Tốc độ nhai thức ăn ảnh hưởng thế nào đến cơ thắt thực quản?

Nhiều người có thói quen ăn uống vội vã do áp lực công việc hoặc lối sống bận rộn. Bữa ăn diễn ra chỉ trong vài phút, nhai qua loa rồi nuốt nhanh thường đi kèm cảm giác đầy tức bụng, ợ hơi và nóng rát thực quản. Liệu tốc độ nhai thức ăn có thực sự tác động đến cơ chế đóng mở của cơ thắt thực quản dưới hay không?

Câu trả lời trực tiếp là có: tốc độ ăn và nhai ảnh hưởng gián tiếp nhưng mạnh mẽ đến hoạt động của cơ thắt thực quản dưới. Khi ăn vội vã, động tác nuốt dồn dập khiến một lượng lớn không khí bị đẩy xuống dạ dày (chứng nuốt khí - aerophagia). Lượng khí này kết hợp khối lượng thức ăn dồn ứ làm dạ dày căng giãn đột ngột, kích hoạt phản xạ giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới (TLESR), dẫn đến các đợt ợ trào ngược dịch vị lên thực quản.

Cơ thắt thực quản dưới và cơ chế nuốt khí

Cơ thắt thực quản dưới (LES) là vòng cơ nằm tại vị trí nối giữa thực quản và dạ dày. Cơ này hoạt động như một van một chiều, giữ áp lực để ngăn dịch tiêu hóa và acid từ dạ dày chảy ngược lên trên. Ở trạng thái bình thường, khi nuốt thức ăn, cơ thắt sẽ giãn ra trong thời gian ngắn để thức ăn đi vào dạ dày rồi co thắt lại ngay.

Trong một nghiên cứu sinh lý học, việc phân tích động tác nuốt khô cho thấy phản xạ giãn cơ thắt bình thường xuất hiện rất nhanh, xảy ra trước khi giãn cơ trung bình 1,4 giây ^[1]. Tốc độ giãn luôn lớn hơn 1 mmHg/giây, đạt áp lực thấp nhất trong vòng 7 giây và toàn bộ thời gian giãn kéo dài dưới 9 giây ^[1]. Khi nuốt xong, cơ thắt lập tức lấy lại trương lực khép kín bình thường ^[1].

Tuy nhiên, khi ăn vội vã, nhai không kỹ, việc nuốt liên tục đưa một lượng khí lớn vào dạ dày cùng thức ăn. Tình trạng này khiến dạ dày bị phình to nhanh chóng, làm mất đi tính nhịp nhàng của phản xạ nuốt thông thường.

Giãn cơ thắt thoáng qua: "Cửa mở" cho trào ngược

Khác với động tác nuốt bình thường, hiện tượng trào ngược acid phần lớn xảy ra do các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới (TLESR) mà không đi kèm phản xạ nuốt [1, 5, 7].

Theo tiêu chuẩn manometric, TLESR được định nghĩa khách quan là tình trạng giãn cơ thắt xảy ra mà không có cử động nuốt trong khoảng từ 4 giây trước đến 2 giây sau khi khởi phát giãn ^[1]. Quá trình này có tốc độ giãn từ 1 mmHg/giây trở lên, thời gian từ khi bắt đầu đến khi giãn hoàn toàn không quá 10 giây, và áp lực tụt xuống mức đáy rất thấp, dưới hoặc bằng 2 mmHg ^[1]. Thời gian mở này kéo dài hơn hẳn so với phản xạ giãn thông thường do nuốt ^[1].

Ở người bình thường khi nằm nghỉ, các đợt trào ngược acid không xuất phát từ áp lực cơ thắt nền thấp kéo dài, mà xảy ra trong các đợt giãn cơ thắt thoáng qua không phù hợp kéo dài từ 5 đến 30 giây ^[2]. Phần lớn các đợt trào ngược này tập trung trong vòng 3 giờ đầu tiên sau khi ăn ^[2]. Khi xảy ra trào ngược, nhu động thực quản nguyên phát đóng vai trò dọn dẹp acid bị đẩy ngược lên ^[2].

Căng giãn dạ dày kích hoạt cơ chế mở van

Mối liên hệ mấu chốt giữa việc nhai vội, nuốt khí và trào ngược nằm ở mức độ căng giãn của dạ dày. Khi lượng khí nuốt vào cộng với thể tích thức ăn làm dạ dày phình to, các thụ thể tại thành dạ dày bị kích thích mạnh.

Một nghiên cứu thực hiện trên 16 người bình thường và 17 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản đã làm rõ vai trò của sự căng giãn này ^[3]. Thử nghiệm dùng bóng bơm căng các thể tích khí ngẫu nhiên gồm 0, 250, 500 và 750 ml vào dạ dày, duy trì mỗi mức kích thích trong 15 phút ^[3]. Kết quả cho thấy việc căng giãn dạ dày không làm thay đổi áp lực cơ thắt lúc nghỉ, nhưng đã làm tăng tần suất xuất hiện các đợt giãn cơ thắt thoáng qua từ 3 đến 4 lần ở cả hai nhóm đối tượng ^[3]. Đáng chú ý, ở bệnh nhân trào ngược, tỷ lệ các đợt giãn cơ thắt hoàn toàn lên tới 87%, cao hơn mức 73% ở người bình thường ^[3].

Cơ chế thụ thể thần kinh tại dạ dày cũng được làm rõ qua nghiên cứu trên 21 người khỏe mạnh được làm căng giãn dạ dày đẳng tích ^[4]. Kết quả chỉ ra rằng các thụ thể căng giãn (đáp ứng với thể tích dạ dày) có vai trò quyết định trong việc kích hoạt phản xạ giãn cơ thắt thoáng qua hơn là các thụ thể trương lực ^[4]. Khi thể tích dạ dày thấp, tần suất giãn cơ thắt thoáng qua chỉ là 1,7 ± 0,3 lần mỗi 30 phút, nhưng khi thể tích dạ dày tăng cao, con số này tăng vọt lên 5,7 ± 1,1 lần mỗi 30 phút ^[4]. Như vậy, ăn nhanh và nuốt khí làm tăng đột ngột thể tích dạ dày, trực tiếp kích thích các thụ thể căng giãn và làm mở van thực quản [6, 8].

Tác động cộng hưởng sau bữa ăn

Sau khi ăn, phản xạ TLESR tự nhiên tăng cao. Nghiên cứu trên 49 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược cho thấy một bữa ăn tiêu chuẩn làm tăng tần suất trào ngược dạ dày thực quản từ 4 đến 7 lần ^[5]. Sự gia tăng này xuất phát từ hai cơ chế: tần suất giãn cơ thắt thoáng qua tăng từ 4 đến 5 lần, và tỷ lệ các đợt giãn cơ thắt đi kèm hiện tượng trào ngược tăng từ 47% lên 68% ^[5].

Ngoại trừ nhóm bệnh nhân bị mất áp lực cơ thắt nền mạn tính, hầu hết các đợt trào ngược sau ăn đều do TLESR gây ra ^[5]. Một nghiên cứu khác trên 7 người khỏe mạnh được làm căng phình dạ dày liên tục ở mức áp lực gây khó chịu trong 2 giờ ghi nhận tần suất giãn cơ thắt duy trì ở mức cao trong giờ đầu tiên (4,1 ± 1,2 lần trong 30 phút đầu và 5,4 ± 1,1 lần ở 30-60 phút) trước khi giảm dần vào giờ thứ hai (2,1 ± 0,5 lần ở 60-90 phút và 2,3 ± 0,9 lần ở 90-120 phút) ^[6]. Nếu bữa ăn diễn ra vội vã, sự căng phình do cả thức ăn và khí trệ ngưng trệ tại vùng đáy vị sẽ duy trì áp lực kích thích này [3, 4].

Hiểu lầm thường gặp về tốc độ ăn và trào ngược

Nhiều người lầm tưởng rằng nguyên nhân duy nhất gây trào ngược là do dạ dày tiết quá nhiều acid hoặc do cơ thắt thực quản bị suy yếu vĩnh viễn. Thực tế, ngay cả ở người khỏe mạnh có trương lực cơ thắt hoàn toàn bình thường, trào ngược vẫn diễn ra phổ biến qua cơ chế TLESR khi dạ dày bị căng đầy [5, 7].

Một hiểu lầm khác là triệu chứng ợ hơi khi ăn vội chỉ là hiện tượng thoát khí đơn thuần, vô hại. Khi van cơ thắt mở ra để xả lượng khí ứ đọng do nuốt vội, dịch acid dạ dày thường trào lên cùng lúc [1, 2]. Do đó, ợ hơi liên tục sau khi ăn nhanh chính là dấu hiệu cho thấy cơ thắt đang bị kích hoạt giãn ra bất thường nhiều lần [1, 6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) cần tuyệt đối tránh thói quen ăn nhanh, nuốt vội. Bằng chứng nghiên cứu cho thấy ở người có bệnh lý này, tần suất giãn cơ thắt khi dạ dày căng giãn có tỷ lệ giãn hoàn toàn cao hơn hẳn người khỏe mạnh (87% so với 73%) ^[3].

Người thường xuyên làm việc căng thẳng, người có thói quen vừa ăn vừa nói chuyện, vừa ăn vừa sử dụng thiết bị điện tử hoặc vừa làm việc vừa ăn cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao. Những thói quen này làm phân tán sự chú ý, dẫn đến việc giảm số lần nhai, tăng tốc độ nuốt và tăng lượng khí đi vào đường tiêu hóa.

Áp dụng thực tế để bảo vệ cơ thắt thực quản

Để hạn chế tình trạng nuốt nhiều không khí và giảm áp lực căng giãn dạ dày đột ngột, việc thay đổi hành vi ăn uống là bước can thiệp đơn giản nhưng đem lại hiệu quả rõ rệt:

• Kiểm soát tốc độ nhai: Dành ít nhất 20-30 phút cho mỗi bữa ăn. Nhai kỹ từng miếng thức ăn để nghiền nhỏ cơ học trước khi nuốt, giúp giảm thiểu lượng khí vô tình nuốt kèm.
• Hạn chế nói chuyện khi đang nhai: Tránh mở miệng lớn hoặc vừa nhai vừa nói, đây là con đường chính khiến không khí bị nuốt dồn dập vào đường tiêu hóa.
• Chia nhỏ khẩu phần: Không nên ăn quá no trong một bữa. Ăn lượng vừa phải giúp dạ dày không bị căng phồng quá mức, từ đó hạn chế kích hoạt các thụ thể căng giãn tại thành dạ dày ^[4].
• Giữ tư thế ngồi thẳng trong và sau bữa ăn: Duy trì tư thế ngồi ít nhất 30-60 phút sau khi ăn, tránh nằm ngay vì phần lớn các đợt trào ngược xảy ra trong 3 giờ đầu sau ăn ^[2].

Tốc độ nhai thức ăn và thói quen nuốt khí tác động trực tiếp đến mức độ giãn cơ thắt thực quản dưới thông qua cơ chế căng giãn thể tích dạ dày. Xây dựng thói quen ăn chậm, nhai kỹ không chỉ hỗ trợ tiêu hóa cơ học mà còn là giải pháp tự nhiên giúp bảo vệ cơ thắt thực quản, giảm thiểu nguy cơ ợ hơi và trào ngược acid dạ dày.