Thói quen truyền miệng đắp thảo mộc khi bị bệnh ngoài da

Các bệnh da liễu mãn tính như viêm da và chàm thường khiến người bệnh khó chịu kéo dài vì cảm giác ngứa ngáy dữ dội, da nổi mẩn đỏ, bong tróc và liên tục tái phát. Trong dân gian, không ít người lựa chọn tự chữa bệnh bằng các kinh nghiệm truyền miệng, chẳng hạn như hái các loại lá cây dại ngoài tự nhiên về giã nát rồi đắp trực tiếp lên vết thương.

Cỏ vấn vương là một trong những loài thảo mộc thường được một số người đồn thổi là có tác dụng mát da, trị chàm và giảm viêm. Tuy nhiên, hành động tự ý dùng dược liệu tươi này khi da đang tổn thương liệu có thực sự mang lại kết quả như mong đợi hay sẽ dẫn tới những hiểm họa khôn lường?

Cỏ vấn vương có giúp chữa khỏi chàm và viêm da?

Câu trả lời thẳng thắn là không có bằng chứng khoa học lâm sàng nào chứng minh cây cỏ vấn vương có thể điều trị hoặc chữa khỏi bệnh chàm và viêm da ở người. Các dữ liệu nghiên cứu khoa học được cung cấp hoàn toàn không ghi nhận bất kỳ thử nghiệm nào về hoạt tính điều trị của cỏ vấn vương trên da người bệnh.

Ngược lại, việc đắp trực tiếp thân và lá cây tươi lên những vùng da đang viêm nhiễm còn làm tăng nguy cơ bùng phát viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc kích ứng. Một làn da đang có tổn thương khi tiếp xúc với các dị nguyên lạ từ thảo mộc chưa qua xử lý có thể khiến tình trạng viêm trở nên trầm trọng, dễ loét và bội nhiễm hơn.

Bản chất của viêm da và cơ chế hàng rào bảo vệ

Viêm da là một tình trạng rối loạn viêm phổ biến do tiếp xúc với các yếu tố từ môi trường, gây ảnh hưởng tiêu cực tới hàng triệu người trên toàn thế giới [1, 5]. Thuật ngữ chàm (eczema) và viêm da thường được dùng tương đương nhau để chỉ dạng viêm da nhiều hình thái, với các biểu hiện điển hình trong giai đoạn cấp tính gồm đỏ da, nổi mụn nước và ngứa ngáy [1].

Hàng rào biểu bì đóng vai trò sống còn trong việc ngăn chặn các chất có hại xâm nhập vào cơ thể [2]. Khi hàng rào da còn nguyên vẹn, các tác nhân kích ứng và dị nguyên chỉ nằm trên bề mặt lớp sừng mà không gây tổn hại cho da [2]. Tuy nhiên, nếu lớp bảo vệ này bị phá vỡ, các chất gây kích ứng có thể thấm sâu vào các lớp biểu bì sống, làm tổn thương màng tế bào sừng và giải phóng các cytokine gây viêm [2].

Hơn nữa, một hàng rào da suy yếu sẽ tạo điều kiện cho các dị nguyên dễ dàng đi qua, tiếp xúc với tế bào miễn dịch Langerhans và tế bào T, từ đó kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng [2]. Viêm da tiếp xúc có thể là dạng kích ứng do các tác nhân không đặc hiệu kích hoạt miễn dịch bẩm sinh, hoặc dạng dị ứng qua trung gian miễn dịch thích ứng [3].

Rủi ro viêm da tiếp xúc khi chạm vào cây cỏ tươi

Viêm da tiếp xúc dị ứng là phản ứng quá mẫn qua trung gian tế bào T xảy ra khi da tiếp xúc với các phân tử nhỏ gọi là hapten [2, 4]. Các chất chịu trách nhiệm gây viêm da tiếp xúc sau một hoặc nhiều lần phơi nhiễm thường là các hóa chất phi protein (hapten) kích hoạt miễn dịch bẩm sinh hoặc miễn dịch thu nhận của da [1].

Nhiều người lầm tưởng rằng phải tiếp xúc nhiều lần thì da mới phát bệnh dị ứng. Dù phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng cổ điển thường cần cả giai đoạn mẫn cảm ban đầu và giai đoạn bộc phát sau đó, nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy chuột chưa từng mẫn cảm vẫn có thể phát triển viêm da tiếp xúc dị ứng nguyên phát chỉ sau một lần tiếp xúc qua da duy nhất với hapten potent [4].

Trong nghiên cứu năm 2003 trên chuột, chỉ một lần bôi liều không gây kích ứng của hapten (như 2,4-dinitrofluorobenzene hay fluorescein isothiocyanate) đã đủ để gây ra phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng tối ưu ngay tại vị trí tiếp xúc ban đầu mà không cần đến lần thử thách thứ hai [4]. Tình trạng viêm này do các tế bào T tác động CD8+ tiết interferon-gamma tại hạch bạch huyết dẫn lưu trung gian vào ngày thứ 5 sau mẫn cảm và được điều hòa bởi tế bào T CD4+ [4].

Đặc biệt, phân tích cho thấy hapten có thể tồn tại dai dẳng trong biểu bì tới 14 ngày sau khi bôi lên da [4]. Vì vậy, việc đắp các loại cây cỏ chứa hợp chất lạ lên da có thể lưu giữ dị nguyên rất lâu, trực tiếp gây ra viêm da tiếp xúc cấp tính.

Nghiên cứu khoa học nói gì về các đích tác động kháng viêm?

Các nhà khoa học vẫn đang nỗ lực tìm kiếm các giải pháp sinh học để làm dịu phản ứng viêm da. Chẳng hạn, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát vai trò của ghrelin trên mô hình chuột bị viêm da tiếp xúc gây ra bởi oxazolone (OXA) và vảy nến gây ra bởi imiquimod (IMQ), cũng như trên các tế bào đại thực bào RAW264.7, tế bào sừng người NHEK và nguyên bào sợi [5]. Kết quả cho thấy biểu hiện của ghrelin bị giảm ở cả hai mô hình bệnh, nhưng khi được điều trị bằng ghrelin, chuột đã giảm rõ rệt triệu chứng viêm da so với nhóm chỉ dùng nước muối sinh lý (PBS) [5].

Trên tế bào RAW264.7, ghrelin ngoại sinh làm suy giảm phản ứng viêm do TNF-alpha gây ra và hạn chế sự kích hoạt của dòng tín hiệu NF-kappaB [5]. Dù vậy, đây mới chỉ là các thử nghiệm sơ khởi ở động vật và tế bào trong phòng thí nghiệm nhằm tìm kiếm mục tiêu phân tử mới, không liên quan đến việc sử dụng cỏ vấn vương.

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2016 trên chuột biến đổi gen thiếu thụ thể galanin 3 (GAL3) được gây viêm da tiếp xúc bằng oxazolone cho thấy sự thiếu hụt GAL3 không làm thay đổi kiểu hình bệnh [6]. Sự thoát mạch huyết tương và thâm nhiễm bạch cầu trung tính vẫn tăng mạnh sau khi tiếp xúc với dị nguyên ở cả chuột thiếu gen lẫn chuột đối chứng [6].

Các dữ liệu tiền lâm sàng khác về hệ thống cannabinoid cho thấy việc kích hoạt thụ thể cannabinoid giúp làm giảm biểu hiện MCP-2 do poly-(I:C) gây ra trên dòng tế bào sừng HaCaT [7]. Một nghiên cứu năm 2018 cũng ghi nhận chiết xuất nhau thai heo xử lý bằng tia gamma bôi ngoài da giúp giảm phản ứng viêm tại chỗ và toàn thân trên chuột bị viêm da tiếp xúc do DNCB nhờ ức chế các gốc oxy hóa tự do [8].

Tất cả các thử nghiệm này đều nhấn mạnh rằng việc nghiên cứu hoạt chất kháng viêm đòi hỏi quy trình chiết xuất tinh khiết, kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt và đánh giá an toàn phức tạp, chứ không thể đánh đồng với việc giã nát cây cỏ tươi để đắp tự do.

Hiểu lầm thường gặp về việc đắp lá cây chữa bệnh da liễu

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là tin rằng "cây cỏ tự nhiên lành tính, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Thực tế, thực vật hoang dại chứa hỗn hợp hàng trăm hóa chất phức tạp, lông tơ, nhựa cây cùng với nấm mốc và vi khuẩn bám ngoài môi trường.

Khi đắp lá cây tươi nghiền nát lên vết chàm, dịch tiết của lá có thể hoạt động như chất kích ứng mạnh hoặc dị nguyên. Nhựa cây làm bỏng rát các tế bào sừng vốn đã suy yếu, phá hủy thêm hàng rào bảo vệ và mở đường cho vi khuẩn xâm nhập sâu gây nhiễm trùng, hoại tử mô.

Nhiều người cũng ngộ nhận rằng viêm da tiếp xúc và viêm da cơ địa (chàm) luôn đi kèm với nhau, tuy nhiên một phân tích tổng hợp gần đây cho thấy không có mối liên quan tổng thể giữa viêm da cơ địa và tình trạng mẫn cảm tiếp xúc [7]. Một người có thể đồng thời bị cả hai bệnh nếu vô tình để da tiếp xúc với các dị nguyên từ lá cây thảo dược.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả những người đang có bệnh lý ngoài da cần tránh tuyệt đối việc đắp các loại lá cây tươi chưa rõ nguồn gốc hay chưa được kiểm chứng, trong đó bao gồm:

  • Người đang mắc bệnh chàm, viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc: Hàng rào da ở những đối tượng này đã bị tổn thương sâu sắc, khả năng thấm hút các dị nguyên lạ tăng vọt [4, 6].
  • Người có tiền sử viêm da tiếp xúc ở bàn tay: Thống kê tại Bắc Âu cho thấy tỷ lệ lưu hành của viêm da bàn tay là 5,2% ở nam giới và 10,6% ở nữ giới [7]. Bàn tay là khu vực thường xuyên cọ xát và tiếp xúc với hóa chất, việc chạm trực tiếp vào cây cỏ tươi sẽ làm gia tăng nguy cơ dị ứng.
  • Trẻ nhỏ, người lớn tuổi, phụ nữ có thai: Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học an toàn nào đối với các nhóm đối tượng nhạy cảm này, việc tự ý dùng thuốc đắp dân gian có thể gây nhiễm khuẩn huyết nguy hiểm.

Nếu xuất hiện các dấu hiệu ngứa rát, đỏ ửng, sưng phù hoặc nổi bóng nước sau khi chạm vào cỏ dại, người bệnh cần rửa sạch vùng da với nước sạch và đi khám ngay tại các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu.

Hướng dẫn chăm sóc và điều trị viêm da đúng cách

Trong y học thực chứng, biện pháp hàng đầu đối với viêm da tiếp xúc là xác định và tránh xa các dị nguyên hoặc dị nguyên chéo bị nghi ngờ [4, 7]. Việc cách ly hoàn toàn khỏi mọi hóa chất môi trường là không thể, nhưng loại bỏ các nguồn tiếp xúc trực tiếp đã biết là bước bắt buộc [8].

Để xử lý triệu chứng nhẹ hoặc ngứa, việc thoa kem dưỡng ẩm làm mềm da dạng lipid nhẹ dịu hoặc kem bảo vệ có thể giúp làm dịu đôi chút [6, 7]. Kem dưỡng ẩm giúp hỗ trợ quá trình phục hồi hàng rào da hoàn thiện hơn, ngăn ngừa bệnh tái phát [2].

Khi các triệu chứng không thuyên giảm, cảm giác ngứa ngáy và đau đớn trở nên nghiêm trọng, người bệnh bắt buộc phải được bác sĩ da liễu kê đơn thuốc [8]. Corticosteroid bôi ngoài da là nền tảng điều trị cơ bản giúp giảm phản ứng miễn dịch và phản ứng viêm [4, 6].

Tuy nhiên, việc sử dụng steroid kéo dài có liên quan đến nhiều tác dụng phụ và không giúp phục hồi hàng rào da hoàn toàn [6, 7]. Đối với nhu cầu điều trị lâu dài, các chất ức chế calcineurin bôi ngoài da được chỉ định để kiểm soát viêm và giúp phục hồi hàng rào biểu bì trọn vẹn hơn [4, 6]. Trong các trường hợp viêm da mạn tính nặng ở bàn tay, các lựa chọn điều trị chuyên sâu như retinoid (acitretin) hoặc thuốc ức chế miễn dịch đường uống (cyclosporine, azathioprine) có thể được cân nhắc dưới sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ [7].

Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các loại dược liệu đắp ngoài da không rõ nguồn gốc. Khi gặp các vấn đề ngoài da kéo dài, hãy đến bệnh viện để được thăm khám, chẩn đoán chính xác và tiếp cận phác đồ điều trị an toàn, dựa trên cơ sở khoa học.