Sâu răng là bệnh lý răng miệng phổ biến hàng đầu thế giới, chỉ đứng sau cảm lạnh thông thường [1]. Thói quen ăn nhiều đồ ngọt kết hợp với việc vệ sinh răng miệng chưa đúng cách khiến mảng bám vi khuẩn tích tụ, dần phá hủy men răng và gây đau nhức dai dẳng. Nhiều người tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để làm sạch khoang miệng, trong đó bồng nga truật (ngải bún) đang thu hút sự chú ý.
Theo các nghiên cứu vi sinh và dược lý, dịch chiết từ thân rễ bồng nga truật cùng hoạt chất đặc trưng của nó có khả năng ức chế mạnh mẽ vi khuẩn gây sâu răng Streptococcus mutans, phá hủy màng tế bào vi khuẩn chỉ trong thời gian rất ngắn [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại chủ yếu dừng lại ở mức độ thử nghiệm trong ống nghiệm và nghiên cứu tiền lâm sàng, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người về việc ngăn ngừa sâu răng độc lập bằng thảo dược này.
Thủ phạm chính gây sâu răng hoạt động ra sao?
Sâu răng hình thành do sự phá hủy tiến triển của men răng, ngà răng và xi măng chân răng bắt nguồn từ hoạt động của vi sinh vật trên bề mặt răng [3]. Khi chúng ta tiêu thụ carbohydrate và đường, môi trường khoang miệng bị mất cân bằng nội môi, tạo điều kiện cho các vi khuẩn sinh axit phát triển mạnh [6, 7]. Axit sinh ra từ quá trình lên men đường làm hòa tan các mô khoáng của răng, dẫn tới hiện tượng mất khoáng và hình thành lỗ sâu [7, 8].
Trong hệ vi sinh vật khoang miệng phức tạp, Streptococcus mutans được xác định là tác nhân chủ chốt gây bệnh sâu răng [5, 6]. Vi khuẩn này sở hữu protein bề mặt P1 cùng hệ enzyme tổng hợp exopolysaccharide giúp chúng bám dính cực kỳ chắc chắn vào bề mặt răng [5, 6]. Khả năng chịu axit cao và tạo màng sinh học (biofilm) nhờ gen brpA biến S. mutans thành mầm bệnh có độc lực cao, rất khó loại bỏ nếu chỉ súc miệng thông thường [4].
Cơ chế diệt khuẩn của bồng nga truật
Cây bồng nga truật có tên khoa học là Boesenbergia rotunda, thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), thường được biết đến với tên gọi fingerroot hoặc củ ngải bún [1, 4]. Thân rễ của loài cây này chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, đặc biệt là nhóm dẫn xuất chalcone như panduratin A và isopanduratin A [1, 3].
Nghiên cứu công bố năm 2012 cho thấy isopanduratin A chiết xuất từ rễ bồng nga truật có khả năng kháng khuẩn vượt trội đối với S. mutans [2]. Khi quan sát dưới kính hiển vi điện tử truyền qua, các nhà khoa học phát hiện hợp chất này làm phá hủy thành tế bào và gây tách rời màng tế bào chất của vi khuẩn [2]. Cơ chế tác động trực tiếp lên cấu trúc bảo vệ của tế bào khiến vi khuẩn bị bất hoạt và mất khả năng gây hại cho men răng [2].
Bên cạnh đó, dịch chiết chuẩn hóa của bồng nga truật còn thể hiện ba tác động quan trọng trong khoang miệng: kháng khuẩn trực tiếp chống lại các mầm bệnh như Porphyromonas gingivalis, kháng viêm thông qua việc giảm các chất trung gian gây viêm như prostaglandin E2, và bảo tồn xương ổ răng bằng cách giảm tiêu xương, tăng tạo xương [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả ngừa sâu răng?
Nghiên cứu chiết xuất và tinh chế thân rễ Boesenbergia rotunda công bố năm 2012 đã đánh giá chi tiết nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của hợp chất isopanduratin A đối với vi khuẩn sâu răng [2]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy isopanduratin A có giá trị MIC đối với S. mutans là 4 mg/L [2].
Mức nồng độ ức chế này thấp hơn rất nhiều so với các hoạt chất tự nhiên ngừa sâu răng quen thuộc khác như chiết xuất trà xanh (125 mg/L) và eucalyptol (500 mg/L) [2]. Đặc biệt, ở nồng độ 20 mg/L, hợp chất này có thể bất hoạt hoàn toàn vi khuẩn S. mutans chỉ trong vòng 1 phút [2].
Ngoài S. mutans, isopanduratin A còn ức chế các chủng vi khuẩn liên quan khác trong khoang miệng gồm Streptococcus sobrinus, Streptococcus sanguinis và Streptococcus salivarius ở cùng mức MIC 4 mg/L [2]. Ở nồng độ 10 mg/L, hiện tượng phá vỡ thành tế bào vi khuẩn đã được ghi nhận rõ rệt trên hình ảnh siêu vi [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là hoàn toàn thực hiện trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa theo dõi diễn biến trên cấu trúc răng thực tế của con người trong môi trường ăn nhai hàng ngày [2].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 cũng nhấn mạnh tiềm năng của panduratin A trong điều trị bệnh nha chu và viêm nướu nhờ hoạt tính ức chế protease [5]. Dịch chiết chuẩn hóa giàu panduratin A đã từng được thử nghiệm lâm sàng trên người trong điều trị chứng khó tiêu, cho thấy sản phẩm an toàn và dung nạp tốt [5]. Dù vậy, các ứng dụng chuyên biệt dưới dạng chế phẩm nha khoa chống sâu răng vẫn đang ở giai đoạn đề xuất phát triển sản phẩm [5].
Lợi ích phụ đối với mảng bám và nấm khoang miệng
Không chỉ tác động lên vi khuẩn gây sâu răng, bồng nga truật còn cho thấy tiềm năng đối với việc kiểm soát mảng bám vi nấm. Các loài nấm men Candida thường bám dính lên bề mặt niêm mạc hoặc khí cụ nha khoa để tạo màng và gây bệnh [2]. Nghiên cứu của Sroisiri và Boonyanit được trích dẫn năm 2012 cho thấy dịch chiết thân rễ bồng nga truật ức chế sự bám dính của Candida trên bề mặt nhựa acrylic của hàm giả tùy thuộc vào nồng độ [2].
Khi xử lý hàm giả bằng dịch chiết ở các nồng độ 25 mg/mL, 50 mg/mL và 100 mg/mL, độ bám dính của nấm giảm lần lượt khoảng 47%, 66% và 74% [2]. Việc ngâm hàm giả tháo lắp trong dịch chiết thân rễ bồng nga truật khoảng 30 phút được đánh giá là một biện pháp hỗ trợ vệ sinh hiệu quả [2].
Ngoài ra, các dẫn xuất panduratin từ loại củ này đã được ứng dụng trong công thức nước súc miệng được cấp bằng sáng chế nhằm giảm thiểu tình trạng hôi miệng do bệnh lý nướu răng và mảng bám gây ra [2].
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo dược ngừa sâu răng
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ngậm nước sắc hoặc nhai thân rễ bồng nga truật tươi là có thể chữa khỏi các lỗ sâu răng đã hình thành. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Sâu răng là quá trình phá hủy mô cứng không thể tự đảo ngược một khi lỗ sâu đã xuất hiện trên men và ngà răng [2, 6]. Bệnh lý này nếu không được xử lý y tế kịp thời có thể dẫn tới nhiễm trùng nặng, thậm chí nguy cơ viêm nội tâm mạc nhiễm trùng ở người có bệnh tim bẩm sinh hoặc thấp tim [3].
Dịch chiết bồng nga truật hay các hoạt chất như isopanduratin A chỉ có vai trò ức chế vi khuẩn và hạn chế tạo mảng bám mới, chứ không thể tái tạo lại phần mô men răng đã bị axit phá hủy hoàn toàn [3, 8]. Hơn nữa, việc sử dụng củ tươi tự chế biến tại nhà không đảm bảo đủ nồng độ hoạt chất chuẩn hóa như trong các thử nghiệm khoa học [1, 3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù dịch chiết chuẩn hóa chứa panduratin A đã được chứng minh là an toàn và dung nạp tốt trong các thử nghiệm đường uống trên người, việc sử dụng tùy tiện các chế phẩm cô đặc từ bồng nga truật vẫn cần lưu ý [5].
Những người có tiền sử dị ứng với các cây thuộc họ Gừng (Zingiberaceae) nên cẩn trọng với nguy cơ kích ứng niêm mạc miệng. Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các loại nước chiết đậm đặc để súc miệng kéo dài khi chưa có hướng dẫn y tế. Những người đang có vết thương hở sau nhổ răng hoặc phẫu thuật nha chu cần tham khảo ý kiến bác sĩ nha khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Gợi ý chăm sóc răng miệng khoa học
Để bảo vệ men răng và ngăn chặn sự phát triển của S. mutans, bạn có thể kết hợp các thói quen chăm sóc khoa học cùng chế độ dinh dưỡng hợp lý:
Bồng nga truật có thể được sử dụng như một loại gia vị thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày để tận dụng đặc tính kháng viêm tự nhiên [1, 4]. Nếu sử dụng các sản phẩm chăm sóc răng miệng chứa hoạt chất từ bồng nga truật (khi có sản phẩm thương mại đạt chuẩn), hãy tuân thủ hướng dẫn súc miệng sau bữa ăn.
Đối với người mang hàm giả tháo lắp, có thể tham khảo phương pháp ngâm rửa khí cụ để hạn chế vi nấm bám dính [2]. Tuy nhiên, nền tảng cốt lõi của việc phòng ngừa sâu răng vẫn là chải răng ít nhất 2 lần mỗi ngày với kem đánh răng chứa fluoride, làm sạch kẽ răng bằng chỉ nha khoa và hạn chế tần suất ăn thực phẩm chứa nhiều đường tự do [6, 7].
Bồng nga truật và hoạt chất isopanduratin A sở hữu hoạt tính ức chế vi khuẩn sâu răng Streptococcus mutans đầy hứa hẹn trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm [2]. Tuy nhiên, người dân không nên tự ý dùng thảo dược thay thế các biện pháp nha khoa tiêu chuẩn. Thăm khám răng định kỳ 6 tháng một lần là cách tốt nhất để phát hiện và xử lý sớm các tổn thương men răng.
