Thói quen dùng thảo mộc trị bệnh da và câu hỏi đặt ra
Việc tìm đến các sản phẩm tự nhiên để chăm sóc sắc đẹp, xử lý các nốt mụn trứng cá hay viêm nhiễm ngoài da đang trở thành xu hướng phổ biến. Không ít người tin rằng chiết xuất từ cây cỏ, điển hình như tinh dầu phong lữ (thiên trúc quỳ - Pelargonium hortorum Bailey), luôn an toàn và không gây tác dụng phụ. Quan niệm "càng đậm đặc càng nhanh khỏi khuẩn" khiến nhiều người bôi trực tiếp tinh dầu nguyên chất lên da mà không pha loãng.
Tuy nhiên, các chuyên gia da liễu cảnh báo việc bôi tinh dầu lên da chưa chắc đem lại tác dụng kháng khuẩn như mong đợi mà có thể dẫn tới viêm da tiếp xúc [1]. Tự điều trị tại nhà bằng các loại tinh dầu tự nhiên đôi khi biến một vấn đề da liễu đơn giản thành tình trạng viêm đỏ lan rộng [4, 5].
Bôi tinh dầu lên da: Kháng khuẩn hay viêm da tiếp xúc?
Để trả lời ngắn gọn: Lợi ích kháng khuẩn thực tế của việc tự ý bôi tinh dầu phong lữ chưa có đủ bằng chứng lâm sàng bảo chứng, trong khi nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng là hoàn toàn có thật [1, 8]. Tinh dầu tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại.
Các thành phần có nguồn gốc thực vật khi dùng trong y tế thường được bác sĩ chỉ định dưới dạng công thức bào chế chuyên biệt với nồng độ giảm đi rất nhiều so với tinh dầu nguyên chất [1]. Bôi tinh dầu ở nồng độ cao trực tiếp lên bề mặt da làm tăng vọt nguy cơ mẫn cảm và khởi phát phản ứng dị ứng [1, 8].
Cơ chế khiến tinh dầu tự nhiên gây tổn thương da
Viêm da tiếp xúc dị ứng (ACD) là phản ứng quá mẫn muộn loại IV [1]. Cơ chế này đòi hỏi quá trình mẫn cảm ban đầu khi cơ thể tiếp xúc với chất gây dị ứng, sau đó hệ miễn dịch mới kích hoạt phản ứng dị ứng thứ phát ở những lần tiếp xúc tiếp theo [1].
Những người có nguy cơ cao mắc viêm da tiếp xúc dị ứng là người thường xuyên tiếp xúc với dị nguyên hoặc người có hàng rào bảo vệ da bình thường bị phá vỡ, chẳng hạn như bệnh nhân viêm da cơ địa hoặc chàm [1]. Khi hàng rào da suy yếu, khả năng bảo vệ giảm sút khiến da tiếp xúc nhiều hơn với các chất gây dị ứng, dẫn tới tăng mức độ mẫn cảm và kích hoạt phản ứng viêm [1]. Việc bôi trực tiếp tinh dầu, dùng mỹ phẩm chứa tinh dầu hay thậm chí khuếch tán tinh dầu vào không khí đều có thể gây viêm da tiếp xúc [1].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ từ các loại tinh dầu
Nghiên cứu y khoa ghi nhận khoảng 80 loại tinh dầu có khả năng gây dị ứng tiếp xúc [1, 8]. Viêm da tiếp xúc dị ứng là bệnh da liễu phổ biến, ảnh hưởng tới khoảng 20% dân số [2]. Đáng chú ý, phần lớn các phản ứng dị ứng da xuất phát từ việc bôi tinh dầu nguyên chất hoặc các sản phẩm có nồng độ tinh dầu quá cao [3].
Trong một báo cáo tổng quan thử nghiệm da liễu trên bệnh nhân nghi ngờ viêm da tiếp xúc, 55 loại tinh dầu đã được thử nghiệm áp da (patch test) [3]. Kết quả cho thấy 9 loại tinh dầu có tỷ lệ phản ứng dương tính trên 2%, bao gồm tinh dầu nguyệt quế, dầu thông, cam, tràm trà, sả chanh, ngọc lan tây, đàn hương, đinh hương và mộc hương [3]. Phản ứng chéo giữa các loại tinh dầu với nhau và với hỗn hợp hương liệu cũng thường xuyên xảy ra do chúng có chung các thành phần hóa học [3].
Các báo cáo ca bệnh ghi nhận thực tế đáng lo ngại khi người dân tự ý dùng tinh dầu để chữa bệnh da [4, 5]:
Tại một phòng khám chuyên khoa, trong vòng 5 năm ghi nhận 5 bệnh nhân (chiếm 0,4% tổng số bệnh nhân được đánh giá) phản ứng dương tính với tinh dầu tràm trà nồng độ 5% trong vaseline [4]. Cả 5 người đều có phản ứng viêm da tiếp xúc mạnh [4]. Đáng chú ý, 3 người phản ứng với d-limonene bị oxy hóa - một thành phần có trong tinh dầu [4]. Các bệnh nhân này trước đó đã tự dùng tinh dầu để chữa các bệnh ngoài da mà họ tự cho là "nhiễm trùng", nhưng thực chất nhiều khả năng chỉ là các dạng viêm da từ trước [4].
Một trường hợp khác là nam thanh niên bôi lotion chứa tinh dầu tràm trà lên nốt mụn cóc ở ngón chân cái bên phải (nốt mụn trước đó đã điều trị áp lạnh) [5]. Bệnh nhân bị phát ban dạng chàm nghiêm trọng ở bàn chân và cẳng chân phải, sau đó bùng phát phản ứng viêm lan tỏa lên đùi phải, chân đối diện, thân mình và hai chi trên [5]. Thử nghiệm áp da sau đó xác định tinh dầu tràm trà chính là thủ phạm gây viêm da [5]. Sau khi ngừng sản phẩm và bôi corticosteroid, tình trạng viêm da mới thoái lui [5].
Không chỉ dùng bôi, tinh dầu khuếch tán cũng có thể gây họa. Một phụ nữ 53 tuổi bị chàm dai dẳng tái phát ở đầu, cổ và tay sau khi tiếp xúc với tinh dầu khuếch tán trong phòng [6]. Bệnh nhân được chẩn đoán viêm da tiếp xúc dị ứng qua đường không khí do hoa oải hương, hoa nhài, cẩm lai và phản ứng dương tính cả với nguyệt quế, bạch đàn [6]. Bệnh nhân phải dùng methylprednisolone đường uống liều khởi đầu 60 mg/ngày kết hợp thuốc bôi mới khỏi tổn thương [6]. Sau đó, do các phân tử tinh dầu bay hơi lưu lại quá lâu trong nhà suốt một năm dùng đèn xông, gia đình đã phải làm mới toàn bộ nội thất căn hộ [6].
Các thành phần hương liệu đơn lẻ như eugenol (có trong dầu đinh hương) cũng là dị nguyên quen thuộc. Một nghiên cứu trên 24.046 bệnh nhân cho thấy tỷ lệ dị ứng với eugenol là 25,5% ở nhân viên y tế (14/55 người), 16,5% ở người không thuộc ngành y (145/879 người), 39,39% ở công nhân kim loại (11/29 người) và 16,3% ở các ngành nghề khác (148/906 người) [7].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các tài liệu y khoa cho thấy một số thành phần tự nhiên có tính chất giảm đau, chống ngứa, giảm ho hoặc thông mũi như menthol trong bạc hà, long não hay dầu bạch đàn [1]. Khi được các bác sĩ chỉ định, chúng thường được pha chế ở nồng độ thấp và kiểm soát chặt chẽ như một giải pháp thay thế an toàn hơn cho các thuốc bôi khác [1].
Tuy nhiên, đối với tinh dầu phong lữ (Pelargonium hortorum Bailey), dữ liệu hiện có trong các y văn trên chưa cung cấp các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp chứng minh hoạt tính kháng khuẩn cụ thể của loại cây này trên da người. Dữ liệu da liễu hiện tại tập trung phản ánh nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng do việc tiếp xúc thường xuyên hoặc bôi nồng độ cao các loại tinh dầu tự nhiên [1, 8]. Dữ liệu về mức độ liên quan lâm sàng của từng phản ứng đôi khi còn thiếu sót hoặc chưa đầy đủ [3].
Hiểu lầm thường gặp về tinh dầu tự nhiên
Hiểu lầm lớn nhất là xem sản phẩm tự nhiên luôn vô hại [5]. Thực tế, các thành phần chiết xuất từ thực vật vẫn giữ nguyên tiềm năng gây dị ứng của chúng [1].
Nhiều người lầm tưởng rằng có thể dùng tinh dầu bôi lên các nốt tổn thương sẵn có như vết thương, mụn cóc hay vùng da viêm ngứa để sát trùng. Việc bôi tinh dầu lên vùng da có hàng rào biểu bì bị phá vỡ chỉ làm tăng sự hấp thu chất gây dị ứng và kích hoạt phản ứng quá mẫn nặng nề hơn [1, 5]. Thậm chí, việc uống trà thảo mộc chứa cùng thành phần thực vật cũng có thể làm bùng phát lại các triệu chứng ngoài da ở người đã bị mẫn cảm trước đó [8].
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với tinh dầu?
Những nhóm người sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước nguy cơ viêm da tiếp xúc:
Người có tiền sử viêm da cơ địa hoặc bệnh chàm: Hàng rào bảo vệ da bị suy giảm là điều kiện để dị nguyên tinh dầu xâm nhập và gây mẫn cảm mạnh [1].
Người làm nghề trị liệu bằng xoa bóp, chuyên viên mùi hương (aromatherapy) và dược sĩ/hóa chất: Nhóm nghề nghiệp này thường xuyên tiếp xúc với tinh dầu và hương liệu, có nguy cơ cao bị viêm da tiếp xúc ở bàn tay và mẫn cảm với nhiều loại tinh dầu khác nhau [1, 6, 8].
Người đang có tổn thương da hở: Những vùng da vừa trải qua can thiệp như đốt lạnh, trầy xước, nứt nẻ không nên tiếp xúc với tinh dầu nồng độ cao [5].
Áp dụng thực tế an toàn
Để bảo vệ làn da khi muốn sử dụng các sản phẩm chứa tinh dầu:
Không tự ý bôi tinh dầu nguyên chất lên da. Nếu sử dụng, tinh dầu bắt buộc phải được pha loãng ở nồng độ an toàn trong các sản phẩm đã được kiểm nghiệm, thay vì tự pha chế tại nhà [1, 8].
Luôn thử phản ứng da trước khi dùng diện rộng: Thoa thử một lượng rất nhỏ sản phẩm đã pha loãng lên vùng da nhỏ và theo dõi trong vài ngày. Bệnh nhân nghi ngờ dị ứng nên được bác sĩ chuyên khoa da liễu kiểm tra bằng phương pháp thử nghiệm áp da (patch test) với chính sản phẩm mình đang dùng [3].
Nếu xuất hiện các dấu hiệu ngứa ngáy, nổi sẩn đỏ, mụn nước hoặc tổn thương lan rộng sau khi bôi tinh dầu, cần ngừng ngay lập tức và đến khám bác sĩ da liễu để được kê đơn điều trị phù hợp, không tự ý bôi thêm các loại thảo mộc khác [4, 5]. Người có bệnh da mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm chứa tinh dầu nào.
Lời kết
Tinh dầu phong lữ nói riêng và các loại tinh dầu tự nhiên nói chung không phải là "thần dược" kháng khuẩn có thể tùy tiện bôi lên da. Trước khi kỳ vọng vào tác dụng tiêu diệt vi khuẩn, người dùng cần cảnh giác với nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng do nồng độ đậm đặc và cơ địa nhạy cảm. Sử dụng sản phẩm chăm sóc da một cách khoa học, thận trọng và lắng nghe tư vấn y tế luôn là giải pháp an toàn nhất cho làn da.
