Bổ sung sắt từ viên nhau thai khô: Đúng hay sai?

Nhiều sản phụ sau sinh rỉ tai nhau trào lưu làm khô bánh nhau của chính mình, xay nhuyễn rồi đóng viên con nhộng để uống. Họ tin rằng viên nhau thai khô là nguồn bổ sung sắt tự nhiên dồi dào, giúp phục hồi cơ thể nhanh chóng và bù đắp lượng máu đã mất trong quá trình vượt cạn. Tuy nhiên, hành động này có thực sự mang lại hiệu quả dinh dưỡng như lời đồn hay chỉ là một trào lưu tiềm ẩn nguy cơ?

Khoa học chứng minh quan niệm dùng viên nhau thai khô để bổ sung sắt là hoàn toàn sai lầm. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy hàm lượng sắt trong các viên nang nhau thai rất khiêm tốn, không thể đáp ứng nhu cầu khuyến nghị hàng ngày và không tạo ra bất kỳ sự khác biệt nào đối với tình trạng sắt máu của người mẹ so với giả dược ^[1].

Viên nhau thai khô chứa bao nhiêu sắt?

Nhiều người lầm tưởng nhau thai chứa đầy máu nên sẽ là kho dự trữ sắt tự nhiên lý tưởng cho sản phụ sau kỳ sinh nở. Song, khi phân tích thành phần hóa học thực tế bằng phương pháp đo phổ khối plasma kết hợp cảm ứng, nồng độ sắt trong viên nhau thai khô chỉ đạt mức trung bình 0,664 mg/g ^[1].

Dù con số này cao hơn viên giả dược từ thịt bò (vốn chỉ có 0,093 mg/g), tổng lượng sắt mà một sản phụ nhận được khi uống liều tối đa mỗi ngày chỉ đáp ứng được khoảng 24% nhu cầu khuyến nghị hàng ngày (RDA) đối với phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ ^[1].

Điều đó đồng nghĩa với việc sản phụ vẫn thiếu hụt tới 76% lượng sắt cần thiết nếu chỉ trông cậy vào nhau thai khô ^[1]. Mức đóng góp này quá nhỏ để có thể coi nhau thai khô là một nguồn bổ sung vi chất sắt khả thi hay có giá trị điều trị.

Nghiên cứu lâm sàng: Không có tác dụng cải thiện sắt máu

Để kiểm chứng tính xác thực của trào lưu này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng bằng giả dược trên 23 phụ nữ mang thai bình thường và khỏe mạnh ^[1].

Trong thử nghiệm, 78% số người tham gia (18/23 người) có nồng độ hemoglobin trên ngưỡng thiếu sắt thai kỳ của Tổ chức Y tế Thế giới (>= 11,0 g/dL) tại tuần thai thứ 36 ^[1]. Các sản phụ sau đó được chia ngẫu nhiên vào hai nhóm: nhóm sử dụng viên nang nhau thai khô (10 người) và nhóm dùng viên giả dược thịt bò (13 người) ^[1].

Mẫu máu của các bà mẹ được lấy trực tiếp tại nhà ở 4 thời điểm khắt khe: tuần thứ 36 của thai kỳ, trong vòng 96 giờ sau sinh, giữa ngày thứ 5 và thứ 7 sau sinh, và trong tuần thứ 3 sau sinh ^[1]. Các chỉ số đánh giá tình trạng sắt bao gồm nồng độ hemoglobin, ferritin và transferrin ^[1].

Kết quả theo dõi cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng viên nhau thai và nhóm giả dược ở tất cả các chỉ số: hemoglobin (P = 0,603), ferritin (P = 0,852) và transferrin (P = 0,936) ^[1]. Tình trạng hồi phục sắt trong tuần đầu tiên sau sinh của hai nhóm cũng diễn ra tương đương nhau ^[1].

Nghiên cứu kết luận viên nhau thai khô không cải thiện cũng không làm suy giảm tình trạng sắt ở các bà mẹ đã dung nạp đủ nhu cầu sắt khuyến nghị ^[1]. Giới hạn lớn của nghiên cứu này là cỡ mẫu còn nhỏ (23 người) và chỉ thực hiện trên phụ nữ có mức sắt tương đối đầy đủ trước sinh, nhưng kết quả ban đầu đã bác bỏ tuyên bố rằng nhau thai khô giúp bồi bổ máu vượt trội ^[1].

Nhau thai vận chuyển và giữ sắt như thế nào?

Để hiểu tại sao viên nhau thai không thể trở thành “kho thuốc sắt”, cần nhìn vào cơ chế sinh học tự nhiên của cơ quan này trong thai kỳ. Nhau thai là cầu nối điều hòa vận chuyển dưỡng chất giữa mẹ và thai nhi, hoạt động phụ thuộc vào lượng sắt sinh khả dụng trong tuần hoàn của mẹ ^[2].

Khi mẹ bị thiếu sắt, cơ thể thai nhi và nhau thai sẽ kích hoạt các cơ chế thích ứng mạnh mẽ. Thụ thể tiếp nhận sắt transferrin receptor 1 (TFR1) tăng lên để cố gắng thu gom sắt, trong khi kênh vận chuyển sắt ferroportin (FPN) có xu hướng giảm đi nhằm giữ lượng sắt ít ỏi phục vụ cho chính hô hấp ty thể của tế bào nhau thai ^[3]. Một nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng tại Gambia trên khoảng 300 cặp mẹ con cũng ghi nhận mức biểu hiện mRNA của TFR1 ở nhau thai tăng thêm 30-49% khi nồng độ sắt huyết tương của người mẹ xuống thấp ^[4].

Bản thân nhau thai sinh ra là để vận chuyển sắt nuôi dưỡng thai nhi và tự bảo vệ sự sống còn của nó ^[3], ^[5]. Nó không phải cơ quan tích lũy sắt khối lượng lớn như gan mẹ hay gan thai nhi ^[2], ^[5]. Do đó, lượng sắt còn sót lại trong các mô nhau sau khi đã xổ ra ngoài và sấy khô là cực kỳ thấp ^[1].

Nguy cơ thiếu máu nếu từ bỏ bổ sung chuẩn

Nhiều sản phụ vì tin vào quảng cáo “dược liệu tự nhiên từ chính cơ thể mình” đã tự ý bỏ các phác đồ bổ sung sắt tiêu chuẩn bằng thuốc hoặc viên vi chất thông thường. Đây là một sai lầm nguy hiểm có thể dẫn tới thiếu máu thiếu sắt sau sinh kéo dài ^[1].

Trong y khoa, các chế phẩm sắt chuẩn dạng viên uống thông thường (như sắt fumarate, sắt sulphate) có sinh khả dụng cao và cung cấp lượng sắt nguyên tố đủ lớn để đáp ứng nhu cầu điều trị hoặc bù đắp dự trữ ^[6], ^[7]. Chẳng hạn, các viên bổ sung sắt tiêu chuẩn có thể chứa 27 mg đến 60 mg sắt nguyên tố mỗi viên và đạt độ hấp thu rất tốt trong cơ thể ^[6], ^[7].

Trái lại, viên nhau thai khô vừa có hàm lượng thấp, vừa không rõ khả năng hấp thu thực tế trong hệ tiêu hóa người trưởng thành ra sao ^[1]. Dùng nhau thai khô thay cho chỉ định y tế sẽ khiến sản phụ bỏ lỡ giai đoạn vàng hồi phục các chỉ số huyết học sau cuộc vượt cạn ^[1].

Những ai cần đặc biệt cẩn trọng?

Nhóm sản phụ bị thiếu máu hoặc thiếu sắt lâm sàng sau sinh tuyệt đối không được dùng viên nhau thai khô với mục đích nâng chỉ số máu ^[1]. Nhau thai khô không đủ hàm lượng sắt để điều trị tình trạng này ^[1].

Những người mắc các bệnh nhiễm trùng, viêm nhiễm hoặc có nguy cơ nhiễm trùng hậu sản cũng cần tránh xa trào lưu tự chế biến bánh nhau. Việc chế biến nhau thai tại nhà hoặc qua các dịch vụ tư nhân không được kiểm soát có nguy cơ lây truyền mầm bệnh nguy hiểm.

Ngoài ra, phụ nữ sau sinh đang nuôi con bằng sữa mẹ nếu có chỉ định bổ sung sắt phải dùng các sản phẩm dược phẩm chuẩn hóa dưới sự hướng dẫn của bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng, không nên tự ý thử nghiệm các sản phẩm truyền miệng không rõ nguồn gốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho sản phụ

Để phục hồi lượng máu và nâng cao thể trạng sau sinh một cách an toàn và khoa học, sản phụ cần thực hiện các giải pháp dinh dưỡng đã được y học kiểm chứng:

• Khám kiểm tra công thức máu và ferritin huyết thanh sau sinh để bác sĩ đánh giá chính xác mức độ thiếu hụt và kê đơn viên sắt phù hợp ^[1].
• Nếu được chỉ định dùng thuốc bổ sung vi chất, hãy uống đúng liều lượng khuyến nghị, không tự ý giảm liều hoặc thay thế bằng các sản phẩm tự chế ^[1], ^[7].
• Duy trì chế độ ăn đa dạng giàu sắt heme từ thực phẩm động vật (thịt bò, thịt đỏ, gan gia súc gia cầm sạch) và sắt non-heme từ đậu đỗ, rau lá xanh sẫm.
• Bổ sung thực phẩm giàu vitamin C và vitamin A trong bữa ăn hàng ngày nhằm hỗ trợ và cải thiện khả năng hấp thu sắt qua đường ruột ^[8].

Trào lưu dùng viên nang nhau thai khô hoàn toàn không có cơ sở khoa học trong việc bổ sung sắt cho phụ nữ sau sinh ^[1]. Để bảo vệ sức khỏe của bản thân và đảm bảo nguồn sữa chất lượng cho con, các bà mẹ hãy từ bỏ các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước mọi quyết định bổ sung vi chất.