Nhiều người khi nghe đến tên gọi "cánh kiến" thường lầm tưởng đây là hai phân loại màu sắc của cùng một vị thuốc y học cổ truyền. Tên gọi dân gian dễ gây ngộ nhận rằng cánh kiến trắng và cánh kiến đỏ có cùng nguồn gốc, chỉ khác nhau về mức độ già non hay quy trình tinh chế. Sự thật là hai loại này hoàn toàn khác biệt từ nguồn gốc hình thành, thành phần hóa học cho đến mục đích sử dụng trong chăm sóc sức khỏe.

Cánh kiến trắng là khối nhựa thơm tiết ra từ thân cây bồ đề (Styrax tonkinensis), một loài thực vật thân gỗ có nhiều tại Việt Nam, Lào và miền nam Trung Quốc [1]. Trái lại, cánh kiến đỏ (shellac hay seedlac) lại là sản phẩm có nguồn gốc từ động vật, hình thành từ chất nhựa do loài rệp son hay sâu cánh kiến (Kerria lacca) tiết ra khi bám hút nhựa trên thân cây chủ [2], [3]. Việc hiểu sai nguồn gốc có thể dẫn đến dùng sai chỉ định, nhầm lẫn liều lượng và gây ra những rủi ro không mong muốn cho cơ thể.

Bản chất tự nhiên: Nhựa cây rừng khác biệt chất tiết côn trùng

Cánh kiến trắng (tên dược học quốc tế là benzoin) thực chất là một loại nhựa bán hóa thạch chưa hoàn toàn, được bài tiết từ vết rạch hoặc tổn thương trên thân cây thuộc chi Styrax [4], [5]. Cây Styrax tonkinensis là loài thân gỗ rụng lá, phân bố bản địa tại Lào, Việt Nam, Campuchia, Thái Lan và miền nam Trung Quốc [1]. Sau khi thân cây bị tổn thương cơ học bên ngoài, các ống tiết nhựa sẽ hoạt động để bảo vệ thân gỗ, tạo ra các khối nhựa kết tinh màu trắng hoặc trắng ngà pha vàng, có mùi thơm giống vani rất đặc trưng [1], [5], [6].

Trong khi đó, cánh kiến đỏ lại hoàn toàn không phải là nhựa do cây tự sinh ra. Nó là một loại polyme sinh học có nguồn gốc động vật thu được từ loài côn trùng nhỏ ký sinh (Kerria lacca) [2], [3]. Sau khi các ấu trùng sâu cánh kiến bám vào cành cây và hút dịch nhựa cây, cơ thể chúng sẽ chuyển hóa và tiết ra một lớp màng nhựa bao bọc xung quanh cành cây để tự bảo vệ mình và sinh sôi [3]. Khi thu hoạch, người dân bẻ các cành cây dính nhựa này mang về, sơ chế cơ học hoặc tinh chế thành các dạng thỏi, vảy có màu đỏ hoặc nâu đỏ, gọi là seedlac hoặc shellac [2], [3].

Thành phần hóa học: Cấu trúc terpenoid đối đầu màng sinh học polyester

Sự đối lập giữa cánh kiến trắng và cánh kiến đỏ được thể hiện rất rõ ở các hợp chất hoạt tính bên trong. Nhựa cánh kiến trắng chứa các hợp chất thơm dễ bay hơi và các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học cao. Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng thành phần chính của cánh kiến trắng gồm có các acid thơm balsami (như acid benzoic, acid cinnamic), dẫn xuất lignan, terpenoid, steroid và nhiều hoạt chất khác [4]. Nghiên cứu phân lập chuyên sâu năm 2015 đã phát hiện hai hoạt chất triterpenoid mới từ nhựa cây Styrax tonkinensis gồm 3beta,6beta-dihydroxy-12-oxo-13Halpha-olean-28,19beta-olide và 3-oxo-olean-11,13(18)-dien-28,19beta-olide [7]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2016 còn nhận diện được bốn dẫn xuất coniferyl và hai dẫn xuất morinol lần đầu tiên có trong loại nhựa thơm này [6].

Khác hoàn toàn với cấu trúc giàu triterpene của bồ đề, cánh kiến đỏ ở dạng cơ bản là một đại phân tử polyester tự nhiên [3]. Cấu trúc này được tạo thành từ các liên kết ester nội phân tử và liên kết giữa các phân tử của các acid aliphatic đa hydroxyl và acid sesquiterpene [3]. Nhờ bản chất chuỗi polyester bền vững, cánh kiến đỏ thể hiện những đặc tính lý hóa độc đáo như khả năng tạo màng bóng dai chắc, tính bám dính tốt, chống thấm nước, tính dẻo nhiệt và hòa tan tốt trong cồn hoặc môi trường kiềm loãng [3].

Tác dụng dược lý của cánh kiến trắng qua các nghiên cứu

Từ thời nhà Đường ở Trung Quốc cổ đại, cánh kiến trắng đã được ghi nhận trong Tấn Thư như một loại hương liệu quý và vị thuốc trị bệnh [4]. Nhựa cánh kiến trắng từ lâu đã được nhân dân sử dụng rộng rãi nhằm mục đích hoạt huyết, trừ tà khí và giảm đau nhức [4].

Các nghiên cứu dược lý hiện đại đã phát hiện nhiều đặc tính quý giá của cánh kiến trắng:

  • Chống viêm và hạ sốt: Giúp điều hòa phản ứng sốt và giảm các tổn thương viêm mô mềm [4].
  • Giảm đau và kháng khuẩn: Nhựa Styrax tonkinensis được ghi nhận có tính giảm đau và sát trùng hiệu quả trong y học cổ truyền [5].
  • Tác động trên mạch máu và hệ thần kinh: Các thử nghiệm ghi nhận hoạt chất có khả năng hỗ trợ bảo vệ mô não chống lại tình trạng thiếu oxy cục bộ (cerebral hypoxia) và tăng cường độ thẩm thấu qua hàng rào máu não [4].
  • Tác dụng khác: Nhựa bồ đề còn thể hiện tính chất ức chế tế bào khối u (antitumor), thúc đẩy hoạt tính estrogen và được nghiên cứu làm chất hỗ trợ điều trị bệnh bạch cầu (leukemia) trong dược phẩm hiện đại [4], [1].

Bên cạnh đó, các loài thuộc chi Styrax nói chung còn được các nền y học dân gian tại Hàn Quốc và nhiều nước ứng dụng để trị viêm họng, viêm phế quản, ho có đờm, viêm thanh quản, liệt và các vết loét tiêu hóa nhờ hoạt tính chống oxy hóa và ức chế enzyme acetylcholinesterase [5].

Cánh kiến đỏ tác động ra sao đến cơ thể?

Nếu như cánh kiến trắng tập trung vào tác dụng kháng viêm thần kinh và giảm đau, thì cánh kiến đỏ (seedlac và shellac) lại được chú ý bởi khả năng can thiệp vào chuyển hóa mỡ máu và giảm cân trong các nghiên cứu gần đây.

Một nghiên cứu thực nghiệm thực hiện năm 2020 trên chuột cống trắng Wistar đực (trọng lượng từ 170 đến 220 g) đã kiểm chứng công dụng này [2]. Các nhà khoa học chia chuột thành 8 nhóm, gồm nhóm đối chứng ăn thức ăn bình thường, nhóm ăn khẩu phần giàu chất béo (HFD), và các nhóm ăn khẩu phần giàu chất béo kết hợp bổ sung seedlac hoặc shellac ở các mức liều 0,1%, 0,2% và 0,4% (trọng lượng/trọng lượng) liên tục trong 12 tuần [2]. Kết quả kiểm tra sau 12 tuần cho thấy:

  • Cả seedlac và shellac đều ngăn ngừa đáng kể hiện tượng tăng cân ở nhóm chuột ăn nhiều chất béo [2].
  • Nồng độ hormone leptin trong huyết thanh ở các nhóm chuột được điều trị giảm rõ rệt so với nhóm chỉ ăn thức ăn giàu chất béo [2].
  • Cánh kiến đỏ dạng tinh chế (shellac) làm giảm nồng độ triglyceride (TG) trong máu [2].
  • Cả hai dạng shellac và seedlac đều thúc đẩy sự gia tăng đáng kể của nồng độ cholesterol tốt (HDL-C) trong huyết thanh [2].

Những dữ liệu trên chứng minh cánh kiến đỏ có tiềm năng hỗ trợ kiểm soát thể trọng và mỡ máu, mở ra hướng đi bổ trợ cho người thừa cân, béo phì [2].

Ứng dụng công nghiệp và các hiểu lầm tai hại

Trong thực tiễn, việc đánh tráo hoặc nhầm lẫn giữa hai loại cánh kiến này có thể dẫn đến việc sử dụng sai mục đích. Cánh kiến trắng (benzoin) chủ yếu được dùng làm dược liệu hít xông đờm dãi, sát khuẩn đường hô hấp, làm chất định hương trong nước hoa cao cấp, hoặc làm hương liệu tạo mùi vani cho các loại thực phẩm ăn uống [5], [6]. Loại nhựa bồ đề có xuất xứ từ Lào và Việt Nam (Siam benzoin) đã được nghiên cứu tiêu chuẩn hóa để trình lên Ủy ban Tiêu chuẩn Thực phẩm Quốc tế (Codex) nhằm mục đích đánh giá làm phụ gia thực phẩm [6].

Ngược lại, cánh kiến đỏ (shellac) dù được y học cổ truyền Unani dùng hỗ trợ hạ mỡ máu [2], nhưng trong đời sống hiện đại, giá trị lớn nhất của nó nằm ở ngành công nghiệp vật liệu sinh học [3]. Nhờ khả năng tạo lớp màng mỏng, kháng nước và kết dính tự nhiên, cánh kiến đỏ được ứng dụng để bao bọc các viên thuốc tân dược, bảo quản hoa quả, làm màng ngăn trong bao bì thực phẩm xanh, làm chất dẫn trong công nghệ in 3D, thiết bị cảm biến thông minh và điện tử xanh [3]. Việc uống nhầm một lượng lớn cánh kiến đỏ dạng thô chưa tinh chế với hy vọng giảm ho hay trị cảm sốt như cánh kiến trắng là hoàn toàn sai lệch và có thể gây tắc nghẽn tiêu hóa do đặc tính tạo màng kết dính không tan trong nước của nó [3].

Thực trạng tạp nhiễm và những đối tượng cần thận trọng

Người tiêu dùng và bệnh nhân cần đặc biệt cẩn trọng khi tìm mua cánh kiến trắng thô trên thị trường tự do. Do cánh kiến trắng được lấy từ tự nhiên và quá trình khai thác thường dính các mảnh vỏ cây, việc phân loại loài gặp nhiều khó khăn [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2023 sử dụng công nghệ chẩn đoán phân tử giải trình tự vùng gen ITS2 đã phát hiện một thực tế đáng lo ngại: có tới 29,6% mẫu cánh kiến trắng thương phẩm bị trộn lẫn các mô thực vật thuộc các chi thực vật khác ngoài chi bồ đề [4]. Nghiên cứu này cũng xác định các mẫu thương mại đạt chuẩn chủ yếu có nguồn gốc từ cây Styrax tonkinensis và Styrax japonicus [4]. Sự xuất hiện của các tạp chất không rõ nguồn gốc có thể gây dị ứng hoặc gây độc cho cơ thể.

Những trường hợp cần đặc biệt lưu ý và thận trọng khi tiếp xúc với các chế phẩm từ hai loại cánh kiến này:

  • Phụ nữ mang thai hoặc nghi ngờ có thai: Cánh kiến trắng có hoạt tính kích thích tuần hoàn máu mạnh (blood circulation-promoting) và thúc đẩy hoạt tính estrogen [4], có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến nội tiết thai kỳ.
  • Người có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng: Các hợp chất thơm, acid balsamic trong cánh kiến trắng hoặc các mảnh vụn vỏ cây, tạp chất lẫn trong nhựa thô (chiếm gần 30% mẫu ngoài thị trường) rất dễ gây bùng phát dị ứng hô hấp hoặc viêm da tiếp xúc [4].
  • Người đang điều trị rối loạn mỡ máu hoặc béo phì: Dù nghiên cứu trên chuột trong 12 tuần cho thấy cánh kiến đỏ hỗ trợ giảm cân và tăng HDL-C [2], người bệnh không được tự ý mua nhựa côn trùng thô về sắc uống thay thuốc hạ mỡ máu của bác sĩ chuyên khoa.

Áp dụng đúng cách trong đời sống hàng ngày

Để khai thác đúng giá trị và bảo vệ sức khỏe bản thân, việc sử dụng các sản phẩm này cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học:

  1. Nhận diện đúng sản phẩm: Nếu cần một vị thuốc xông hỗ trợ hô hấp, giảm đau hoặc liệu pháp tinh dầu thư giãn có mùi thơm vani ngậy, hãy tìm đúng cánh kiến trắng chiết xuất từ cây Styrax tonkinensis [5], [6]. Nếu đọc nhãn thuốc thấy thành phần shellac, hãy hiểu đó là lớp màng bao phim sinh học để bảo vệ dược chất tránh rã ở dạ dày hoặc chất hỗ trợ mỡ máu theo chỉ định y khoa [2], [3].
  2. Kiểm tra nguồn gốc dược liệu: Tuyệt đối không dùng các khối nhựa cánh kiến trắng trôi nổi, bám nhiều đất cát hay vụn gỗ lạ, vì nguy cơ bị pha trộn các loài cây khác chiếm tỉ lệ khá cao [4]. Hãy chọn sản phẩm từ các cơ sở đông dược có kiểm định chất lượng, đã qua tinh chế và chuẩn hóa.
  3. Liều lượng và đường dùng: Nhựa bồ đề (cánh kiến trắng) có dược tính kháng viêm, giảm đau mạnh [4], [5], không nên tự ý dùng với liều lượng quá cao hoặc dùng kéo dài khi chưa tham khảo ý kiến của thầy thuốc y học cổ truyền. Với cánh kiến đỏ, chỉ nên dùng các chế phẩm đã được bào chế theo đúng quy chuẩn dược phẩm, tránh tự ý thu nhặt cành cây có tổ sâu cánh kiến để nấu nước uống.

Mặc dù đều mang chữ "cánh kiến" trong văn hóa truyền bản của người Việt, cánh kiến trắng và cánh kiến đỏ là hai thực thể sinh học tách biệt. Việc phân biệt chính xác bản chất thực vật của Styrax tonkinensis và bản chất động vật của Kerria lacca là bước đầu tiên để sử dụng dược liệu đúng cách, mang lại hiệu quả bảo vệ sức khỏe tốt nhất và phòng ngừa các rủi ro đáng tiếc.