều phải có sự chỉ định và giám sát trực tiếp từ thầy thuốc có chuyên môn để đảm bảo thai kỳ diễn ra an toàn, trọn vẹn.
Nhìn chung, viễn chí là một dược liệu có giá trị đối với hệ thần kinh nhưng lại mang hoạt tính gây co thắt cơ trơn tử cung trên thực nghiệm và có thể gây kích ứng đường tiêu hóa [3], [1]. Phụ nữ mang thai không nên mạo hiểm sử dụng khi chưa có bằng chứng lâm sàng chứng minh tính an toàn. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, lựa chọn các giải pháp an toàn tự nhiên và ưu tiên sự tư vấn của bác sĩ sản khoa trong suốt quá trình dưỡng thai.
