Bôi cao liên mộc giảm đau khớp: Nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Thoái hóa khớp gối và nhu cầu tìm kiếm giải pháp bôi ngoài da

Thoái hóa khớp là bệnh lý khớp phổ biến nhất ở con người, làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống ^[1]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng một nửa dân số toàn cầu từ 65 tuổi trở lên mắc thoái hóa khớp ^[1]. Nguy cơ mắc bệnh tăng dần theo độ tuổi, trong đó khoảng 80% người trên 75 tuổi chịu ảnh hưởng bởi tình trạng này ^[2].

Thoái hóa khớp đặc trưng bởi quá trình biến đổi thoái hóa không viêm nguyên phát của cấu trúc sụn và xương dưới sụn, dẫn đến biến dạng khớp ngày càng tăng ^[2]. Bệnh có thể xảy ra ở bất kỳ khớp nào, nhưng thường gặp nhất là khớp gối, khớp háng, bàn tay và cột sống ^[2]. Do tính chất mạn tính, việc cải thiện triệu chứng, giảm đau, duy trì và phục hồi chức năng vận động là mục tiêu điều trị hàng đầu ^[1], ^[2].

Bên cạnh các loại thuốc uống, các sản phẩm bôi ngoài da trở thành lựa chọn bổ trợ được nhiều người quan tâm nhằm hạn chế gánh nặng toàn thân ^[2]. Trong số các thảo dược bôi ngoài, cao hoặc kem chiết xuất từ rễ cây liên mộc (tên khoa học là Symphytum officinale L.) được lưu hành tại hơn 10 quốc gia để hỗ trợ điều trị đau, viêm và sưng khớp ^[3]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế và giới hạn điều trị của loại cây này đến đâu là điều người bệnh cần hiểu rõ.

Bôi cao liên mộc có thực sự làm giảm đau khớp gối?

Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên xác nhận chiết xuất rễ cây liên mộc bôi ngoài da có hiệu quả giảm đau, giảm cứng khớp và cải thiện khả năng vận động ở bệnh nhân thoái hóa khớp gối ^[4], ^[1], ^[2], ^[5]. Bằng chứng lâm sàng cho thấy chế phẩm thảo mộc này vượt trội hơn giả dược trong việc kiểm soát các triệu chứng cơ năng ^[4], ^[2], ^[5].

Mặc dù giúp làm dịu cảm giác đau nhanh chóng, tác dụng của liên mộc hoàn toàn mang tính triệu chứng ^[5]. Nghiên cứu chuyên sâu ghi nhận hoạt chất bôi ngoài không làm thay đổi các chỉ số viêm toàn thân hay ngăn chặn tiến trình phá hủy sụn khớp ^[5]. Do đó, liên mộc không thể đảo ngược hay "chữa khỏi" bệnh thoái hóa khớp, người bệnh chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ kiểm soát cơn đau.

Cơ chế tác động và giới hạn sinh học tại khớp thoái hóa

Rễ cây liên mộc chứa các hoạt chất thực vật có đặc tính giảm đau, chống viêm và tái tạo mô khi sử dụng qua da ^[6], ^[7]. Khi bào chế dưới dạng kem hoặc thuốc mỡ bôi tại chỗ, các tinh chất thẩm thấu qua hàng rào biểu bì để tác động lên thụ thể đau và các mô quanh khớp ^[4], ^[2].

Tuy vậy, giới hạn can thiệp của liệu pháp bôi ngoài da là không tác động sâu vào cấu trúc sụn thoái hóa ^[5]. Bệnh thoái hóa khớp làm mòn lớp đệm tự nhiên giữa các đầu xương ^[2]. Thử nghiệm đo lường các dấu ấn sinh học cho thấy chiết xuất liên mộc không làm giảm nồng độ interleukin-6 (IL-6) đại diện cho phản ứng viêm cục bộ, cũng như không làm thay đổi sự xuất hiện của CTX-2 đại diện cho quá trình thoái biến sụn ^[5]. Điều này giải thích vì sao thuốc chỉ có thể cắt cơn đau cơ năng mà không làm lành tổn thương thực thể bên trong ổ khớp ^[5].

Các thử nghiệm lâm sàng thực tế nói gì?

Hiệu quả của chiết xuất rễ liên mộc trên bệnh thoái hóa khớp gối nguyên phát đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng:

Một thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2011 khảo sát 43 bệnh nhân (từ 45 đến 83 tuổi) bị thoái hóa khớp gối nguyên phát ^[4]. Người tham gia được phân ngẫu nhiên vào 3 nhóm: dùng kem bôi chứa 10% chiết xuất rễ liên mộc, 20% chiết xuất rễ liên mộc (kết hợp axit tannic và tinh dầu khuynh diệp), hoặc kem giả dược khuynh diệp ^[4]. Bệnh nhân bôi kem 3 lần mỗi ngày trong 6 tuần và được đánh giá mỗi 2 tuần dựa trên thang đo chỉ số viêm khớp của Đại học Western Ontario và McMaster (WOMAC) ^[4]. Kết quả cho thấy cả hai nồng độ 10% và 20% đều vượt trội rõ rệt so với giả dược ở mọi tiêu chí: giảm đau (P < 0,01), giảm cứng khớp (P < 0,01) và cải thiện chức năng sinh hoạt hàng ngày (P < 0,01) ^[4].

Một thử nghiệm mù đôi khác thực hiện trên 220 bệnh nhân bị đau khớp gối do thoái hóa đáp ứng tiêu chuẩn của Trường Thấp khớp học Hoa Kỳ ^[2]. Bệnh nhân được chỉ định bôi 2 g kem chiết xuất liên mộc thương mại (Kytta-Salbe) hoặc kem giả dược, 3 lần mỗi ngày trong suốt 21 ngày ^[2]. Tiêu chí đánh giá chính là tổng điểm thang đo thị giác VAS (đau khi nghỉ và khi vận động), tiêu chí phụ là thang điểm WOMAC ^[2]. Kết thúc nghiên cứu, điểm đau VAS ở nhóm dùng liên mộc giảm tới 51,6 mm (tương đương 54,7%), trong khi nhóm giả dược chỉ giảm 10,1 mm (10,7%), tạo ra mức chênh lệch có ý nghĩa thống kê 41,5 mm (44,0%, p < 0,001) ^[2]. Thang điểm WOMAC ở nhóm liên mộc cũng giảm 60,4 mm (58,0%) so với mức giảm 14,7 mm (14,1%) ở nhóm giả dược (chênh lệch 43,9%, p < 0,001) ^[2]. Tính chung, mức độ đau ở nhóm can thiệp giảm gấp 5 lần so với nhóm đối chứng ^[1].

Thử nghiệm kéo dài 12 tuần trên 133 người lớn (50-80 tuổi) thoái hóa khớp gối lâm sàng sử dụng chế phẩm bôi 4Jointz (chứa chiết xuất liên mộc chuẩn hóa và axit tannic, liều 3,5 g/ngày) kết hợp với các thuốc điều trị sẵn có ^[5]. Kết quả ghi nhận điểm đau giảm đáng kể so với giả dược ở tuần thứ 12 trên cả thang VAS (-9,9 mm, P = 0,034) và thang KOOS (+5,7, P = 0,047) ^[5]. Phân tích sâu hơn cho thấy can thiệp đạt hiệu quả cao nhất ở phụ nữ (VAS giảm 16,8 mm, P = 0,008) và những người có mức độ thoái hóa nhẹ trên phim X-quang (VAS giảm 16,1 mm, P = 0,009) ^[5].

Lợi ích ghi nhận và những hạn chế của bằng chứng

Về mặt lâm sàng, các bằng chứng khẳng định việc bôi chế phẩm rễ liên mộc giúp xoa dịu cơn đau khớp gối khi vận động cũng như lúc nghỉ ngơi, đồng thời giảm đáng kể tình trạng cứng khớp buổi sáng ^[4], ^[1], ^[2]. Dữ liệu tổng hợp từ các đánh giá hệ thống cũng ghi nhận cây liên mộc mang lại lợi ích cho một số bệnh lý cơ xương khớp khác như bong gân mắt cá chân, đau lưng cấp tính và vết trầy xước ^[8], ^[3].

Dẫu vậy, cơ sở dữ liệu hiện nay vẫn tồn tại nhiều hạn chế kỹ thuật:

• Đa số nghiên cứu có thời gian can thiệp tương đối ngắn, phổ biến từ 21 ngày đến 12 tuần, chưa đánh giá được độ an toàn và hiệu lực khi dùng liên tục nhiều năm ^[4], ^[2], ^[5].
• Một tổng quan phạm vi năm 2013 kiểm tra 26 thử nghiệm lâm sàng ngoài da của liên mộc nhận định phần lớn các nghiên cứu có nguy cơ sai lệch không rõ ràng do chất lượng báo cáo dữ liệu chưa đồng đều ^[8].
• Tác dụng của thảo dược chỉ dừng lại ở mặt giảm triệu chứng đau và cải thiện khả năng đi lại tạm thời, hoàn toàn không sửa chữa được bề mặt sụn đã thoái hóa ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cao bôi thảo dược

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại cao dán hay kem bôi nguồn gốc thảo mộc tự nhiên có thể phục hồi hoàn toàn sụn khớp bị mòn và thay thế vĩnh viễn thuốc kê đơn. Thực tế, phân tích dấu ấn sinh học CTX-2 trong nghiên cứu 12 tuần đã chứng minh hoạt chất liên mộc không can thiệp được vào quá trình thoái biến sụn ^[5]. Thuốc bôi chỉ đóng vai trò hỗ trợ cắt giảm cơn đau tại chỗ bên cạnh phác đồ điều trị nền tảng ^[5].

Một ngộ nhận khác là thảo dược lành tính nên có thể bôi tùy ý, bôi lên bất cứ vị trí tổn thương nào. Rễ liên mộc tự nhiên có chứa các hợp chất pyrrolizidine alkaloid có độc tính với gan nếu hấp thu qua đường tiêu hóa hoặc vết thương hở sâu ^[3]. Các sản phẩm lưu hành đạt chuẩn bắt buộc phải trải qua công nghệ tinh chế loại bỏ hoặc kiểm soát hàm lượng hợp chất này dưới ngưỡng an toàn (dưới 0,35 ppm) ^[3]. Vì vậy, người bệnh tuyệt đối không tự ý đào rễ cây tươi để giã nát, đắp hoặc tự nấu cao tại nhà.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người có tiền sử dị ứng hoặc da nhạy cảm cần đặc biệt chú ý. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng cho thấy phản ứng không mong muốn phổ biến nhất là phát ban cục bộ và ngứa da tại vị trí bôi thuốc ^[4], ^[5]. Trong thử nghiệm 6 tuần, mỗi nhóm can thiệp đều ghi nhận 2 người gặp phản ứng mẩn ngứa da nhẹ và hồi phục nhanh khi điều chỉnh tần suất bôi ^[4], ^[1]. Tuy nhiên, ở nghiên cứu 12 tuần với sản phẩm 4Jointz, tỷ lệ nổi mẩn đỏ ở nhóm dùng liên mộc lên tới 21% so với 1,6% ở nhóm giả dược, khiến 4 bệnh nhân phải dừng can thiệp ^[5].

Những người mắc thoái hóa khớp gối nặng trên hình ảnh X-quang thường đáp ứng kém hơn so với nhóm thoái hóa mức độ nhẹ ^[5]. Bên cạnh đó, các chế phẩm liên mộc chỉ được cấp phép bôi trên vùng da nguyên vẹn ^[3]. Người có vết thương hở, trầy xước da sâu quanh khớp hoặc người có bệnh nền mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Để sử dụng kem bôi chiết xuất liên mộc đạt hiệu quả và an toàn, người bệnh có thể tham khảo các thông số kỹ thuật rút ra từ thử nghiệm lâm sàng:

• Liều lượng và tần suất: Thoa một lượng vừa phải, tương đương 1,7 g đến 2 g kem hoặc dải thuốc mỡ dài khoảng 6 cm cho mỗi bên khớp gối bị đau ^[1], ^[2], ^[6]. Thoa đều đặn 3 lần mỗi ngày ^[4], ^[2], ^[5].
• Thời gian áp dụng: Liệu trình can thiệp an toàn và hiệu quả đã được xác lập kéo dài từ 3 tuần đến 6 tuần, hoặc tối đa 12 tuần theo dõi y tế ^[4], ^[2], ^[5].
• Cách thức thực hiện: Chỉ thoa lên vùng da sạch, lành lặn và mát-xa nhẹ nhàng cho kem thẩm thấu; không bôi lên vùng da rách, lở loét hay niêm mạc ^[3]. Nếu phát hiện da ửng đỏ hoặc ngứa ngáy nhiều, cần giảm số lần bôi hoặc tạm ngưng và rửa sạch bằng nước ^[4], ^[5].
• Phối hợp điều trị: Người bệnh có thể duy trì các bài tập vận động nhẹ nhàng khớp gối, kiểm soát cân nặng hợp lý và dùng kem bôi thảo mộc kết hợp với thuốc chỉ định sẵn có của bác sĩ điều trị ^[5].

Bôi kem chiết xuất rễ liên mộc là phương pháp bổ trợ an toàn, giúp giảm đau và cứng khớp gối do thoái hóa một cách đáng kể. Tuy nhiên, liệu pháp thảo dược này không thể phục hồi sụn hay thay thế thuốc đặc trị. Người bệnh cần thăm khám chuyên khoa cơ xương khớp định kỳ để có phác đồ can thiệp toàn diện nhất.