Bệnh tiểu đường type 2 có nên dùng gừng? Bằng chứng về đường huyết

Nỗi băn khoăn về việc dùng thảo mộc hạ đường huyết

Trong nếp sống của nhiều gia đình Việt, củ gừng không chỉ đơn thuần là loại gia vị quen thuộc mà còn được truyền tai nhau như một vị thuốc dân gian làm ấm bụng, dễ tiêu và hỗ trợ kiểm soát bệnh tật. Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường type 2 thường tự pha nước gừng ấm uống mỗi sáng hoặc tìm kiếm các viên uống bột gừng cô đặc với mong muốn nhanh chóng ổn định chỉ số đường huyết mà không cần quá phụ thuộc vào tân dược.

Thực tế, người bệnh đái tháo đường type 2 có thể sử dụng gừng như một biện pháp hỗ trợ chế độ ăn uống, nhưng không được tự ý xem đây là thần dược trị bệnh. Mặc dù nhiều nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ghi nhận bổ sung bột gừng liều lượng kiểm soát mang lại cải thiện tích cực trên chỉ số đường huyết lúc đói và HbA1c, các phân tích gộp tổng quan lại cho thấy hiệu quả chung chưa đồng nhất khi tổng hợp toàn bộ dữ liệu khoa học.

Cơ chế tác động sinh học của củ gừng đối với chuyển hóa

Gừng (tên khoa học là Zingiber officinale) là loại thực phẩm chức năng có nguồn gốc từ Đông Nam Á, chứa đựng nhiều hợp chất sinh học quý giá bao gồm gingerol, shogaol, paradol và zingerone ^[1], ^[2]. Những hợp chất phenolic này được y học quan tâm nhờ khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ chống viêm, điều hòa mỡ máu và giảm đau ^[1], ^[2].

Đối với bệnh đái tháo đường type 2, mục tiêu sống còn là duy trì sự ổn định của lượng đường lưu thông trong máu để tránh các biến chứng mạn tính nguy hiểm ^[1], ^[3]. Các hoạt chất trong bột gừng khi hấp thụ vào cơ thể giúp cải thiện độ nhạy của hormone insulin, từ đó hỗ trợ tế bào sử dụng glucose hiệu quả hơn ^[4], ^[5]. Ngoài ra, việc ức chế các tác nhân gây viêm và giảm thiểu hiện tượng căng thẳng oxy hóa cũng góp phần quan trọng vào việc bảo vệ chức năng chuyển hóa chung của cơ thể ^[4], ^[2].

Bằng chứng từ các phân tích tổng hợp (Meta-analysis)

Để đánh giá khách quan giá trị của gừng, các nhà khoa học đã tiến hành các nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích meta từ nhiều thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên.

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2024 đã tổng hợp dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên cơ sở dữ liệu PubMed, Scopus và Web of Science tính đến tháng 1 năm 2022 để kiểm tra tác động của gừng dạng uống trên người bệnh đái tháo đường type 2 ^[1]. Phân tích đã chọn lọc 5 nghiên cứu lâm sàng, trong đó bệnh nhân được bổ sung viên nang chứa bột gừng 2 lần mỗi ngày với liều lượng từ 1,2 đến 2 gam/ngày, thời gian can thiệp kéo dài từ 4 đến 12 tuần ^[1]. Kết quả phân tích gộp dữ liệu chỉ ra rằng việc bổ sung gừng không mang lại ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê lên mức đường huyết đói (FBS) cũng như HbA1c ^[1]. Mặc dù 2 nghiên cứu đơn lẻ trong nhóm cho thấy giảm đáng kể FBS, các tác giả kết luận rằng tác động tổng thể của gừng lên kiểm soát đường huyết chưa đạt mức ý nghĩa thống kê và cần thêm các nghiên cứu phương pháp luận chất lượng cao do lượng bài báo xuất bản hiện vẫn còn hạn chế ^[1].

Trước đó, một phân tích tổng hợp khác công bố năm 2019 dựa trên 8 thử nghiệm ngẫu nhiên với tổng cộng 454 người tham gia mắc đái tháo đường type 2 ^[6]. Những bệnh nhân này được phân bổ dùng liệu pháp gừng từ 1600 đến 4000 mg mỗi ngày hoặc vào nhóm đối chứng ^[6]. Khi phân tích mức đường huyết đói từ thời điểm bắt đầu đến khi theo dõi, kết quả không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ở cả nhóm dùng gừng (WMD: 1,38; KTC 95%: [-0,53 - 3,30]; P = 0,16) lẫn nhóm không dùng gừng (WMD: -0,27; KTC 95%: [-5,09 - 4,54]; P = 0,91) ^[6]. Tuy nhiên, chỉ số HbA1c lại ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê từ thời điểm ban đầu đến theo dõi ở nhóm có tiêu thụ gừng (WMD: 0,46; KTC 95%: [0,09 - 0,84]; P = 0,02), trong khi nhóm đối chứng không có sự thay đổi đáng kể (WMD: -0,23; KTC 95%: [-0,60 - 0,14]; P = 0,22) ^[6].

Kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng

Trái ngược với sự dè dặt từ các phân tích gộp, các thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược riêng lẻ lại ghi nhận nhiều kết quả khả quan.

Năm 2014, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trên 70 bệnh nhân đái tháo đường type 2 đã phân ngẫu nhiên người tham gia thành nhóm dùng 1600 mg bột gừng mỗi ngày và nhóm dùng 1600 mg bột mì giả dược trong 12 tuần ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng gừng giảm đáng kể đường huyết tương lúc đói, chỉ số HbA1c, nồng độ insulin, chỉ số kháng insulin HOMA, triglyceride, cholesterol toàn phần cũng như các dấu ấn viêm như CRP và PGE2 so với nhóm giả dược (p < 0,05) ^[4]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về HDL, LDL và TNF-alpha giữa hai nhóm ^[4].

Cũng trong năm 2014, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trên 88 bệnh nhân tiểu đường đã chia đều người tham gia thành hai nhóm: nhóm dùng 3 viên nang bột gừng (mỗi viên 1 gam, tổng liều 3 gam/ngày) và nhóm dùng 3 viên vi tinh thể giả dược mỗi ngày trong 8 tuần ^[5]. Kết quả cho thấy đường huyết đói trung bình ở nhóm dùng gừng giảm 10,5% (p = 0,003), trong khi nhóm giả dược lại tăng 21% (p = 0,01) ^[5]. Chỉ số HbA1c cũng giảm tương ứng với đường huyết đói ^[5]. Độ nhạy insulin và chỉ số kháng insulin HOMA-IR ở nhóm can thiệp cũng có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P < 0,005), đồng thời chỉ số kiểm tra độ nhạy insulin định lượng (QUICKI) cải thiện vượt trội so với nhóm dùng giả dược ^[5].

Đến năm 2015, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi khác trên các bệnh nhân đái tháo đường type 2 từ 20 đến 60 tuổi không điều trị bằng insulin đã đánh giá việc bổ sung 3 gam bột gừng mỗi ngày trong 3 tháng so với giả dược lactose ^[2]. Sau 3 tháng can thiệp, nhóm dùng gừng ghi nhận mức giảm glucose huyết thanh (-19,41 ± 18,83 mg/dL so với mức tăng 1,63 ± 4,28 mg/dL ở nhóm giả dược, p < 0,001) và tỷ lệ HbA1c (-0,77 ± 0,88% so với 0,02 ± 0,16%, p < 0,001) ^[2]. Lượng insulin huyết thanh, mức độ kháng insulin và chỉ số viêm hs-CRP cũng giảm rõ rệt, đi kèm sự cải thiện tổng năng lực chống oxy hóa (TAC) và tăng cường hoạt tính paraoxonase-1 (PON-1) ^[2].

Cùng năm 2015, một nghiên cứu kéo dài 12 tuần với liều lượng 2 gam bột gừng mỗi ngày ở bệnh nhân tiểu đường type 2 cũng ghi nhận sự suy giảm đáng kể các chỉ số đường huyết đói FBS (p = 0,000), HbA1c (p = 0,000), Apolipoprotein B, tỷ lệ Apo B/Apo A-I và nồng độ chất chỉ thị oxy hóa malondialdehyde (MDA) so với mức ban đầu và so với nhóm đối chứng ^[7].

Năm 2017, một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược trên 50 bệnh nhân tiểu đường type 2 (phân tích hoàn tất trên 45 người: 23 người nhóm gừng và 22 người nhóm chứng) dùng 2000 mg bột gừng hoặc giả dược mỗi ngày trong 10 tuần ^[3]. Kết quả cho thấy gừng giúp hạ đường huyết đói đáng kể (-26,30 ± 35,27 mg/dl so với 11,91 ± 38,58 mg/dl ở nhóm đối chứng; P = 0,001) và giảm chỉ số HbA1c (-0,38 ± 0,35% so với 0,22 ± 0,29%; P < 0,0001) ^[3]. Tỷ lệ LDL-C/HDL-C cũng giảm, dù không làm thay đổi có ý nghĩa nồng độ triglyceride, cholesterol toàn phần, LDL-C hay HDL-C đơn lẻ ^[3].

Năm 2020, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi trên 103 bệnh nhân tiểu đường type 2 (từ 20-80 tuổi, dùng thuốc hạ đường huyết đường uống, HbA1c từ 6,0% đến 10%) tại các cơ sở chăm sóc ban đầu ^[8]. Nhóm can thiệp dùng 1,2 gam bột gừng mỗi ngày trong 90 ngày cho thấy sự suy giảm giá trị đường huyết đói và cholesterol toàn phần lớn hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược ^[8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng y học

Tổng hợp các tài liệu cho thấy gừng mang lại tiềm năng hỗ trợ đáng chú ý đối với việc cải thiện độ nhạy insulin, giảm stress oxy hóa và hạ thấp chỉ số đường huyết ở nhiều người bệnh ^[4], ^[5], ^[2]. Hơn nữa, củ gừng là một loại gia vị tự nhiên, tương đối lành tính với tác dụng phụ không đáng kể và được các cơ quan quản lý thực phẩm công nhận là an toàn ^[6].

Mặc dù vậy, khoảng cách giữa các thử nghiệm độc lập và phân tích gộp lớn vẫn tồn tại. Khi gộp chung các nghiên cứu để phân tích đa biến, hiệu lực làm giảm đường huyết đói không phải lúc nào cũng đạt ý nghĩa thống kê rõ ràng ^[1], ^[6]. Điều này xuất phát từ việc quy mô các thử nghiệm lâm sàng hiện có còn khá nhỏ (dao động từ vài chục đến khoảng một trăm người) và thời gian can thiệp ngắn (thường chỉ từ 4 đến 12 tuần) ^[1], ^[4], ^[3], ^[8]. Các nghiên cứu cũng sử dụng bột gừng đã chuẩn hóa đóng viên nang chứ không phải gừng tươi chế biến tùy tiện trong bữa ăn ^[1], ^[5]. Do đó, người bệnh không nên thần thánh hóa gừng như một phương pháp điều trị độc lập.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng hạ đường huyết

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là suy nghĩ "gừng là thảo mộc lành tính nên dùng càng nhiều càng tốt". Một số người tự ý ép nước gừng đặc uống liên tục mỗi ngày, điều này có thể dẫn đến kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc các tác dụng không mong muốn trên hệ tiêu hóa.

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý giảm liều hoặc bỏ hẳn thuốc điều trị đái tháo đường do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống trà gừng. Bệnh đái tháo đường type 2 là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính và phức tạp, cần duy trì phác đồ liên tục để ngăn ngừa biến chứng ^[1], ^[3]. Các nghiên cứu lâm sàng đều cho thấy bột gừng chỉ được dùng phối hợp cùng chế độ điều trị sẵn có như thuốc hạ đường huyết đường uống chứ không phải liệu pháp thay thế thuốc kê đơn ^[8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng gừng?

Người bệnh đái tháo đường type 2 đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc tiêm insulin cần thận trọng khi bổ sung gừng dạng bột liều cao ^[8]. Việc kết hợp các sản phẩm bổ sung có đặc tính hỗ trợ hạ đường huyết cùng với thuốc hạ áp hay thuốc tiểu đường có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức nếu không được theo dõi chặt chẽ ^[1], ^[2].

Bên cạnh đó, những người có bệnh lý nền về tim mạch, rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung gừng liều cao ^[2]. Phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường thai kỳ, phụ nữ đang cho con bú hoặc trẻ em không nên tự ý áp dụng các mức liều bổ sung của người lớn do các dữ liệu lâm sàng hiện tại chỉ được khảo sát giới hạn trên người trưởng thành mắc bệnh đái tháo đường type 2 ^[2], ^[8].

Cách ứng dụng gừng an toàn trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày

Đối với người bệnh đái tháo đường type 2 muốn bổ sung gừng vào chế độ ăn uống, cách tốt nhất là sử dụng như một loại gia vị nấu ăn thông thường hoặc pha vài lát gừng tươi vào nước ấm không thêm đường. Việc dùng gừng tự nhiên trong bữa ăn giúp kích thích tiêu hóa và bổ sung chất chống oxy hóa một cách an toàn ^[1], ^[2].

Nếu có ý định sử dụng các chế phẩm bổ sung dạng viên nang bột gừng, người bệnh chỉ nên cân nhắc các mức liều đã được thử nghiệm an toàn trong y văn, thường dao động từ 1,2 đến 2 gam hoặc tối đa 3 gam bột gừng mỗi ngày, chia đều làm 2 hoặc 3 lần uống sau bữa ăn ^[1], ^[5], ^[2], ^[8]. Tuyệt đối không tự ý dùng liều vượt quá mức nghiên cứu khuyến cáo và cần duy trì việc đo đường huyết định kỳ để kịp thời phát hiện các thay đổi bất thường.

Gừng có thể là một thảo dược hỗ trợ đầy hứa hẹn giúp cải thiện tình trạng kháng insulin và hỗ trợ ổn định chuyển hóa ở người mắc đái tháo đường type 2 ^[4], ^[5]. Tuy nhiên, giải pháp cốt lõi để sống khỏe với căn bệnh này vẫn là tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và luyện tập thể chất đều đặn mỗi ngày.