Bỏ bữa sáng có làm tăng axit trào ngược vào buổi trưa?

Nhiều người bận rộn thường chọn cách nhịn ăn sáng để tiết kiệm thời gian hoặc cắt giảm calo. Đến buổi trưa, cảm giác đói cồn cào khiến họ ăn nhanh, ăn nhiều hơn bình thường để bù lại năng lượng tiêu hao. Hệ quả là chỉ một thời gian ngắn sau bữa trưa, lồng ngực bắt đầu nóng rát, dịch vị ợ lên tận cổ họng gây khó chịu.

Thói quen bỏ bữa sáng gián tiếp làm tăng nguy cơ trào ngược axit vào buổi trưa và các thời điểm sau đó trong ngày [3, 4]. Việc để bụng rỗng kéo dài kích thích cảm giác đói, dẫn đến hiện tượng ăn bù quá mức vào bữa trưa [2, 5]. Lượng thức ăn quá lớn nạp vào cùng lúc làm dạ dày căng giãn quá mức, kích hoạt mở cơ thắt thực quản dưới và đẩy dịch axit trào ngược lên trên ^[1].

Cơ chế khiến bỏ bữa sáng làm bùng phát trào ngược buổi trưa

Dạ dày con người hoạt động như một túi chứa cơ học có khả năng co giãn linh hoạt. Khi thức ăn đi vào miệng và xuống dạ dày, cơ quan này bắt đầu quá trình giãn thích ứng để tiếp nhận thực phẩm ^[2]. Đồng thời, dạ dày tiết axit để tiến hành tiêu hóa.

Khi nhịn ăn sáng, dạ dày rơi vào tình trạng rỗng hoàn toàn trong suốt nhiều giờ liền. Trạng thái bụng đói kéo dài làm biến đổi cảm giác no và thèm ăn ^[3]. Đến bữa trưa, cơ thể phát tín hiệu đói dữ dội, khiến người bệnh rất khó kiểm soát lượng thức ăn nạp vào và dễ dẫn đến ăn quá nhiều [2, 5].

Hiện tượng ăn quá no ở bữa tiếp theo tạo ra áp lực thể tích khổng lồ lên thành dạ dày ^[1]. Bữa ăn lớn gây căng giãn dạ dày nhiều hơn, kích hoạt các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới (TLESR) nhằm xả khí ^[1]. Cơ thắt thực quản dưới vốn đóng vai trò như chiếc van một chiều ngăn không cho dịch vị đi ngược lên thực quản. Khi van này mở ra bất thường do áp lực dạ dày căng phồng, dịch vị chứa axit và thức ăn thừa sẽ ùa lên thực quản, gây cảm giác ợ chua, nóng rát ^[1]. Hầu hết các đợt trào ngược dạ dày thực quản xuất hiện trong vòng ba giờ sau ăn chính do hiện tượng căng giãn này ^[1].

Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa nhịn ăn sáng và trào ngược

Nhiều nghiên cứu y khoa đã tìm hiểu thói quen ăn uống ảnh hưởng trực tiếp thế nào đến tình trạng trào ngược dạ dày thực quản (GERD).

Nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2020 trên quần thể dân số Pakistan đã xem xét các yếu tố lối sống tác động tới triệu chứng trào ngược ^[4]. Kết quả ghi nhận những người thường xuyên để bụng rỗng có nguy cơ cao phát triển bệnh ^[4]. Cụ thể, có tới 69,4% số người có triệu chứng trào ngược báo cáo thói quen thường xuyên bỏ bữa sáng, với tỷ số chênh (OR) là 2,70 ^[4]. Điều này phản ánh người nhịn bữa sáng có nguy cơ trào ngược cao gấp 2,7 lần người ăn uống đều đặn ^[4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra các thói quen đi kèm làm trầm trọng thêm bệnh gồm hút thuốc lá (OR = 6,25), ăn vặt nửa đêm, thiếu ngủ và ít vận động ^[4].

Một nghiên cứu cắt ngang khác vào năm 2024 tại Hàn Quốc trên đối tượng người trưởng thành trẻ tuổi đã phân tích hành vi ăn uống và thang điểm đánh giá triệu chứng GERD (GerdQ) ^[1]. Các nhà khoa học kết luận tần suất ăn quá nhiều và ăn đêm có mối liên hệ mật thiết với điểm số triệu chứng trào ngược ^[1]. Nhóm người có thói quen ăn quá nhiều trải qua tần suất trào ngược axit và thời gian thực quản tiếp xúc với axit cao hơn hẳn nhóm ăn các bữa đều đặn ^[1]. Việc ăn quá mức kết hợp với ăn nhanh còn làm tổn thương niêm mạc thực quản và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, khiến tình trạng trào ngược trở nên nặng nề hơn ^[1].

Mối liên hệ giữa việc bỏ bữa sáng và xu hướng ăn bù quá đà cũng được ghi nhận rõ trong nghiên cứu năm 2020 trên bệnh nhân đái tháo đường típ 2 ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm người ăn sáng dưới 4 lần một tuần có xu hướng tiêu thụ nhiều calo hơn vào cuối ngày, thường xuyên ăn tối muộn và ăn vặt vào đêm khuya ^[5]. Nghiên cứu năm 2022 về hoạt động thể chất ở thanh thiếu niên cũng khẳng định việc bỏ bữa sáng liên quan mật thiết đến sự suy giảm cảm giác no, kích thích cảm giác thèm ăn và dẫn đến ăn quá nhiều ^[3].

Bằng chứng khoa học: Giá trị và những điểm hạn chế

Các dữ liệu nghiên cứu hiện nay cung cấp cái nhìn thực tế về mối liên hệ nhân quả gián tiếp giữa bỏ bữa sáng, ăn quá no và trào ngược dạ dày. Điểm mạnh của các nghiên cứu này là ghi nhận thực tế từ cộng đồng qua các bảng câu hỏi chuẩn hóa như thang điểm GerdQ hay thang đo axit Ritcher [3, 4].

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn phương pháp luận. Trong nghiên cứu tại Pakistan, việc chẩn đoán trào ngược dựa vào lời khai tiền sử của người tham gia thông qua bảng câu hỏi mà không tiến hành nội soi dạ dày ^[4]. Điều này có thể dẫn đến sai lệch hồi tưởng khi đối tượng phải nhớ lại các thói quen trong quá khứ ^[4]. Ngoài ra, phương pháp chọn mẫu thuận tiện cũng làm giảm khả năng khái quát hóa kết quả cho toàn bộ cộng đồng ^[4]. Nghiên cứu tại Hàn Quốc năm 2024 cũng chỉ ra hạn chế tương tự khi khái niệm "ăn quá nhiều" và "ăn đêm" do từng đối tượng tự định nghĩa chứ chưa có tiêu chí định lượng tuyệt đối ^[1]. Do đó, người bệnh cần nhìn nhận các kết quả này như bằng chứng cảnh báo để điều chỉnh lối sống, thay vì xem như thước đo cố định cho mọi cơ địa.

Những hiểu lầm thường gặp khi bỏ bữa sáng

Nhiều người lầm tưởng rằng không ăn sáng sẽ giúp dạ dày được "nghỉ ngơi" và không tiết axit. Thực tế, dịch vị vẫn được điều tiết theo nhịp sinh học và kích thích phản xạ. Việc để bụng đói dài khiến axit tích tụ trong môi trường rỗng. Thêm vào đó, cơn đói cồn cào khiến người nhịn ăn sáng dễ mất kiểm soát vào bữa trưa, ăn dồn dập với lượng lớn, làm dạ dày quá tải đột ngột [2, 3].

Một hiểu lầm khác là có thể ăn vặt nhiều lần để chống đói sau khi bỏ bữa sáng. Nghiên cứu tổng quan năm 2019 nhấn mạnh việc liên tục ăn vặt hoặc uống nước ngọt giữa các bữa chính là thói quen xấu ^[6]. Mỗi lần nạp thức ăn vặt hoặc nước ngọt, dạ dày lại bị kích thích tiết thêm axit, tái tạo túi axit (acid pocket) và kích hoạt thêm các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới ^[6]. Tần suất trào ngược tỷ lệ thuận với số lần nạp thực phẩm lắt nhắt, làm tăng tổng thời gian thực quản bị phơi nhiễm axit trong ngày ^[6].

Nhiều người cũng nghĩ rằng chọn món nào cho bữa trưa cũng được, miễn là ăn bù đủ no. Tuy nhiên, nếu bữa trưa chứa nhiều thức ăn nhanh nhiều dầu mỡ hoặc socola, cơ thắt thực quản dưới sẽ bị làm suy yếu nghiêm trọng, khiến hiện tượng trào ngược dội ngược sau nhịn ăn càng thêm dữ dội ^[1].

Ai cần đặc biệt thận trọng với thói quen nhịn ăn sáng?

Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc có hội chứng ruột kích thích kèm trào ngược tuyệt đối không nên bỏ bữa sáng [1, 4]. Với nhóm này, cơ thắt thực quản dưới vốn dĩ đã nhạy cảm và dễ giãn ra bất thường ^[1].

Người bị thừa cân hoặc béo phì cần đặc biệt lưu ý. Tình trạng béo phì vốn làm tăng áp lực ổ bụng và tăng nguy cơ trào ngược [2, 6]. Khi người thừa cân bỏ bữa sáng, tình trạng kháng insulin sau bữa trưa có thể gia tăng nặng hơn ^[7], đồng thời thói quen ăn vặt giữa các bữa để bù đắp năng lượng sẽ trực tiếp làm trầm trọng thêm cả bệnh béo phì lẫn triệu chứng trào ngược ^[6].

Những người có bệnh lý tim mạch, huyết áp cao hoặc đái tháo đường típ 2 cũng thuộc nhóm nguy cơ [5, 8]. Việc bỏ bữa sáng đã được chứng minh làm tăng độ cứng động mạch kéo dài, tăng nguy cơ tăng huyết áp và gây rối loạn đường huyết sau ăn trưa do hiện tượng ăn bù quá đà và căng thẳng thần kinh [5, 7, 8].

Hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt

Để ngăn chặn cơn trào ngược axit sau bữa trưa, việc thiết lập lại nhịp ăn uống cố định trong ngày đóng vai trò quyết định.

• Duy trì bữa sáng đều đặn với khẩu phần vừa phải: Không nên nhịn đói để dồn calo vào bữa sau. Việc ăn ba bữa chính với khẩu phần vừa phải giúp hạn chế các đợt giãn thoáng qua của van thực quản ^[6]. Một nghiên cứu năm 2022 cho thấy việc lựa chọn loại tinh bột cũng ảnh hưởng tới triệu chứng: bệnh nhân ăn sáng bằng mì sợi làm từ lúa mì có xu hướng bị trớ thức ăn nhiều hơn so với ăn bún, phở làm từ gạo ^[2]. Do đó, người hay bị ợ trớ nên ưu tiên các món chế biến từ gạo vào buổi sáng ^[2].
• Kiểm soát khẩu phần và tốc độ ăn trưa: Tránh tuyệt đối việc ăn quá no hoặc ăn quá nhanh ^[1]. Khi ăn, hãy nhai kỹ để giảm áp lực nghiền nát cho dạ dày, ngăn ngừa căng giãn thành dạ dày quá mức ^[1]. Hầu hết các đợt trào ngược xuất hiện trong vòng 3 giờ sau ăn, do đó việc giữ dạ dày không bị quá tải sau bữa trưa là tối quan trọng ^[1].
• Hạn chế thực phẩm làm yếu cơ thắt thực quản: Trong bữa trưa, cần giảm thiểu thức ăn nhanh chứa nhiều chất béo và hạn chế socola ^[1]. Việc giảm bớt thức ăn nhanh và đồ ngọt nhiều chất béo đã được chứng minh giúp làm dịu triệu chứng trào ngược rõ rệt ^[1].
• Không ăn vặt liên tục giữa các cữ ăn: Hạn chế thói quen nhâm nhi đồ ăn vặt hoặc uống nước ngọt có ga rải rác từ sáng đến trưa ^[6]. Hãy để dạ dày có thời gian làm rỗng sinh lý trước khi bước vào bữa ăn chính tiếp theo ^[6].
• Kết hợp vận động thể chất và điều chỉnh tư thế: Duy trì hoạt động thể lực ở mức độ vừa phải đến tích cực mỗi ngày giúp kiểm soát cảm giác thèm ăn và cân bằng năng lượng tốt hơn ^[3]. Đối với giấc ngủ, việc nâng cao đầu giường đã được 79,4% bệnh nhân ghi nhận là giúp cải thiện mức độ nghiêm trọng của trào ngược ^[4]. Đồng thời, hạn chế ăn đêm hoặc ăn trong vòng 3 giờ trước khi đi ngủ ^[1].

Thay đổi thói quen ăn uống đòi hỏi sự kiên trì. Bỏ bữa sáng không giúp tiết kiệm thời gian hay giảm cân mà còn mở đường cho hiện tượng ăn bù quá mức, khiến dạ dày quá tải và trào ngược axit dữ dội vào buổi trưa. Hãy duy trì ba bữa ăn điều độ, chia nhỏ lượng thực phẩm hợp lý và lắng nghe tín hiệu của cơ thể. Nếu triệu chứng nóng rát ngực, ợ chua kéo dài hoặc nghi ngờ có viêm loét, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và nội soi chuyên khoa, không tự ý dùng thuốc kéo dài.