Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc tiếp xúc bụi phấn hoa, nhiều người lập tức xuất hiện những cơn hắt hơi liên tục, chảy nước mũi và ngứa rát khó chịu. Tình trạng viêm mũi dị ứng kéo dài không chỉ ảnh hưởng lớn tới công việc, giấc ngủ mà còn khiến người bệnh mệt mỏi vì phải phụ thuộc vào thuốc xịt hay thuốc kháng histamin quanh năm [1]. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau giải pháp bổ sung vitamin D để ổn định hệ miễn dịch và giảm bớt tần suất các đợt phát bệnh.
Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện tại là có: bổ sung vitamin D hỗ trợ làm giảm mức độ nghiêm trọng và tần suất các triệu chứng viêm mũi dị ứng, bao gồm hắt hơi, ngạt mũi và chảy nước mũi [1], [2], [3], [4]. Tác dụng này thể hiện rõ rệt nhất ở những người có tình trạng thiếu hụt hoặc không đủ nồng độ vitamin D trong máu và được sử dụng như một liệu pháp bổ trợ song hành cùng phác đồ điều trị tiêu chuẩn [1], [2], [4].
Cơ chế tác động của vitamin D đối với đường hô hấp
Bệnh viêm mũi dị ứng là phản ứng viêm mạn tính của niêm mạc mũi qua trung gian kháng thể IgE sau khi cơ thể tiếp xúc với các dị nguyên từ môi trường [1]. Dạng hoạt tính của vitamin D3 có khả năng tác động và điều hòa cả hệ thống miễn dịch bẩm sinh lẫn miễn dịch thích ứng trong cơ thể người [1], [5]. Cụ thể, vi chất này tham gia ức chế hoạt động của các thụ thể Toll-like và hạn chế bài tiết các cytokine tiền viêm, từ đó kìm hãm quá trình tăng sinh quá mức của tế bào T [5].
Đối với các bệnh lý dị ứng, vitamin D còn can thiệp vào chu kỳ phát triển của tế bào tua và điều biến tế bào miễn dịch thông qua việc kích thích tăng tiết cytokine kháng viêm interleukin-10 (IL-10) [5]. Nồng độ IL-10 tăng cao có mối liên hệ mật thiết với việc giảm nồng độ kháng thể dị ứng IgE đặc hiệu và giảm triệu chứng lâm sàng ở mũi [6]. Bên cạnh đó, vitamin D đóng vai trò bảo vệ cấu trúc tế bào biểu mô niêm mạc mũi, củng cố hàng rào ngăn dị nguyên xâm nhập, đồng thời góp phần ổn định dưỡng bào (mast cell) bằng cách ức chế các thụ thể bề mặt của chúng [5].
Các thử nghiệm lâm sàng phối hợp thuốc xịt mũi
Nhiều nghiên cứu đã đánh giá vai trò của việc kết hợp vitamin D vào liệu trình điều trị thông thường. Một nghiên cứu lâm sàng tiến cứu công bố năm 2022 thực hiện trên 80 người bệnh viêm mũi dị ứng bị thiếu hụt vitamin D [1]. Nồng độ vitamin D huyết thanh ban đầu của nhóm nghiên cứu là 15 +- 2,42 ng/ml và nhóm đối chứng là 14,72 +- 2,64 ng/ml [1]. Nhóm can thiệp được cho uống vitamin D3 liều 60.000 IU kết hợp dùng thuốc xịt mũi chứa steroid trong 4 tuần, trong khi nhóm đối chứng chỉ dùng đơn độc thuốc xịt mũi steroid [1]. Kết quả sau 4 tuần ghi nhận điểm tổng điểm triệu chứng mũi (TNSS) của nhóm uống vitamin D giảm mạnh từ 10,45 +- 3,1 xuống 2,1 +- 0,21; mức cải thiện vượt trội so với nhóm chứng (giảm từ 11,43 +- 2,35 xuống 3,85 +- 0,76) với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khác vào năm 2021 trên 87 đối tượng cũng ghi nhận kết quả khả quan tương tự [4]. Nghiên cứu phân loại có 38 bệnh nhân thiếu hụt vitamin D nghiêm trọng (điểm TNSS trung bình ban đầu là 11,3) và 49 bệnh nhân có mức vitamin D chưa đủ (điểm TNSS trung bình là 8,6) [4]. Nhóm sử dụng phối hợp xịt fluticasone cùng vitamin D có mức giảm điểm triệu chứng TNSS đạt 5,34 điểm (từ 11,64 +- 3,09 xuống 6,3 +- 1,45), cao hơn mức giảm 3,52 điểm ở nhóm chỉ xịt thuốc đơn thuần (từ 12,5 +- 2,68 xuống 8,98 +- 1,009) [4]. Điểm đánh giá kiểm soát viêm mũi (RCAT) sau can thiệp ở nhóm có vitamin D đạt 28,2 +- 1,53 so với mức 19,72 +- 2,84 của nhóm đối chứng [4].
Bổ sung vitamin D kết hợp thuốc kháng histamin
Không chỉ bổ trợ cho thuốc xịt mũi cục bộ, vitamin D còn cho thấy hiệu quả trợ lực tốt khi dùng cùng thuốc uống kháng histamin. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược năm 2019 theo dõi 80 bệnh nhân viêm mũi dị ứng bị thiếu hụt vitamin D [2]. Những người tham gia được chia thành hai nhóm: nhóm nghiên cứu dùng thuốc kháng histamin cetirizine phối hợp vitamin D, còn nhóm đối chứng dùng cetirizine kèm giả dược [2]. Tại thời điểm 8 tuần điều trị, có 35 bệnh nhân nhóm nghiên cứu và 33 bệnh nhân nhóm chứng hoàn thành theo dõi, với độ tuổi trung bình lần lượt là 29,68 tuổi và 29,13 tuổi [2].
Mức vitamin D huyết thanh ban đầu của hai nhóm tương đương nhau, lần lượt là 14 ng/ml và 14,67 ng/ml [2]. Sau 8 tuần, nồng độ vitamin D trong máu ở nhóm can thiệp đã tăng lên mức 24,08 ng/ml (p < 0,001) [2]. Đáng chú ý, điểm mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng lâm sàng chưa có sự khác biệt rõ giữa hai nhóm ở mốc 4 tuần (p = 0,073), nhưng đến mốc 8 tuần đã ghi nhận sự cải thiện rõ rệt và vượt trội ở nhóm có bổ sung vitamin D so với nhóm giả dược (p = 0,007) [2].
Hiệu quả đối với chỉ số dị ứng và trẻ em
Tác dụng của vi chất này cũng được chứng minh trên nhiều đối tượng bệnh nhân đặc thù khác. Một nghiên cứu quan sát bệnh chứng năm 2019 gồm 80 đối tượng (40 ca can thiệp và 40 ca đối chứng, trong đó có 2 ca nhóm can thiệp bỏ cuộc) đã cho nhóm can thiệp uống vitamin D liều 1.000 IU mỗi ngày, nhóm đối chứng không can thiệp [3]. Sau 3 tháng, nồng độ vitamin D của nhóm uống tăng từ 20,15 +- 10,26 ng/ml lên 38,05 +- 14,62 ng/ml, điểm triệu chứng mũi TNSS giảm từ 7,43 +- 1,87 xuống còn 3,53 +- 0,68 [3]. Đặc biệt, tổng số lượng bạch cầu ái toan (TEC) - một tế bào liên quan trực tiếp đến phản ứng dị ứng mũi - của nhóm uống vitamin D giảm rất sâu từ 546,15 +- 113,39 xuống 68,13 +- 38,95 tế bào, tốt hơn mức của nhóm đối chứng [3].
Ở trẻ nhỏ, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2018 tiến hành trên 38 trẻ từ 5 đến 12 tuổi bị dị ứng phấn cỏ trong mùa thụ phấn [7]. Trẻ được cho dùng vitamin D liều 1.000 IU mỗi ngày hoặc giả dược [7]. Kết quả chỉ ra nhóm dùng vitamin D giảm rõ rệt điểm triệu chứng và nhu cầu dùng thuốc so với nhóm đối chứng (p = 0,0371) [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng tế bào điều hòa miễn dịch CD4+CD25+Foxp3+ từ 7,06% lên 10,5% (p = 0,0013) cùng nồng độ 25(OH)D tăng từ 49,6 lên 96,6 ng/ml (p = 0,0001), chứng minh cơ chế điều hòa miễn dịch trực tiếp trên bệnh nhi [7].
Nghiên cứu năm 2019 trên 48 người bệnh viêm mũi dị ứng dùng liệu pháp miễn dịch dưới da (SCIT) cũng ghi nhận nhóm kết hợp vitamin D có điểm triệu chứng mũi giảm mạnh hơn đáng kể (p < 0,001), nồng độ chất kháng viêm IL-10 tăng cao hơn (p < 0,001) và kháng thể IgE đặc hiệu giảm thấp hơn nhóm chỉ dùng SCIT đơn thuần (p = 0,01) [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn từ dữ liệu tổng hợp
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực ở từng thử nghiệm riêng lẻ, các đánh giá tổng hợp quy mô lớn vẫn nhấn mạnh tính chất biến thiên giữa các cá thể. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2025 đã sàng lọc 2.389 tài liệu và chọn ra 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên để đánh giá toàn diện [8]. Kết quả phân tích cho thấy so với giả dược, việc bổ sung vitamin D có xu hướng làm giảm triệu chứng viêm mũi dị ứng nhưng mức độ khác biệt chung chưa đạt ý nghĩa thống kê do độ không đồng nhất rất lớn giữa các nghiên cứu (SMD = -2,69, khoảng tin cậy 95%: -6,20 đến 0,82, I2 = 98%, p < 0,01) [8].
Phân tích hồi quy gộp chỉ ra rằng tỷ lệ nữ giới tham gia thử nghiệm (độ dốc: 0,21, p = 0,026) và việc phối hợp cùng corticosteroid (độ dốc: -9,16, p = 0,005) là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến đáp ứng bổ sung vitamin D [8]. Đáng chú ý, khi phân tích riêng các nhóm đối tượng dùng vitamin D không kèm corticosteroid, vi chất này giúp giảm rõ rệt triệu chứng viêm mũi dị ứng so với giả dược (SMD = -0,56, khoảng tin cậy 95%: -0,90 đến -0,23) [8]. Điều này cho thấy vitamin D mang lại lợi ích hỗ trợ rõ ràng, nhưng không phải phép màu tác động như nhau lên mọi ca bệnh.
Hiểu lầm phổ biến khi bổ sung vitamin D trị dị ứng
Một sai lầm thường thấy là nhiều người coi vitamin D như một loại thuốc kháng viêm tác dụng nhanh, uống vào là cắt ngay cơn hắt hơi, sổ mũi. Trên thực tế, dữ liệu lâm sàng cho thấy vi chất này cần thời gian điều biến miễn dịch; ví dụ ở thử nghiệm dùng phối hợp cetirizine, sự khác biệt có ý nghĩa lâm sàng chỉ xuất hiện sau 8 tuần điều trị chứ chưa thấy rõ ở mốc 4 tuần [2]. Do đó, người bệnh không thể dùng vitamin D để thay thế cho thuốc cắt cơn cấp tính.
Quan niệm sai lầm thứ hai là tự ý tăng liều thật cao với mong muốn bệnh khỏi triệt để. Các nghiên cứu đều thực hiện trên nền tảng đo lường nồng độ vitamin D trong máu trước khi can thiệp và phần lớn người bệnh tham gia đều có tình trạng thiếu hụt từ trước [1], [2], [4]. Việc lạm dụng vitamin D liều cao kéo dài không có giám sát y tế tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc cho cơ thể.
Những ai cần thận trọng khi bổ sung vi chất này?
Người bệnh không nên tự ý mua các sản phẩm vitamin D liều cao về uống liên tục nếu chưa qua thăm khám. Những người có tiền sử tăng canxi máu, sỏi thận, suy giảm chức năng thận hoặc đang sử dụng các thuốc lợi tiểu, thuốc trợ tim cần đặc biệt cẩn trọng và phải có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ chuyên khoa.
Trẻ nhỏ bị viêm mũi dị ứng cũng cần được định lượng vi chất và chỉ định liều dùng chuẩn xác theo lứa tuổi. Không được tự ý áp dụng đơn thuốc hay liều uống 60.000 IU của người lớn cho trẻ em nhằm tránh các biến cố ngoài ý muốn [1], [7].
Gợi ý cách áp dụng khoa học trong đời sống
Người thường xuyên bị hắt hơi, nghẹt mũi do viêm mũi dị ứng nên chủ động xét nghiệm nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh tại các cơ sở y tế để biết chính xác mình có bị thiếu hụt hay không [8], [1]. Nếu có tình trạng thiếu hoặc không đủ vi chất, việc bổ sung theo đúng hướng dẫn chuyên môn sẽ mang lại hiệu quả hỗ trợ kiểm soát bệnh tối ưu [2], [3], [4].
Bên cạnh các chế phẩm uống, người bệnh có thể tăng cường tổng hợp vitamin D tự nhiên bằng cách tiếp xúc với ánh nắng mặt trời buổi sáng sớm khoảng 15-20 phút mỗi ngày. Chế độ ăn uống cũng nên ưu tiên các thực phẩm giàu vitamin D như cá hồi, cá trích, lòng đỏ trứng và nấm. Quan trọng nhất, vitamin D chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa miễn dịch, người bệnh vẫn cần duy trì phác đồ thuốc xịt, thuốc uống theo chỉ định của bác sĩ và thực hiện các biện pháp che chắn mũi khi ra môi trường nhiều khói bụi hay phấn hoa [1], [4].
