Bỏ bữa sáng và nguy cơ tim mạch: Bằng chứng nói gì?

Nhiều người có thói quen bỏ qua bữa sáng do bận rộn hoặc muốn giảm cân nhanh chóng. Liệu việc nhịn ăn vào đầu ngày có thực sự vô hại hay đang âm thầm tác động xấu đến trái tim và mạch máu? Câu trả lời từ các bằng chứng dịch tễ học cho thấy nhịn ăn sáng kéo dài liên quan mật thiết đến việc gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, tử vong sớm và rối loạn mỡ máu [1, 2, 7].

Nhịn ăn sáng tác động đến mạch máu như thế nào?

Bỏ bữa sáng không chỉ đơn giản là việc bớt đi một bữa ăn, mà còn làm thay đổi các phản ứng chuyển hóa bên trong cơ thể ^[1]. Việc không nạp năng lượng sau một đêm dài có mối liên hệ với các yếu tố nguy cơ tim mạch - chuyển hóa như béo phì, huyết áp cao, hồ sơ lipid máu bất lợi, đái tháo đường và hội chứng chuyển hóa ^[2].

Một phân tích tổng hợp các thử nghiệm can thiệp chỉ ra rằng việc bỏ bữa sáng dù làm giảm nhẹ trọng lượng cơ thể (giảm 0,66 kg) nhưng lại làm tăng đáng kể nồng độ cholesterol xấu LDL-C trong huyết thanh (tăng trung bình 9,89 mg/dL) ^[1]. Sự gia tăng nồng độ hạt mỡ xấu này là nền tảng thúc đẩy quá trình viêm và tích tụ mảng bám vào thành động mạch.

Ngoài ra, dữ liệu từ nghiên cứu PESA (Progression of Early Subclinical Atherosclerosis) tại Tây Ban Nha ghi nhận việc bỏ bữa sáng làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch toàn thân và xơ vữa động mạch ngoài vành không triệu chứng, độc lập với các yếu tố nguy cơ tim mạch truyền thống ^[3]. Khi thành mạch bị xơ cứng và lòng mạch hẹp dần, nguy cơ tắc nghẽn dẫn đến các cơn đau tim hoặc đột quỵ sẽ tăng lên rõ rệt ^[3].

Nguy cơ tim mạch và tử vong nhìn từ các nghiên cứu đoàn hệ lớn

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu từ khảo sát NHANES III tại Mỹ trên 6.550 người trưởng thành từ 40 đến 75 tuổi (theo dõi tích lũy 112.148 người-năm, trung bình từ 17 đến 23 năm) đã ghi nhận 2.318 trường hợp tử vong, trong đó có 619 ca do bệnh tim mạch ^[4]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố về tuổi, giới tính, lối sống, chế độ ăn và chỉ số khối cơ thể (BMI), những người không bao giờ ăn sáng có nguy cơ tử vong do tim mạch cao hơn 87% (HR 1,87; KTC 95%: 1,14-3,04) so với những người ăn sáng mỗi ngày ^[4].

Một nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn khác trên 26.902 nam chuyên gia y tế tại Mỹ từ 45 đến 82 tuổi (Health Professionals Follow-up Study) theo dõi trong 16 năm ghi nhận 1.527 ca bệnh mạch vành mới phát ^[5]. Kết quả cho thấy nam giới bỏ bữa sáng có nguy cơ mắc bệnh mạch vành cao hơn 27% (RR 1,27; KTC 95%: 1,06-1,53) so với người ăn sáng đều đặn ^[5]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra mối liên quan này được trung gian bởi chỉ số BMI, tình trạng tăng huyết áp, tăng cholesterol máu và đái tháo đường ^[5].

Ở cấp độ tổng hợp, một phân tích năm 2019 gộp 4 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu từ Nhật Bản và Mỹ với 199.634 người trưởng thành từ 40 tuổi trở lên (thời gian theo dõi trung vị 17,4 năm) cho thấy người thường xuyên bỏ ăn sáng có nguy cơ mắc hoặc tử vong vì bệnh tim mạch cao hơn 21% (HR 1,21; KTC 95%: 1,08-1,35) và nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân cao hơn 32% (HR 1,32; KTC 95%: 1,17-1,48) ^[2]. Đồng thuận với dữ liệu này, một phân tích tổng hợp năm 2020 gồm 7 nghiên cứu trên 221.732 người cũng ghi nhận bỏ ăn sáng làm tăng 22% nguy cơ bệnh tim mạch (RR 1,22; KTC 95%: 1,10-1,35) và tăng 25% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (RR 1,25; KTC 95%: 1,11-1,40) ^[6].

Bằng chứng bảo vệ khi duy trì thói quen ăn sáng

Ngược lại với việc nhịn ăn, duy trì bữa ăn đầu ngày đều đặn mang lại sự cải thiện rõ rệt cho các chỉ số chuyển hóa tim mạch ^[7]. Một phân tích tổng hợp năm 2021 dựa trên 14 nghiên cứu đoàn hệ đã so sánh những người ăn sáng trên 3 lần mỗi tuần với nhóm ăn từ 3 lần trở xuống mỗi tuần ^[7].

Kết quả cho thấy nhóm duy trì bữa sáng đều đặn giảm được 20% nguy cơ đái tháo đường type 2 (RR 0,80), giảm 26% nguy cơ béo phì (RR 0,74), và giảm 14% nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa (RR 0,86) ^[7]. Đồng thời, thói quen ăn sáng giúp giảm 25% nguy cơ bị hạ cholesterol tốt (HDL-C thấp) (RR 0,75), giảm 8% nguy cơ tăng huyết áp (RR 0,92) và giảm 11% nguy cơ đột quỵ (RR 0,89) ^[7]. Nhìn chung, việc ăn sáng thường xuyên giúp giảm 13% nguy cơ mắc bệnh tim mạch (RR 0,87) và giảm tới 37% nguy cơ tử vong do tim mạch (RR 0,63) ^[7].

Các dữ liệu từ các nghiên cứu Nurses' Health Study, nghiên cứu tại Nhật Bản và đoàn hệ EPIC của Đức cũng khẳng định việc ăn sáng lành mạnh đều đặn hỗ trợ kiểm soát đường huyết tốt hơn và giảm thiểu nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 ^[3]. Tại Nhật Bản, nghiên cứu chỉ ra rằng ăn sáng không thường xuyên liên quan đến tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch tổng thể, đột quỵ nói chung và xuất huyết não ^[3].

Giới hạn của bằng chứng và các phát hiện trái chiều

Mặc dù phần lớn dữ liệu dịch tễ học chỉ ra bất lợi của việc bỏ ăn sáng, bức tranh khoa học vẫn ghi nhận một số kết quả chưa đồng nhất ^[8]. Nghiên cứu đoàn hệ CCHS-DAD-CMDB tại Canada theo dõi trong 9 năm lại không phát hiện mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa việc bỏ bữa sáng với nguy cơ nhập viện hoặc tử vong do bệnh động mạch vành sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố lối sống và chuyển hóa ^[8].

Tương tự, nghiên cứu tại Nhật Bản dù tìm thấy mối liên quan giữa việc nhịn ăn sáng với xuất huyết não, nhưng lại không ghi nhận sự gia tăng nguy cơ đối với nhồi máu não hay bệnh tim thiếu máu cục bộ trong quần thể của họ ^[3].

Hơn nữa, các tác giả của những phân tích tổng hợp lớn đều lưu ý rằng định nghĩa về "bỏ bữa sáng" giữa các nghiên cứu còn thiếu tính đồng nhất và việc kiểm soát các yếu tố gây nhiễu lối sống (như hút thuốc, ít vận động, ăn đêm) có sự khác biệt lớn ^[2]. Các yếu tố gây nhiễu tồn dư vẫn chưa thể bị loại trừ hoàn toàn, đòi hỏi cần thêm các nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn với tiêu chí thống nhất hơn [1, 5].

Hiểu lầm thường gặp: Bỏ bữa sáng để giảm cân có lợi cho tim?

Một ngộ nhận phổ biến là việc cắt giảm bữa sáng là biện pháp đơn giản, tiện lợi để giảm cân và thanh lọc hệ tim mạch. Đúng là việc bỏ bữa sáng có thể làm giảm nhẹ trọng lượng cơ thể (khoảng 0,66 kg theo phân tích tổng hợp các thử nghiệm) ^[1]. Tuy nhiên, việc giảm cân này lại đi kèm với sự gia tăng nồng độ LDL-C máu ^[1].

Việc giảm cân ngắn hạn không đồng nghĩa với việc cải thiện sức khỏe tim mạch nếu nồng độ cholesterol xấu tăng lên và nguy cơ hình thành mảng xơ vữa gia tăng [4, 5]. Ngoài ra, dữ liệu từ nhóm chuyên gia y tế Mỹ cho thấy những người ăn muộn vào ban đêm có nguy cơ bệnh mạch vành tăng tới 55% (RR 1,55; KTC 95%: 1,05-2,29) ^[5]. Nhịn ăn sáng dẫn đến việc ăn bù nhiều hơn vào cuối ngày hoặc ban đêm có thể gây hại cho hệ tuần hoàn nhiều hơn mức bạn tưởng tượng ^[5].

Ai nên đặc biệt thận trọng với việc nhịn ăn sáng?

Dựa trên dữ liệu dịch tễ học, những người đã có sẵn các yếu tố nguy cơ tim mạch hoặc rối loạn chuyển hóa cần đặc biệt lưu ý trước khi quyết định bỏ qua bữa sáng thường xuyên [1, 8]. Nhóm đối tượng này bao gồm:

Người có tiền sử rối loạn mỡ máu, đặc biệt là nồng độ LDL-C cao, do việc bỏ bữa sáng đã được chứng minh làm tăng thêm chỉ số LDL-C huyết thanh ^[1]. Những người mắc đái tháo đường type 2, tiền đái tháo đường hoặc có hội chứng chuyển hóa cũng cần duy trì nhịp ăn uống ổn định để tránh làm suy giảm khả năng kiểm soát đường huyết [4, 8].

Những người có tiền sử tăng huyết áp hoặc có nguy cơ tai biến mạch máu não cũng không nên nhịn ăn sáng tùy tiện, bởi dữ liệu cho thấy thói quen này liên quan đến nguy cơ tăng huyết áp và xuất huyết não [4, 8]. Lưu ý rằng các nghiên cứu đoàn hệ lớn nêu trên chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành từ 40 tuổi trở lên [1, 2, 6]; do đó những người có bệnh nền tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi lịch trình ăn uống.

Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ tim mạch

Thay vì bỏ bữa để tiết kiệm thời gian hoặc cắt giảm calo cơ học, việc xây dựng một bữa sáng điều độ mang lại lợi ích bảo vệ chuyển hóa lâu dài ^[7].

Nên duy trì thói quen ăn sáng đều đặn hơn 3 ngày mỗi tuần, lý tưởng nhất là ăn hàng ngày vào khung giờ cố định đầu ngày [2, 8]. Cần tránh kết hợp giữa việc bỏ bữa sáng và thói quen ăn muộn vào ban đêm để hạn chế nguy cơ tăng gánh nặng cho mạch vành ^[5].

Bữa sáng nên là một bữa ăn cân bằng, tránh các loại thực phẩm chế biến sẵn giàu chất béo bão hòa. Với những người đang thực hiện các chế độ nhịn ăn gián đoạn hoặc điều trị rối loạn mỡ máu, việc điều chỉnh giờ ăn cần được cá nhân hóa và có sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Tóm lại, các dữ liệu dịch tễ học hiện tại ủng hộ mạnh mẽ vai trò của bữa sáng đối với việc giảm thiểu nguy cơ xơ vữa động mạch, rối loạn lipid máu và bệnh tim mạch [1, 4, 8]. Duy trì một chế độ ăn uống khoa học, bắt đầu ngày mới bằng nguồn dinh dưỡng lành mạnh và lối sống vận động hợp lý chính là chìa khóa bền vững để bảo vệ trái tim khỏe mạnh.