Nhiều người có thói quen uống chung các loại viên bổ sung vi chất vào cùng một thời điểm trong ngày để tránh quên. Canxi và kẽm là hai khoáng chất thường xuyên xuất hiện cùng nhau trong đơn thuốc hoặc thực đơn bồi bổ sức khỏe của cả người lớn lẫn trẻ nhỏ. Liệu việc uống chung hai dưỡng chất này trong cùng một thời điểm có làm giảm hiệu quả hấp thu của cơ thể hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: Có. Các bằng chứng khoa học cho thấy khi bổ sung đồng thời, canxi liều cao có thể gây cản trở và làm giảm đáng kể mức hấp thu kẽm tại ruột non [1], [2]. Sự cạnh tranh này phụ thuộc trực tiếp vào tỷ lệ nồng độ giữa hai khoáng chất khi đưa vào đường tiêu hóa [1].
Cơ chế cạnh tranh vi chất tại đường ruột
Các vi chất dinh dưỡng có đặc tính hóa học tương đồng thường chia sẻ chung các cơ chế và vị trí tiếp nhận tại niêm mạc ruột [1]. Khi nồng độ của một khoáng chất vượt trội, sự cạnh tranh trực tiếp sẽ diễn ra, làm suy giảm khả năng thâm nhập của khoáng chất yếu thế hơn qua thành ruột [1]. Nghiên cứu màng tế bào ruột ghi nhận canxi và kẽm có cùng ái lực liên kết với các nhóm hóa học nhất định trên bề mặt tế bào hấp thu [3].
Bên cạnh tương tác trực tiếp ở dung dịch tiêu hóa, sự hiện diện của các hợp chất khác trong thức ăn cũng làm tăng độ phức tạp. Ví dụ, sự kết hợp giữa canxi và kẽm trong khẩu phần ăn chứa nhiều phytate có thể tạo thành phức hợp không tan, khiến nguồn kẽm tự nhiên trong thực phẩm trở nên khó hấp thu đối với cơ thể sinh vật [4].
Tuy nhiên, mức độ cản trở hấp thu không mang tính cố định tuyệt đối. Hiện tượng này phụ thuộc chủ yếu vào tỷ lệ mol tương đối giữa kẽm và canxi cùng tồn tại trong lòng ruột tại một thời điểm [1]. Khi tỷ lệ canxi áp đảo hoàn toàn, khả năng kẽm được đưa vào máu sẽ sụt giảm rõ rệt [1], [2].
Bằng chứng nghiên cứu trên người: Canxi ức chế hấp thu kẽm
Nghiên cứu lâm sàng năm 1994 thực hiện kiểm tra dung nạp kẽm (ZTT) trên 9 phụ nữ khỏe mạnh để đánh giá sự hấp thu kẽm sau khi dùng 4,5 mg kẽm nguyên tố (từ 20 mg kẽm sulfat) [2]. Thử nghiệm đối chứng được tiến hành riêng biệt ở ba điều kiện: uống 4,5 mg kẽm đơn độc, uống kẽm cùng 600 mg canxi nguyên tố dạng canxi cacbonat, và uống kẽm cùng 600 mg canxi nguyên tố dạng canxi citrat [2].
Kết quả đo nồng độ kẽm trong máu qua diện tích dưới đường cong (AUC) suốt 4 giờ cho thấy sự suy giảm rất mạnh [2]. Khi uống kẽm đơn độc, chỉ số AUC đạt 1561,7 mumol Zn.min/100 g albumin [2]. Khi uống kèm canxi cacbonat, chỉ số này giảm xuống còn 438,4 mumol Zn.min/100 g albumin [2]. Khi dùng cùng canxi citrat, chỉ số này chỉ còn 308,0 mumol Zn.min/100 g albumin [2]. Cả hai dạng canxi đều ức chế mạnh mẽ hấp thu kẽm, chứng minh canxi nguyên tố chính là yếu tố đối kháng trực tiếp [2].
Một nghiên cứu khác ghi nhận khi bổ sung canxi ngoại sinh dưới dạng sữa hoặc canxi cacbonat với tỷ lệ mol Zn:Ca là 1:126 vào chế độ ăn của phụ nữ mãn kinh trong 36 ngày, mức hấp thu kẽm ở những đối tượng này đã giảm đi đáng kể [1].
Trong thử nghiệm bữa ăn đơn lẻ, việc thêm canxi dư thừa để tạo ra tỷ lệ mol Zn:Ca ở mức 1:134 đã làm giảm tới 50% mức hấp thu kẽm ở người [1]. Đáng chú ý, khi bổ sung thêm kẽm vào chính bữa ăn đó nhằm kéo tỷ lệ mol Zn:Ca về mức 1:65, tác động tiêu cực của canxi đã bị vô hiệu hóa [1]. Điều này khẳng định liều lượng tương quan quyết định mức độ cạnh tranh [1].
Bằng chứng từ các mô hình thí nghiệm sinh học
Tác động bất lợi của việc dư thừa canxi lên tình trạng kẽm cũng được xác nhận rõ ràng trong các nghiên cứu trên động vật [1], [5]. Nghiên cứu năm 2016 ghi nhận việc bổ sung kéo dài canxi và sắt liều bổ sung làm suy giảm nghiêm trọng chỉ số kẽm ở chuột thí nghiệm [1].
Khi các khoáng chất ngoại sinh được thêm vào hỗn hợp ngũ cốc và đậu ở mức liều bổ sung đạt tỷ lệ mol Zn:Ca là 1:667, khả năng sinh khả dụng của kẽm từ các loại hạt sụt giảm rõ rệt [1]. Ngược lại, nếu lượng canxi ngoại sinh chỉ cao gấp 4 lần nồng độ nội tại tự nhiên của thực phẩm, sự cản trở hấp thu kẽm đã không xảy ra [1].
Nghiên cứu năm 2016 trên chuột bị thiếu kẽm cho thấy việc bổ sung canxi và sắt ở liều cao cản trở quá trình phục hồi tình trạng kẽm [5]. Động vật dùng canxi liều cao có thể trọng thấp hơn, nồng độ kẽm trong huyết thanh và các cơ quan nội tạng thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [5]. Canxi đơn độc hoặc phối hợp với sắt còn ức chế đáng kể hoạt tính của các enzyme phụ thuộc kẽm trong gan và huyết thanh [5].
Nghiên cứu cân bằng khoáng chất trên chuột dùng chế độ ăn chứa bột hạt cải dầu ghi nhận việc bổ sung canxi làm giảm mạnh lượng kẽm nội tại có thể sử dụng [4]. Sự suy giảm này làm chậm tốc độ tăng trưởng của động vật dù mức kẽm trong khẩu phần ban đầu cao gấp đôi khuyến nghị [4]. Tình trạng chậm lớn chỉ được đảo ngược khi chuột được bổ sung thêm kẽm [4].
Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các số liệu lâm sàng và thực nghiệm chỉ ra rằng canxi liều cao gây bất lợi trực tiếp cho quá trình hấp thu kẽm nếu đi vào cơ thể cùng lúc [1], [2]. Cạnh tranh khoáng chất là hiện tượng sinh lý có thực khi các nguyên tố hóa học tương tự nhau cùng hiện diện ở nồng độ cao [1].
Tuy vậy, các bằng chứng này cũng chỉ ra giới hạn cụ thể. Tác động ức chế chỉ bộc lộ rõ khi tỷ lệ canxi vượt trội hơn kẽm rất nhiều lần, chẳng hạn từ 126 đến 134 phần canxi trên 1 phần kẽm trong khẩu phần ăn, hoặc khi dùng liều bổ sung 600 mg canxi với 4,5 mg kẽm [1], [2]. Nếu tỷ lệ này được cân bằng tốt hơn (như mức 1:65), tác động ức chế sẽ bị triệt tiêu [1].
Các tương tác tự nhiên ở mức nồng độ khoáng chất thông thường trong thực phẩm thô ít gây ảnh hưởng tiêu cực như khi dùng viên uống bổ sung đơn chất nồng độ cao [1].
Những hiểu lầm thường gặp về bổ sung canxi và kẽm
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng mọi dạng viên uống tổng hợp chứa cả canxi và kẽm đều hoàn toàn vô dụng. Thực tế, sự tương tác phụ thuộc vào liều lượng và tỷ lệ mol giữa hai chất [1]. Các sản phẩm chứa lượng khoáng chất cân đối, vừa phải vẫn cung cấp một lượng vi chất nhất định cho cơ thể.
Một hiểu lầm khác là cho rằng dạng hợp chất của canxi sẽ quyết định việc có cạnh tranh hay không. Thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng cả canxi cacbonat lẫn canxi citrat khi cung cấp cùng mức 600 mg canxi nguyên tố đều gây giảm hấp thu kẽm tương tự nhau [2]. Yếu tố ức chế chính là nồng độ canxi nguyên tố tự do, không phụ thuộc vào gốc muối đi kèm [2].
Nhiều người cũng tin rằng thức ăn tự nhiên giàu canxi sẽ triệt tiêu hoàn toàn lượng kẽm trong bữa ăn. Nghiên cứu thực phẩm cho thấy canxi bổ sung ở mức gấp 4 lần hàm lượng tự nhiên trong ngũ cốc và đậu không gây suy giảm độ sinh khả dụng của kẽm [1]. Sự cạnh tranh nghiêm trọng chỉ xuất hiện ở tỷ lệ mol rất cao khi dùng chế phẩm bổ sung vi chất [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai và trẻ em là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm trước hiện tượng tương tác bất lợi giữa các khoáng chất [5]. Đây là nhóm có nhu cầu vi chất cao nhưng lại thường xuyên được chỉ định bổ sung cùng lúc nhiều khoáng chất như canxi, sắt và kẽm [5].
Những người đang được điều trị tình trạng thiếu hụt kẽm cần thận trọng tối đa. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy canxi liều bổ sung gây cản trở sự phục hồi nồng độ kẽm trong huyết thanh và ức chế các enzyme chứa kẽm [5]. Việc dùng chung canxi có thể khiến phác đồ bù kẽm bị suy giảm hiệu quả nghiêm trọng [5].
Người cao tuổi, phụ nữ sau mãn kinh sử dụng canxi liều cao kéo dài để phòng loãng xương cũng có nguy cơ bị suy giảm tình trạng kẽm nếu không kiểm soát tốt thời điểm uống [1].
Lời khuyên thực tế khi sử dụng canxi và kẽm
Để đạt hiệu quả hấp thu tối ưu cho cả hai vi chất, người tiêu dùng nên chia thời gian sử dụng các chế phẩm bổ sung. Không nên uống viên canxi liều cao cùng thời điểm với viên bổ sung kẽm nhằm tránh tạo ra tỷ lệ chênh lệch nồng độ bất lợi trong lòng ruột [1], [2].
Thời điểm lý tưởng là uống canxi và kẽm cách nhau ít nhất từ 2 đến 3 giờ. Canxi thường được hấp thu tốt khi dùng sau bữa ăn, trong khi kẽm nên được uống vào một bữa ăn khác hoặc cách xa thời điểm dùng canxi liều cao.
Không tự ý phối hợp các viên bổ sung vi chất nồng độ cao nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn. Người có bệnh lý nền, người đang điều trị thiếu máu, thiếu kẽm hoặc loãng xương cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được thiết lập lịch trình bổ sung an toàn, tránh tương tác chéo giữa các khoáng chất [5].
Việc bổ sung vi chất cần dựa trên sự hiểu biết khoa học về tương tác dinh dưỡng. Uống đúng liều lượng, giữ khoảng cách thời gian hợp lý giữa canxi và kẽm sẽ giúp cơ thể tận dụng tối đa lợi ích của từng khoáng chất mà không lo ngại nguy cơ cạnh tranh hấp thu.
