Bà bầu có nên ăn ý dĩ? Rủi ro kích thích tử cung dưới góc nhìn khoa học

Nỗi lo mang tên hạt ý dĩ trong thai kỳ

Ý dĩ (hay còn gọi là bo bo, mễ nhân) là loại ngũ cốc quen thuộc trong ẩm thực và các bài thuốc cổ truyền Đông y. Nhiều người thường dùng loại hạt này để nấu chè, hầm gà, nấu cháo thanh nhiệt và bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, trong dân gian từ lâu đã lưu truyền lời đồn rằng phụ nữ mang thai tuyệt đối không được ăn ý dĩ vì dễ gây sảy thai.

Nhiều thai phụ vô tình ăn phải một bát chè dưỡng nhan hay bát súp có lẫn hạt ý dĩ liền rơi vào tâm trạng hoang mang, lo lắng tột cùng. Liệu loại hạt giàu dinh dưỡng này có thực sự kích thích tử cung co bóp mạnh dẫn đến nguy hiểm cho thai nhi hay không? Dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, câu trả lời cần được soi chiếu qua các nghiên cứu thực nghiệm cụ thể.

Các bằng chứng tiền lâm sàng hiện nay cho thấy chiết xuất nước từ hạt ý dĩ có khả năng gây độc cho phôi và kích thích co bóp tử cung ở động vật mang thai. Do đó, phụ nữ mang thai được khuyến cáo nên hết sức thận trọng và tạm thời tránh sử dụng loại thực phẩm này.

Cơ chế kích thích co bóp tử cung diễn ra thế nào?

Để hiểu vì sao một loại ngũ cốc lành tính với người bình thường lại có thể gây nguy cơ cho thai kỳ, các nhà khoa học đã đi sâu vào cơ chế sinh hóa tế bào. Cơ trơn tử cung của phụ nữ muốn co bóp cần có sự tham gia của các enzym và tín hiệu dẫn truyền nội bào đặc hiệu.

Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết nước của hạt ý dĩ làm gia tăng sự biểu hiện của enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) ^[1]. Enzym COX-2 đóng vai trò tiền đề trong việc tổng hợp prostaglandin – chất trung gian hóa học làm tăng trương lực và kích hoạt các cơn co bóp tử cung ^[1]. Khi nồng độ COX-2 tăng cao, tử cung sẽ có xu hướng co bóp tự nhiên nhiều hơn bình thường ^[1].

Bên cạnh đó, dịch chiết nước hạt ý dĩ còn kích hoạt chuỗi tín hiệu nội bào protein kinase C-alpha (PKC-alpha) và protein kinase điều hòa tín hiệu ngoại bào (ERK 1/2) ^[1]. Cụ thể, nó thúc đẩy quá trình chuyển vị PKC-alpha từ tế bào chất sang màng tế bào và tăng phosphoryl hóa ERK 1/2 trong mô tử cung ^[1]. Các chuỗi phản ứng liên hoàn này phối hợp với nhau, trực tiếp thúc đẩy tử cung tăng cường độ co bóp tự phát ^[1].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu trên động vật mang thai

Nghiên cứu trực tiếp đánh giá nguy cơ gây sảy thai của hạt ý dĩ được công bố vào năm 2005 trên chuột cống mang thai ^[1]. Thử nghiệm được thiết kế nhằm kiểm tra ảnh hưởng của dịch chiết hạt ý dĩ đối với sự phát triển của thai và hoạt động co bóp của tử cung ^[1].

Trong nghiên cứu này, chuột mang thai được cho uống chiết xuất hạt ý dĩ vào ngày thứ 6 của thai kỳ với liều lượng 1 g/kg thể trọng ^[1]. Đến ngày thứ 20 của thai kỳ, các nhà nghiên cứu tiến hành mổ kiểm tra thai nhi và đánh giá cơ trơn tử cung ^[1].

Kết quả cho thấy, dịch chiết nước ở liều 1 g/kg làm gia tăng đáng kể hiện tượng tiêu thai (fetal resorption) và tăng tỷ lệ tử vong sau khi phôi làm tổ ^[1]. Đáng chú ý, tác dụng tiêu cực này không xuất hiện ở nhóm dùng dịch chiết cồn methanol ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận cân nặng tử cung và trọng lượng thai không có sự khác biệt rõ rệt so với nhóm chứng, đồng thời không quan sát thấy dị tật hình thái ở thai nhi ^[1].

Khi tiến hành đo hoạt động co bóp của các dải cơ tử cung cô lập ở ngày thứ 20 của thai kỳ, các nhà khoa học nhận thấy các cơn co bóp tự phát tăng lên rõ rệt ở nhóm chuột dùng dịch chiết nước hạt ý dĩ ^[1]. Kết quả này chứng minh dịch chiết nước từ hạt ý dĩ có khả năng gây độc phôi và làm tăng co bóp tử cung trong thai kỳ thực nghiệm ^[1].

Nghiên cứu trái chiều: Tác dụng giãn cơ của vỏ hạt

Bên cạnh nguy cơ kích thích co bóp, khoa học cũng ghi nhận những tác động khác từ các bộ phận và dạng chiết xuất khác nhau của cây ý dĩ. Một nghiên cứu công bố năm 2021 lại chỉ ra tác dụng giãn cơ tử cung của chiết xuất vỏ hạt ý dĩ nhằm giảm đau bụng kinh ^[2].

Nghiên cứu năm 2021 sử dụng phân đoạn ethyl acetate từ chiết xuất ethanol của vỏ lụa (testa) và vỏ ngoài (hull) của hạt ý dĩ ^[2]. Kết quả phân tích cho thấy các phần này chứa flavonoid, phytosterol và acid béo ^[2]. Thử nghiệm ngoài cơ thể (ex vivo) trên mô cơ tử cung bình thường của người và mô u xơ tử cung ghi nhận chiết xuất này ức chế co bóp tử cung do oxytocin, prostaglandin F2 alpha, carbachol và dung dịch KCl nồng độ cao gây ra ^[2].

Cơ chế giãn cơ được xác định là do chiết xuất vỏ hạt ức chế dòng canxi ngoại bào đi vào tế bào cơ trơn tử cung của chuột ^[2]. Ở chuột nhắt thử nghiệm động vật sống, liều dùng 30 mg/ngày chiết xuất vỏ lụa ý dĩ giúp giảm đáng kể tần suất quặn đau ^[2].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng: nghiên cứu năm 2021 khảo sát trên mô người không mang thai nhằm mục đích trị đau bụng kinh và dùng chiết xuất cồn từ vỏ hạt ^[2]. Trong khi đó, hạt ý dĩ dùng trong nấu ăn hàng ngày là nhân hạt được ninh nấu với nước, tương đồng với dạng chiết xuất nước từng gây kích thích co bóp tử cung trong nghiên cứu năm 2005 ^[1].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn nhận một cách khách quan, các bằng chứng về rủi ro của ý dĩ đối với thai kỳ hiện tại hoàn toàn dựa trên mô hình tiền lâm sàng (thực nghiệm trên động vật gặm nhấm) ^[1]. Đến nay, y văn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào thực hiện trực tiếp trên phụ nữ mang thai để đánh giá liều lượng nguy hiểm của hạt ý dĩ.

Điều này là dễ hiểu bởi các rào cản nghiêm ngặt về mặt y đức trong nghiên cứu sản khoa. Không ai có thể mạo hiểm cho thai phụ sử dụng một chất nghi ngờ gây hại để đo lường nguy cơ sảy thai.

Mặt khác, liều lượng 1 g dịch chiết/kg thể trọng dùng trên chuột mang thai là mức liều cô đặc tương đối cao ^[1]. Liều lượng này không hoàn toàn phản ánh việc một người thỉnh thoảng ăn vài thìa hạt ý dĩ trong một bát canh hầm hay chè ngọt. Tuy nhiên, hiện tượng tiêu phôi và tăng co bóp tử cung qua trung gian COX-2 và PKC-alpha là những bằng chứng sinh học có thật không thể xem nhẹ ^[1].

Hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu về hạt ý dĩ

Nhiều người cho rằng hạt ý dĩ là ngũ cốc tự nhiên, lành tính nên có thể ăn thoải mái trong thai kỳ để giải nhiệt và bồi bổ. Đây là quan niệm chưa chuẩn xác vì nhiều loại thảo mộc dù tốt cho người bình thường nhưng lại chứa các hoạt chất sinh học kích hoạt phản ứng co bóp tử cung ở phụ nữ mang thai ^[1].

Ngược lại, một số mẹ bầu khi phát hiện mình vừa lỡ ăn một lượng rất nhỏ ý dĩ thì vô cùng hoảng sợ, nghĩ rằng chắc chắn sẽ bị sảy thai. Đây cũng là sự lo lắng quá mức không cần thiết. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy tác hại xuất hiện ở liều chiết xuất tập trung (1 g/kg) ^[1]. Việc vô tình ăn một lượng nhỏ thông thường trong bữa ăn hiếm khi đủ nồng độ gây sảy thai ngay lập tức, miễn là cơ thể không xuất hiện triệu chứng đau bụng hay ra máu bất thường.

Cũng có người nhầm lẫn rằng ý dĩ gây dị tật thai nhi. Nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2005 đã nêu rõ: dù chiết xuất nước làm tăng tỷ lệ tiêu thai và tử vong phôi, các thai nhi sống sót không ghi nhận dị tật hình thái ^[1]. Mối lo ngại chính của ý dĩ nằm ở nguy cơ kích thích co cơ trơn và độc tính lên phôi, chứ không phải gây biến dị cấu trúc thai ^[1].

Ai nên thận trọng và cách xử trí thực tế

Dựa trên nguyên tắc an toàn cao nhất cho thai kỳ, nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và nên kiêng hạt ý dĩ bao gồm:

• Phụ nữ đang trong 3 tháng đầu thai kỳ (giai đoạn phôi đang làm tổ và dễ tổn thương nhất trước nguy cơ tiêu thai) ^[1].
• Thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, dọa sảy thai hoặc tử cung nhạy cảm.
• Phụ nữ đang có dấu hiệu đau bụng dưới âm ỉ, ra máu âm đạo bất thường hoặc có cơn co tử cung sớm.

Nếu bạn đang mang thai và chuẩn bị thực đơn hàng ngày, lời khuyên tốt nhất là chủ động loại bỏ hạt ý dĩ ra khỏi các món ăn như cháo thập cẩm, gà hầm thuốc bắc, chè dưỡng nhan hay nước sâm. Hãy thay thế ý dĩ bằng các loại ngũ cốc và hạt an toàn hơn như yến mạch, hạt sen, đậu xanh hoặc đậu đỏ.

Trong trường hợp bạn vô tình ăn phải một món có chứa hạt ý dĩ, hãy bình tĩnh theo dõi cơ thể. Uống đủ nước, nằm nghỉ ngơi và quan sát các dấu hiệu thể chất. Nếu thấy xuất hiện các cơn gò tử cung cứng bụng, đau quặn bụng dưới hoặc tiết dịch nâu, ra máu âm đạo, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản để được bác sĩ thăm khám và can thiệp kịp thời. Khi có bất kỳ băn khoăn nào về chế độ dinh dưỡng thai kỳ, hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Ý dĩ là loại thực phẩm bổ dưỡng cho sức khỏe nói chung nhưng lại tiềm ẩn rủi ro tiền lâm sàng đối với tử cung thai phụ ^[1]. Áp dụng nguyên tắc "cẩn trọng tối đa" bằng cách tránh dùng ý dĩ trong suốt thời gian mang thai là giải pháp an toàn và khoa học để bảo vệ một thai kỳ khỏe mạnh.