Thói quen dùng thảo dược trị đầy hơi ở thai phụ
Trong giai đoạn mang thai, sự thay đổi hormone progesterone làm chậm nhu động ruột, kèm theo áp lực từ tử cung ngày một lớn chèn ép lên dạ dày khiến hầu hết thai phụ thường xuyên phải đối mặt với tình trạng ợ chua, khó tiêu và chướng bụng. Để giải quyết cảm giác khó chịu này, nhiều gia đình có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ vườn nhà để đun nước uống nhằm tránh phải dùng thuốc Tây. Trong số các mẹo dân gian truyền miệng, củ gừng gió hay còn gọi là củ ngải xanh, ngải mặt trời thường được nhiều người mách nước như một vị thuốc giúp ấm bụng và xua tan cơn đầy trướng nhanh chóng.
Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp từ góc độ y học chứng cứ là: Phụ nữ mang thai không nên tự ý uống nước gừng gió để chữa đầy bụng. Dược liệu này hiện chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận độ an toàn trên phụ nữ mang thai, đồng thời các hoạt chất dược lý mạnh mẽ bên trong có thể tiềm ẩn rủi ro tác động bất lợi đến trương lực cơ tử cung và sự an toàn của thai kỳ.
Việc đánh đồng gừng gió với củ gừng gia vị thông thường là một sự nhầm lẫn vô cùng nguy hiểm trong chăm sóc thai sản. Dù cùng thuộc họ gừng, bản chất hoạt chất sinh học và độc tính của gừng gió có sự khác biệt rõ rệt so với gừng thường. Do đó, việc tự ý sắc nước hoặc hãm trà gừng gió uống khi mang thai có thể đưa đến những hiểm họa khôn lường cho cả mẹ và thai nhi mà người dùng không lường trước được.
Gừng gió dưới góc nhìn khoa học và cơ chế tác động
Cây gừng gió có tên khoa học là Zingiber zerumbet Smith, thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), là loại cây mọc hoang hoặc được trồng rải rác ở nhiều vùng tại các quốc gia Đông Nam Á [1]. Trong đời sống dân gian, thân rễ của loài cây này thường được dùng làm chất điều vị và ứng dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm giảm đau bụng, hạ sốt, trị vết loét cũng như giảm viêm nhiễm [1]. Khi phân tích thành phần hóa học, các nhà nghiên cứu nhận thấy hợp chất sesquiterpene có tên gọi là zerumbone chính là hoạt chất chủ chốt tạo nên mùi vị đặc trưng và phần lớn các tác dụng dược lý của củ gừng gió [2], [1].
Để giải thích cơ chế sinh học một cách dễ hiểu, zerumbone hoạt động như một phân tử có khả năng can thiệp trực tiếp vào các thụ thể và dòng ion của tế bào cơ [2]. Khi đi vào hệ tuần hoàn của cơ thể, các hợp chất trong gừng gió tác động đến màng tế bào, điều hòa các yếu tố trung gian hóa học gây viêm và ảnh hưởng đến kênh dẫn ion canxi [2], [1]. Canxi vốn là nguyên tố cốt lõi chi phối trực tiếp đến quá trình co và giãn của tất cả các tế bào cơ trơn, bao gồm cơ thành mạch máu, cơ đường ruột và cơ thành tử cung.
Chính vì mang hoạt tính can thiệp sâu vào tế bào cơ và mạch máu, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để làm rõ cơ chế của zerumbone trên mô cô lập [2]. Khi các kênh trao đổi chất và dòng ion canxi bị biến động bởi hoạt chất dược lý mạnh, các mô cơ trơn trong cơ thể có thể phản ứng bằng cách thay đổi trương lực co thắt hoặc giãn nở đột ngột [2]. Đây chính là lý do vì sao giới khoa học đặc biệt chú ý đến độ an toàn của dược liệu này khi đưa vào cơ thể sinh vật sống.
Các nghiên cứu khoa học thực nghiệm phát hiện điều gì?
Cho đến nay, các nghiên cứu sinh học quốc tế tập trung vào thành phần gừng gió đều được thực hiện ở quy mô phòng thí nghiệm hoặc trên cơ thể động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên cơ thể người khỏe mạnh nói chung hay phụ nữ mang thai nói riêng.
Một nghiên cứu dược lý công bố vào năm 2015 đã đánh giá mức độ an toàn và tác động mạch máu của zerumbone chiết xuất từ thân rễ cây Zingiber zerumbet [2]. Trong nghiên cứu này, các tác giả đã thử nghiệm tác động làm giãn mạch của zerumbone trên các vòng động mạch chủ cô lập của chuột cống và thử nghiệm khả năng ức chế dòng bari/canxi loại L trên tế bào cơ đơn lẻ lấy từ động mạch đuôi chuột cống [2]. Kết quả thử nghiệm cho thấy zerumbone thể hiện tác dụng làm giãn cơ trơn rõ rệt hơn trên các vòng mạch được kích thích bởi nồng độ kali 60 mM so với nồng độ 30 mM, với giá trị nồng độ ức chế một nửa IC50 lần lượt là 16 microM và 102 microM [2].
Nghiên cứu năm 2015 cũng chỉ ra rằng ở nồng độ kali 60 mM, zerumbone ức chế sự co thắt gây ra bởi việc bổ sung canxi theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng [2]. Hoạt chất này cũng làm giảm sự co thắt mạch do phenylephrine kích thích một cách độc lập với lớp nội mạc, đồng thời ức chế dòng ion đi qua kênh canxi loại L với giá trị IC50 ước tính là 458,7 microM [2]. Các tác giả nghiên cứu đi đến kết luận rằng zerumbone nhìn chung có hoạt tính làm giãn mạch yếu trong ống nghiệm thông qua cơ chế chẹn một phần kênh canxi loại L [2].
Một nghiên cứu thực nghiệm khác được công bố vào năm 2016 đã khám phá tác dụng giảm đau và chống viêm của zerumbone trên cả mô hình tế bào và mô hình động vật sống [1]. Trên mô hình tế bào đại thực bào RAW 264.7 được kích thích bởi LPS, zerumbone làm giảm biểu hiện của enzym tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) và enzym cyclooxygenase-2 (COX-2), đồng thời ức chế sản sinh oxit nitric (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) [1]. Hoạt chất này cũng ức chế biểu hiện của MMP-13 và COX-2 trên các tế bào sụn khớp nguyên phát của chuột cống được kích thích bởi interleukin-1beta [1].
Đặc biệt, trong thử nghiệm trên sinh vật sống năm 2016, zerumbone đã làm giảm đáng kể phản ứng đau quặn bụng do axit axetic gây ra ở chuột nhắt [1]. Ngoài ra, trên mô hình chuột cống bị thoái hóa khớp do hóa chất mono-iodoacetate (MIA), hoạt chất chiết xuất từ gừng gió này đã chứng minh khả năng làm giảm phù nề ở bàn chân và giảm mức độ phản ứng với cơn đau [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng zerumbone sở hữu tác tính chống viêm và giảm đau, mở ra triển vọng trở thành ứng viên tiềm năng cho điều trị bệnh viêm xương khớp [1].
Giá trị của dữ liệu hiện tại và những khoảng trống bằng chứng
Những phát hiện từ các công trình nghiên cứu trên cho thấy gừng gió thực sự chứa đựng những dược chất có giá trị sinh học cao trong việc kháng viêm, giảm cảm thụ đau và điều hòa trương lực mạch máu [2], [1]. Trong văn hóa ẩm thực và dân gian, loài cây này từng được dùng làm gia vị kích thích vị giác và hỗ trợ hạ sốt [2], [1]. Tác dụng làm dịu cơn co thắt thành mạch và ức chế các enzym gây viêm như COX-2 gợi mở nhiều tiềm năng ứng dụng trong y học hiện đại đối với các bệnh lý thoái hóa sụn khớp hay viêm mạn tính [2], [1].
Mặc dù vậy, khoảng trống bằng chứng hiện tại vẫn còn vô cùng lớn đối với việc sử dụng gừng gió cho người. Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu có được mới chỉ dừng lại ở các tế bào cô lập trong đĩa nuôi cấy và các mô hình chuột thí nghiệm [2], [1]. Cơ thể người, đặc biệt là hệ nội tiết và sinh thái học của phụ nữ mang thai, phức tạp hơn rất nhiều so với động vật thí nghiệm. Các chuyển hóa học của zerumbone khi đi qua nhau thai hoặc chuyển hóa qua gan của thai phụ vẫn chưa được bất kỳ cơ quan y tế nào kiểm chứng hay xác nhận an toàn.
Thứ hai, việc zerumbone có khả năng tác động lên kênh canxi và can thiệp vào nồng độ các chất trung gian như prostaglandin (PGE2) trong tế bào là một cảnh báo lớn [2], [1]. Prostaglandin và dòng canxi nội bào chính là những yếu tố điều hòa then chốt của quá trình chuyển dạ và co bóp tử cung. Sự thiếu hụt các thử nghiệm an toàn thai kỳ đồng nghĩa với việc chúng ta không thể biết được ở nồng độ bao nhiêu thì hoạt chất từ củ gừng gió sẽ gây hại cho phôi thai hoặc thúc đẩy cơn co tử cung ngoài ý muốn.
Nhầm lẫn phổ biến giữa gừng gió và gừng thông thường
Một sai lầm rất tai hại trong cộng đồng là cho rằng "đã là gừng thì loại nào cũng lành như nhau". Trên thực tế, gừng ăn hàng ngày có tên khoa học là Zingiber officinale, chứa các hoạt chất cay đặc trưng là gingerol và shogaol, đã được nhiều tổ chức y tế sản phụ khoa trên thế giới công nhận an toàn cho thai phụ khi sử dụng ở lượng gia vị hợp lý để giảm buồn nôn.
Ngược lại, gừng gió (Zingiber zerumbet) là một loài thực vật hoàn toàn khác với thành phần chính là zerumbone [2], [1]. Gừng gió có mùi hăng nồng hơn, vị đắng chát xen lẫn cay và thường chứa hàm lượng tinh dầu có hoạt tính co bóp, tiêu khối mạnh theo quan niệm y học cổ truyền. Việc dùng củ gừng gió để hãm nước uống thay thế cho gừng thông thường chỉ vì cùng mang tên gọi "gừng" là hành động tiềm ẩn vô số hiểm họa cho sức khỏe thai sản.
Nhiều người cũng tin rằng các loại thảo dược tự nhiên tự đào được trên rừng hoặc trồng trong vườn nhà thì không có hóa chất bảo quản nên sẽ tuyệt đối an toàn. Tuy nhiên, trong tự nhiên, có rất nhiều loài thực vật mang độc tính tế bào hoặc hoạt lực dược liệu cực mạnh nhằm chống lại sâu bọ. Việc uống nước sắc đậm đặc từ rễ gừng gió có thể đưa vào cơ thể thai phụ một lượng lớn zerumbone mà hệ cơ quan chưa thích nghi, gây xáo trộn cân bằng sinh lý.
Cảnh báo đặc biệt: Vì sao phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng?
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tốt nhất là loại bỏ hoàn toàn gừng gió khỏi danh mục sử dụng chính là phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào khẳng định tính an toàn của gừng gió đối với phụ nữ mang thai, tất cả các dữ liệu thực nghiệm mới chỉ được ghi nhận trên tế bào và động vật gặm nhấm [2], [1].
Nguy cơ lớn nhất đối với bà bầu khi tự ý uống nước gừng gió chính là nguy cơ kích thích các cơn co thắt tử cung bất thường. Cơ trơn tử cung rất nhạy cảm với sự dịch chuyển của dòng ion canxi và các chất trung gian hóa học. Khi hoạt chất trong gừng gió tác động làm biến đổi trương lực của các tế bào cơ hoặc làm xáo trộn nồng độ prostaglandin, nguy cơ xảy ra hiện tượng co bóp tử cung cục bộ là điều hoàn toàn có thể xảy ra [2], [1]. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong 3 tháng đầu thai kỳ vì có thể đe dọa sảy thai, hoặc gây ra hiện tượng chuyển dạ sinh non trong những tháng cuối.
Bên cạnh thai phụ, những người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc người có tiền sử mắc các rối loạn về đông máu, người đang điều trị bằng thuốc hạ huyết áp cũng cần hết sức dè chừng. Do zerumbone có khả năng làm giãn mạch và phong bế kênh canxi nhất định, việc tự ý dùng dược liệu này có thể gây hạ huyết áp quá mức hoặc tương tác bất lợi với các loại thuốc tim mạch đang điều trị [2]. Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, viêm loét dạ dày tá tràng nặng cũng không nên dùng gừng gió vì tính kích ứng niêm mạc của tinh dầu đậm đặc.
Giải pháp an toàn cho thai phụ khi bị đầy hơi, chướng bụng
Thay vì tự ý tìm đến các bài thuốc dân gian chưa rõ độ an toàn như gừng gió, thai phụ bị đầy bụng nên áp dụng các biện pháp chăm sóc tự nhiên và đã được chứng minh an toàn:
Chia nhỏ bữa ăn hàng ngày thành 5 đến 6 bữa nhỏ thay vì ăn quá no trong 3 bữa chính để giảm bớt gánh nặng tiêu hóa cho dạ dày. Khi ăn, nên duy trì thói quen nhai kỹ, ăn chậm rãi, tránh vừa ăn vừa nói chuyện để hạn chế lượng khí nuốt vào đường tiêu hóa.
Hạn chế tối đa các thực phẩm sinh nhiều hơi như nước ngọt có ga, các món chiên xào nhiều dầu mỡ khó tiêu, đồ ăn quá nhiều gia vị cay nóng hoặc thực phẩm lên men chua. Sau khi ăn no, tuyệt đối không nên nằm ngay xuống giường mà nên đi bộ vận động nhẹ nhàng quanh phòng từ 10 đến 15 phút để kích thích nhu động ruột hoạt động tự nhiên.
Uống đủ nước ấm trong ngày, có thể nhấp từng ngụm nhỏ nước ấm kết hợp vài lát gừng thông thường (Zingiber officinale) tươi với lượng vừa phải, hoặc dùng trà hoa cúc nhẹ để làm dịu dạ dày. Lưu ý rằng khi muốn dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược đóng gói hay vị thuốc đông y nào, mẹ bầu bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn liều lượng phù hợp nhất với thể trạng cá nhân.
Nếu tình trạng chướng bụng đầy hơi kéo dài nhiều ngày, kèm theo các dấu hiệu bất thường như đau bụng dữ dội từng cơn, nôn ói liên tục, táo bón nặng không đại tiện được hoặc đi ngoài ra máu, thai phụ cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám chính xác.
Lời khuyên giúp mẹ bầu an tâm trong thai kỳ
Mang thai là giai đoạn nhạy cảm nhất của người phụ nữ khi mọi thứ dung nạp vào cơ thể mẹ đều có thể truyền trực tiếp sang thai nhi qua hàng rào nhau thai. Các dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ chứng minh hoạt chất zerumbone trong củ gừng gió có tác dụng sinh học trên tế bào và động vật, hoàn toàn chưa có bằng chứng an toàn trên cơ thể thai phụ [2], [1].
Do đó, bà bầu không nên mạo hiểm sức khỏe của bản thân và sinh mệnh con yêu bằng việc uống nước gừng gió để chữa chứng đầy bụng thông thường. Hãy lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống khoa học và luôn luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian truyền miệng nào.
