Bỏ bữa sáng ảnh hưởng đường huyết thế nào ở người đái tháo đường?

Nhiều người mắc đái tháo đường cho rằng bớt đi một bữa ăn, đặc biệt là bữa sáng, sẽ giúp giảm lượng đường nạp vào cơ thể và kiểm soát cân nặng tốt hơn. Nhịp sống bận rộn cũng khiến thói quen nhịn ăn sáng đến tận trưa ngày càng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại dẫn tới những xáo trộn chuyển hóa bất ngờ ngay trong các bữa ăn tiếp theo.

Thực tế từ các can thiệp lâm sàng cho thấy bỏ bữa sáng không hề giúp ổn định đường huyết mà trái lại, kích hoạt hiện tượng tăng vọt đường huyết dữ dội sau bữa trưa và bữa tối ^[1]. Cơ thể người bệnh đồng thời rơi vào trạng thái suy giảm đáp ứng insulin và rối loạn đồng hồ sinh học kiểm soát chuyển hóa năng lượng [2, 4].

Hiện tượng đường huyết tăng vọt sau bữa trưa

Khi nhịn ăn liên tục từ tối hôm trước cho đến tận trưa hôm sau, cơ thể trải qua một khoảng thời gian nhịn đói kéo dài. Sự gián đoạn này khiến phản ứng đường huyết sau bữa trưa tăng cao hơn rất nhiều so với khi cùng một lượng thức ăn đó được tiêu thụ trong ngày có ăn sáng [1, 2].

Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên thiết kế bắt chéo năm 2015 trên 22 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 (thời gian mắc bệnh trung bình 8,4 năm, tuổi trung bình 56,9, chỉ số khối cơ thể BMI 28,2 và HbA1c 7,7%), các đối tượng được theo dõi hai ngày thử nghiệm: một ngày ăn đủ 3 bữa và một ngày bỏ bữa sáng chỉ ăn trưa và tối (mỗi bữa trưa và tối cung cấp 700 kcal) ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng vào ngày bỏ bữa sáng, diện tích dưới đường cong nồng độ glucose huyết tương từ 0 đến 180 phút (AUC0-180) sau bữa trưa cao hơn tới 36,8% so với ngày có ăn sáng ^[1].

Không chỉ dừng lại ở bữa trưa, hiệu ứng tiêu cực này còn kéo dài sang cả bữa tối cùng ngày. Cụ thể, diện tích dưới đường cong glucose sau bữa tối vào ngày nhịn ăn sáng vẫn cao hơn 26,6% so với ngày ăn uống điều độ ^[1]. Điều này chứng minh rằng việc bỏ bữa sáng tạo ra một tác động chuyển hóa bất lợi kéo dài cả ngày trên người bệnh đái tháo đường ^[1].

Tình trạng tăng đường huyết vọt sau bữa trưa do bỏ bữa sáng không chỉ diễn ra ở bệnh nhân đái tháo đường mà còn xuất hiện ngay cả trên người trẻ khỏe mạnh ^[2]. Một nghiên cứu năm 2019 theo dõi 9 nam thanh niên khỏe mạnh (19-24 tuổi) bằng máy theo dõi đường huyết liên tục cho thấy chỉ một lần bỏ bữa sáng duy nhất cũng làm phản ứng đường huyết sau bữa trưa tăng vọt rõ rệt ^[2]. Tương tự, nghiên cứu can thiệp năm 2019 trên 10 nam thanh niên Nhật Bản khỏe mạnh bỏ bữa sáng liên tục trong 6 ngày cũng ghi nhận đường huyết sau bữa trưa tăng vọt ngay từ ngày can thiệp đầu tiên ^[3].

Bỏ bữa sáng làm suy giảm đáp ứng insulin ra sao?

Cơ chế chính thúc đẩy mức đường huyết tăng vọt sau bữa ăn ở người nhịn ăn sáng liên quan mật thiết đến sự suy giảm và chậm trễ tiết insulin [1, 2]. Insulin là hormone quan trọng do tế bào beta đảo tụy tiết ra để đưa glucose từ máu vào tế bào nuôi cơ thể.

Ở bệnh nhân đái tháo đường týp 2, thử nghiệm năm 2015 cho thấy vào ngày bỏ bữa sáng, diện tích dưới đường cong AUC0-180 của nồng độ insulin sau bữa trưa bị giảm 17%, đồng thời nồng độ hormone peptide-1 giống glucagon dạng hoạt tính (iGLP-1) giảm tới 19% ^[1]. iGLP-1 là hormone đường ruột kích thích tiết insulin phụ thuộc glucose; việc sụt giảm hormone này khiến tụy không nhận được tín hiệu kích hoạt phù hợp ^[1]. Hơn nữa, đỉnh tiết insulin sau bữa trưa và bữa tối vào ngày bỏ bữa sáng bị trì hoãn tới 30 phút ^[1]. Tình trạng tiết insulin muộn và không đủ liều lượng khiến glucose từ bữa trưa ứ đọng trong máu, gây ra hiện tượng tăng đường huyết đột biến ^[1].

Bên cạnh đó, việc bỏ ăn sáng khiến nồng độ acid béo tự do (FFA hoặc NEFA) trong huyết tương duy trì ở mức cao và tăng vọt sau bữa trưa [1, 2]. Trong nghiên cứu trên người đái tháo đường, AUC0-180 của acid béo tự do cao hơn 41,1% sau bữa trưa và cao hơn 29,6% sau bữa tối khi bỏ bữa sáng ^[1]. Ở người trẻ khỏe mạnh, nồng độ NEFA sau bữa trưa khi nhịn sáng cũng tăng cao đáng kể và có mối tương quan thuận rõ rệt với mức tăng đường huyết sau ăn ^[2]. Sự gia tăng nồng độ acid béo tự do trong huyết tương là tác nhân chính gây gia tăng kháng insulin, cản trở mô cơ và mô mỡ tiếp nhận đường [5, 6].

Kèm theo đó, nồng độ glucagon - hormone làm tăng đường huyết - sau bữa trưa và bữa tối cũng tăng lần lượt 14,8% và 11,5% khi người bệnh đái tháo đường bỏ bữa sáng ^[1]. Sự kết hợp giữa giảm tiết insulin, chậm đỉnh tiết insulin, tăng kháng insulin do acid béo tự do và tăng tiết glucagon đã tạo thành một vòng xoắn làm bùng nổ đường huyết sau bữa ăn [2, 5].

Rối loạn biểu hiện gen đồng hồ sinh học kiểm soát chuyển hóa

Cơ thể con người vận hành theo nhịp sinh học ngày - đêm, trong đó hệ thống gen đồng hồ đóng vai trò điều hòa các enzyme chuyển hóa, hormone và hệ thống vận chuyển glucose ^[4]. Việc nạp thức ăn vào buổi sáng đóng vai trò như một chiếc "máy điều nhịp" cho các cơ quan ngoại vi.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo năm 2017 tiến hành so sánh tác động của việc ăn sáng hoặc bỏ ăn sáng trên 18 tình nguyện viên khỏe mạnh và 18 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 (thời gian mắc bệnh 14,5 năm, BMI 30,7, HbA1c 7,6%) ^[4]. Nghiên cứu phát hiện ra rằng việc ăn bữa sáng trực tiếp kích hoạt và bình thường hóa dao động biểu hiện của các gen đồng hồ và gen chuyển hóa ^[4].

Ở nhóm người bệnh đái tháo đường, việc tiêu thụ bữa sáng làm giảm nhẹ nhưng có ý nghĩa biểu hiện gen Per1, Per2, Sirt1 và làm tăng gen Roralpha sau bữa sáng ^[4]. Đến bữa trưa sau một buổi sáng có ăn uống, các gen quan trọng như Bmal1, Per1, Per2, Rev-erbalpha và Ampk đều gia tăng biểu hiện ^[4]. Ngược lại, hành vi bỏ bữa sáng làm biến đổi tiêu cực và phá vỡ nhịp biểu hiện bình thường của các gen đồng hồ lẫn gen kiểm soát chuyển hóa ở cả người khỏe mạnh và người đái tháo đường, tương quan trực tiếp với mức tăng vọt đường huyết sau bữa trưa ^[4].

Bằng chứng dịch tễ học về nguy cơ tiến triển bệnh

Tình trạng đường huyết dao động lớn và tăng vọt sau ăn không chỉ là hiện tượng thoáng qua mà còn để lại hệ lụy lâu dài đối với sự tiến triển của bệnh đái tháo đường và tiền đái tháo đường [5, 6, 8].

Chỉ số 1,5-anhydroglucitol - một dấu ấn sinh học phản ánh tình trạng tăng đường huyết ngắn hạn và dao động đường huyết - được ghi nhận có liên quan độc lập tới nguy cơ khởi phát đái tháo đường dù xét riêng rẽ với chỉ số HbA1c ^[5]. Khi thường xuyên bỏ bữa sáng, người bệnh có xu hướng dồn khẩu phần năng lượng lớn vào các bữa sau, dẫn đến việc hấp thu lượng calo nhiều hơn trong một lần ăn và kích thích đường huyết vọt lên cao hơn ^[5]. Nghiên cứu thuần tập Aichi Workers trên người lao động Nhật Bản ghi nhận tổng năng lượng nạp hàng ngày ở người ăn sáng là 1942 kcal/ngày so với 1740 kcal/ngày ở người bỏ ăn sáng, cho thấy người bỏ bữa sáng thường ăn các bữa lẻ với lượng calo đậm đặc hơn ^[5].

Dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu tiến cứu dài hạn năm 2021 cũng chỉ ra tác động tiêu cực của thói quen bỏ ăn sáng lên nguy cơ mắc đái tháo đường ^[6]:

• Nghiên cứu Health Professionals Follow-Up Study trên 29.205 nam giới (40-75 tuổi) cho thấy nhóm bỏ bữa sáng có nguy cơ mắc đái tháo đường týp 2 cao hơn 21% sau khi hiệu chỉnh BMI, tuổi và chất lượng ăn uống ^[6].
• Nghiên cứu Nurses' Health Study trên 46.289 phụ nữ (tuổi trung bình 64,7) ghi nhận bỏ bữa sáng dù chỉ 1 lần mỗi tuần cũng làm tăng 28% nguy cơ mắc bệnh ^[6].
• Khảo sát trên 4.631 công nhân Nhật Bản (35-66 tuổi) theo dõi 8,9 năm cho thấy nhóm bỏ bữa sáng từ 2 ngày/tuần trở lên có nguy cơ mắc bệnh cao hơn tới 73% so với nhóm ăn 6-7 ngày/tuần ^[6].
• Nghiên cứu trên 3.598 người trẻ tuổi (18-30 tuổi) theo dõi 18 năm chứng minh người ăn sáng hàng ngày giảm được 34% nguy cơ đái tháo đường so với nhóm ăn không thường xuyên (0-3 ngày/tuần), tuy nhiên mối liên quan này phần lớn bị chi phối bởi yếu tố BMI và không ghi nhận sự giảm nguy cơ này ở nhóm phụ nữ da đen ^[6].

Ngoài ra, nghiên cứu A-CHILD năm 2023 tại Nhật Bản chỉ ra rằng việc nhịn ăn sáng là một yếu tố nguy cơ của rối loạn chuyển hóa đường dẫn đến tiền đái tháo đường, đặc biệt ở đối tượng thừa cân ^[7]. Tình trạng kháng insulin gia tăng kết hợp với tăng tiết insulin bù trừ mạn tính sẽ gây stress lên tế bào beta và dẫn tới suy kiệt tế bào beta tụy ^[7].

Hiểu lầm: Nhịn bữa sáng giúp tiêu hao mỡ và giảm calo 24 giờ?

Nhiều người tin rằng bỏ bữa sáng sẽ giúp cơ thể đốt cháy nhiều mỡ thừa hơn hoặc tăng cường tiêu hao năng lượng để bù đắp đường huyết. Tuy nhiên, các đo lường chính xác trong buồng chuyển hóa lại không ủng hộ giả định này [3, 7].

Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá trên 8 nam giới trong buồng hô hấp nhân tạo kích thước phòng cho thấy việc bỏ bữa sáng (được bù trừ bằng bữa trưa và bữa tối lớn hơn) hoàn toàn không làm thay đổi mức tiêu hao năng lượng 24 giờ, không làm tăng quá trình oxy hóa chất béo và không thay đổi hiệu ứng nhiệt của thực phẩm ^[8]. Thế nhưng, mức đường huyết trung bình 24 giờ lại tăng đáng kể từ 83 mg/dl ở ngày ăn đủ bữa lên 89 mg/dl ở ngày bỏ bữa sáng ^[8]. Điều này chứng tỏ sự suy giảm điều hòa đường huyết diễn ra trước và độc lập với cân bằng năng lượng cơ thể ^[8].

Nghiên cứu can thiệp 6 ngày năm 2019 cũng xác nhận rằng bỏ bữa sáng không làm thay đổi tiêu hao năng lượng 24 giờ cũng như quá trình oxy hóa cơ chất trong ngày thứ 6 ^[3]. Đáng lưu ý, khi đối tượng duy trì lối sống ít vận động trong buồng chuyển hóa, việc bỏ bữa sáng làm giảm độ ổn định đường huyết, khiến mức đường huyết lúc 23 giờ và đường huyết trung bình 24 giờ đều cao hơn rõ rệt so với chế độ ăn 3 bữa ^[3].

Ai nên đặc biệt thận trọng với thói quen bỏ bữa sáng?

Người bệnh đái tháo đường týp 2 là đối tượng đầu tiên chịu ảnh hưởng nặng nề do khả năng tiết insulin vốn đã bị tổn thương [2, 4]. Việc nhịn sáng đến trưa trực tiếp làm chậm đỉnh tiết insulin tới nửa giờ và làm giảm mạnh nồng độ hormone kích thích tiết insulin như iGLP-1, đẩy người bệnh vào các đợt tăng áp lực đường huyết cấp tính sau ăn ^[1].

Người có tình trạng thừa cân, béo phì hoặc đang trong giai đoạn tiền đái tháo đường cũng cần tránh thói quen này ^[7]. Tình trạng béo phì vốn làm tăng acid béo tự do trong máu và gây kháng insulin ^[7]. Khi người thừa cân bỏ bữa sáng, mức độ kháng insulin càng trầm trọng hơn, trong khi tế bào beta tụy không đủ sức bù trừ, khiến đường huyết sau trưa tăng vọt và thúc đẩy nhanh quá trình suy tụy ^[7].

Khuyến nghị áp dụng thực tế cho người bệnh

Để tránh hiện tượng dao động đường huyết nguy hiểm sau bữa trưa, việc duy trì một bữa ăn sáng hợp lý và đều đặn là giải pháp chuyển hóa đơn giản và hiệu quả [2, 5].

• Duy trì lịch trình ăn uống ổn định: Người bệnh đái tháo đường không nên kéo dài thời gian nhịn đói qua đêm quá muộn đến tận trưa ^[1]. Việc phân bổ thức ăn thành các bữa chính có bữa sáng giúp khôi phục dao động sinh học bình thường của các gen chuyển hóa ^[4].
• Kiểm soát khẩu phần hợp lý: Ăn bữa sáng không có nghĩa là dung nạp quá mức năng lượng tổng thể trong ngày ^[7]. Cần chú ý điều chỉnh lượng thức ăn ở bữa trưa và bữa tối vừa phải, tránh tâm lý "bỏ sáng để ăn bù" gây quá tải chuyển hóa [5, 6].
• Không tự ý thay đổi phác đồ: Người bệnh đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết hoặc insulin cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi lịch trình bữa ăn để tránh nguy cơ hạ đường huyết khi đói hoặc tăng đường huyết phản ứng sau ăn.

Việc bỏ bữa sáng không mang lại lợi ích giảm tiêu hao năng lượng hay cải thiện cân nặng mà ngược lại, gây rối loạn tiết insulin và làm bùng nổ đường huyết sau các bữa ăn tiếp theo [2, 3]. Thiết lập thói quen ăn sáng đều đặn với khẩu phần cân bằng là bước đi thiết thực giúp bảo vệ chức năng tế bào tụy và kiểm soát bệnh đái tháo đường bền vững [2, 5].