Cơn ốm nghén, nôn nao, nhạt miệng hành hạ bà bầu ba tháng đầu. Nhiều người tìm quả chua như sấu ăn đỡ nghén. Vị chua giúp át cảm giác buồn nôn tạm thời, nhưng acid tự nhiên kích thích dạ dày, tăng trào ngược.

Dân gian coi sấu giải nghén công hiệu. Khoa học y khoa chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên quả sấu ở thai phụ. Dữ liệu y học hiện nay tập trung sinh lý tiêu hóa thai kỳ, cơ chế buồn nôn, nguy cơ trào ngược acid [1], [2].

Ốm nghén thai kỳ dưới góc nhìn y học

Buồn nôn thai kỳ rất phổ biến, thường coi dấu hiệu thai phát triển bình thường [2]. Rối loạn thần kinh cơ dạ dày đóng vai trò quan trọng: bất thường hoạt động điện cơ, giảm trương lực, giảm co bóp dẫn đến liệt nhẹ dạ dày [1]. Rối loạn nhịp điện dạ dày xuất hiện khi buồn nôn thai kỳ, tương tự say tàu xe hay bệnh thần kinh dạ dày [1].

Tử cung to dần kèm thay đổi nội tiết làm chậm tiêu hóa, thúc đẩy trào ngược dạ dày thực quản và táo bón [2]. Khi thai phụ đau bụng kèm buồn nôn nhiều, cần phân biệt các bệnh tiêu hóa như trào ngược, loét dạ dày tá tràng, viêm túi mật [1]. Đa số trường hợp nhẹ nửa đầu thai kỳ chỉ cần biện pháp hỗ trợ [3].

Vì sao vị chua của sấu giúp dịu cơn nghén?

Kinh nghiệm dân gian dùng sấu xanh, sấu chín, nước canh sấu kích thích gai vị giác. Vị chua thanh giảm cảm giác nhạt miệng, ức chế tạm thời cơn buồn nôn do rối loạn vận động dạ dày [1]. Mùi thơm của sấu lấn át mùi thức ăn gây sợ.

Chưa có thử nghiệm lâm sàng xác định hoạt chất hay liều lượng an toàn của quả sấu cho mẹ bầu. Tác dụng đỡ nghén chủ yếu dựa trải nghiệm cảm giác cá nhân. Ăn sai cách khiến dạ dày tổn thương nặng hơn do môi trường acid sẵn có trong thai kỳ.

Nguy cơ trào ngược acid từ món chua

Dạ dày thai phụ rất nhạy cảm acid. Triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản gặp ở 45% đến 80% phụ nữ mang thai [4]. Một nghiên cứu theo dõi 64 phụ nữ từ ba tháng đầu đến sinh ghi nhận 50 người (83,4%) ợ nóng hoặc trớ thức ăn [5]. Trào ngược gặp nhiều ở con so (69,3%), 50% kéo dài triệu chứng đến lúc sinh [5].

Trớ thức ăn phổ biến hơn ợ nóng, thường đi kèm buồn nôn và nôn [5]. Phụ nữ có tiền sử trào ngược trước đó tăng nguy cơ bị triệu chứng vào ba tháng cuối gấp 3,79 lần [5]. Chế độ ăn ảnh hưởng rõ rệt: đồ ăn cay làm tăng nguy cơ ợ nóng, rau xanh giúp bảo vệ dạ dày [5]. Ăn nhiều quả chua như sấu làm tăng tải lượng acid, bào mòn niêm mạc, bùng phát ợ chua, đau rát thượng vị.

Nghiên cứu y khoa về rối loạn tiêu hóa khi mang thai

Nghiên cứu theo dõi dọc năm 2014 trên 64 thai phụ từ quý một đến khi sinh cho thấy tỷ lệ mắc trào ngược giảm dần qua ba tam cá nguyệt [5]. Tăng cân thai kỳ không làm tăng tỷ lệ trào ngược [5].

Nghiên cứu tổng quan năm 2002 chỉ ra rối loạn nhịp dạ dày liên quan mật thiết buồn nôn thai kỳ [1]. Can thiệp tiêu hóa cần thận trọng để không ảnh hưởng thai nhi [6].

Báo cáo ca bệnh năm 1993 ghi nhận thai phụ con so buồn nôn, nôn tiến triển, sụt 4,1 kg, đau thượng vị ở tam cá nguyệt thứ hai [3]. Nội soi tiêu hóa trên phát hiện viêm thực quản do nấm Candida albicans, khỏi sau khi điều trị nystatin uống [3]. Thuốc chẹn H2 dùng trước đó tăng nguy cơ nhiễm nấm thực quản [3]. Nôn nghén kéo dài kèm sụt cân cần nội soi tầm soát, không tự ý dùng mẹo dân gian kéo dài [3].

Nghiên cứu năm 2005 trên 106 trẻ sinh non trước 38 tuần đo pH thực quản 24 giờ chẩn đoán trào ngược ở 25 trẻ (23,6%) [7]. Trẻ chậm phát triển trong tử cung bị trào ngược tới 50%, cao gần 5 lần nhóm phát triển bình thường (16,7%) [7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sấu giải nghén

Sai lầm lớn nhất là ăn sấu sống chấm muối ớt khi bụng đói. Thức ăn cay làm tăng mạnh nguy cơ ợ nóng [5]. Vị chua gắt cộng ớt cay gây bỏng rát niêm mạc thực quản, kích thích dạ dày co bóp ngược, nôn dữ dội hơn [1], [5].

Sai lầm khác là uống nước sấu ngâm đường đậm đặc. Đường ngọt lên men gây đầy hơi, trướng bụng, chậm tiêu hóa. Nhiều người tưởng sấu hoàn toàn lành tính nên ăn thay bữa chính khi nghén, dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng cần thiết nuôi thai [6].

Ai nên thận trọng?

Thai phụ có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược trước mang thai nên tránh sấu chua [5]. Nhóm này có nguy cơ tái phát triệu chứng nặng vào ba tháng cuối cao gấp 3,79 lần [5].

Thai phụ buồn nôn, nôn mửa tiến triển kèm sụt cân cần đi khám chuyên khoa ngay [3]. Không dùng sấu chua che giấu triệu chứng bệnh lý tiêu hóa nghiêm trọng như viêm thực quản nấm hay loét tiêu hóa [1], [3].

Áp dụng thực tế an toàn cho mẹ bầu

Thay đổi lối sống là lựa chọn đầu tay, an toàn nhất trị nôn nghén, đau thượng vị, trào ngược thai kỳ [8]. Hướng dẫn y khoa khuyến cáo dùng vitamin B6 (pyridoxine) kết hợp doxylamine trị buồn nôn, thuốc kháng acid không chứa salicylate trị trào ngược [8]. Mọi can thiệp thuốc tiêu hóa phải trao đổi với bác sĩ sản khoa [6].

Nếu thèm sấu, thai phụ chỉ nên dùng lượng vừa phải dạng nấu chín. Dầm 1-2 quả sấu vào canh rau muống, canh thịt nạc giúp dễ ăn, kích thích tiêu hóa. Ăn nhiều rau xanh giúp giảm trào ngược, bảo vệ niêm mạc dạ dày [5]. Không ăn sấu sống, không ăn lúc đói, không ăn cùng gia vị cay nồng [5]. Duy trì uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý [6].

Ốm nghén là phản ứng sinh lý thường gặp [2]. Sấu giúp cải thiện vị giác tạm thời nhưng tiềm ẩn nguy cơ tăng acid dạ dày [5]. Mẹ bầu nên lắng nghe cơ thể, ăn lượng nhỏ thử phản ứng và tham khảo ý kiến bác sĩ khi nôn nghén kéo dài.