Cao quy bản dưỡng âm, cải thiện tiền mãn kinh: Khoa học nói gì?

Lời đồn về cao quy bản và giai đoạn tiền mãn kinh

Bước vào độ tuổi ngoài 40, nhiều phụ nữ phải đối mặt với hàng loạt xáo trộn khó chịu như bốc hỏa, mất ngủ, tính khí thất thường và khô hạn. Trong dân gian và y học cổ truyền, cao quy bản (chế biến từ yếm rùa - Plastrum testudinis) thường được truyền tai như vị thuốc quý giúp bổ thận âm, cân bằng nội tiết tố và phục hồi thanh xuân. Nhiều sản phẩm trên thị trường thậm chí quảng cáo dược liệu này có thể điều hòa trực tiếp trục nội tiết não bộ và phục hồi hoạt động buồng trứng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy chưa có bằng chứng lâm sàng xác nhận quy bản giúp điều hòa trục dưới đồi - tuyến yên - buồng trứng hay làm giảm hội chứng tiền mãn kinh ở phụ nữ. Các nghiên cứu hiện đại về quy bản mới chỉ dừng lại ở phạm vi ống nghiệm và mô hình động vật, tập trung vào khả năng biệt hóa tế bào gốc tủy xương, hỗ trợ tạo xương và thoái hóa thần kinh.

Trục nội tiết và những biến động tuổi tiền mãn kinh

Giai đoạn chuyển tiếp mãn kinh bắt nguồn từ việc suy giảm chức năng sinh lý của buồng trứng theo thời gian ^[1]. Khi các nang trứng cạn kiệt và ngừng rụng trứng, quá trình sụt giảm steroid sinh dục diễn ra rõ rệt, dẫn đến các rối loạn thể chất và tâm lý thường được gọi chung là hội chứng mãn kinh ^[1].

Khoa học ghi nhận sự sụt giảm nội tiết tố estrogen khi buồng trứng ngừng rụng trứng gây ra hội chứng niệu - sinh dục ở 50% đến 85% phụ nữ ^[2]. Các triệu chứng này ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cuộc sống và chức năng tình dục, làm giảm khoái cảm ở tối đa 3 trong số 4 người mắc ^[2]. Ngoài ra, sự gia tăng hormone kích thích nang trứng (FSH) cùng sự biến thiên liên tục của nồng độ estradiol có liên quan đáng kể đến nguy cơ khởi phát chứng trầm cảm tiền mãn kinh ^[3].

Phụ nữ sau mãn kinh có nồng độ estradiol sụt giảm qua 2 năm theo dõi có nguy cơ gặp triệu chứng trầm cảm cao gấp 3 lần ^[3]. Ngược lại, một giai đoạn sinh sản dài hơn (tuổi mãn kinh thực sự muộn hơn hoặc khoảng thời gian từ lúc có kinh đến khi tiền mãn kinh kéo dài hơn) có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc chứng trầm cảm tuổi trung niên ^[3].

Nghiên cứu về quy bản: Tác động ở cấp độ tế bào và xương

Dù lời đồn nhấn mạnh vào nội tiết sinh sản, các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay về yếm rùa lại chỉ ra các hoạt tính sinh học ở tế bào gốc và hệ xương.

Năm 2007, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã tìm hiểu các thành phần trong yếm rùa có tác dụng kích thích tăng sinh tế bào gốc trung mô tủy xương ở chuột cống ^[4]. Bằng phương pháp chiết xuất bằng ete dầu mỏ kết hợp phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS), các chuyên gia nhận thấy dịch chiết thúc đẩy rõ rệt sự phân chia của các tế bào gốc trung mô mà không làm tăng sinh quá mức ^[4]. Các thành phần chính được phân lập gồm các axit béo chuỗi dài, cholesterol và cholest-4-en-3-one; trong đó axit palmitic, axit stearic và cholest-4-en-3-one được ghi nhận có tác dụng thúc đẩy tế bào gốc phát triển ^[4].

Cùng năm 2007, một công trình thực nghiệm khác tiếp tục phân tách yếm rùa bằng các dung môi ete dầu mỏ, etyl axetat, ethanol và nước ^[5]. Qua các thử nghiệm MTT, nhuộm HE, BrdUrd và phân tích chu kỳ tế bào, kết quả xác định phân đoạn chiết bằng etyl axetat (PTE) là phần duy nhất chịu trách nhiệm làm tăng sinh tế bào gốc trung mô tủy xương chuột ^[5]. Phân tích bằng GC-MS và HPLC cho thấy PTE chứa steroid, axit béo cùng este của chúng, với cơ chế kích hoạt tăng sinh có thể liên quan đến việc điều hòa tăng biểu hiện phân tử BMP4 ^[5].

Vào năm 2021, một nghiên cứu trên mô hình chuột và tế bào đã đánh giá tiềm năng của dịch chiết yếm rùa (PTE) trong điều trị loãng xương do tuổi già ^[6]. Nghiên cứu kiểm tra khả năng ức chế biệt hóa hủy cốt bào do RANKL gây ra trên cả ống nghiệm, mô hình chuột sống và trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người ^[6]. Kết quả cho thấy dịch chiết yếm rùa ức chế sự biệt hóa hủy cốt bào và giảm tiêu xương theo cơ chế phụ thuộc nồng độ, đạt hiệu quả tối ưu ở giai đoạn sớm của quá trình tạo hủy cốt bào ^[6]. PTE ngăn chặn con đường truyền tín hiệu NF-kappaB trong ống nghiệm, làm giảm biểu hiện các gen đặc hiệu của hủy cốt bào như C-FOS và NFATC1 ^[6]. Trên chuột sống, dịch chiết giúp hạn chế tạo thành hủy cốt bào và giảm mất xương do tuổi già thông qua việc ngăn chặn tiểu đơn vị NF-kappaB/p50 đi vào nhân tế bào ^[6].

Tác động thần kinh của thành phần từ quy bản

Năm 2023, một nghiên cứu tiến hành trên chuột cống mắc bệnh Parkinson (mô hình gây tổn thương bằng 6-hydroxydopamine) đã khảo sát liệu pháp đồng ghép tế bào gốc thần kinh (NSCs) và ethyl stearate ^[7]. Ethyl stearate là một hoạt chất được phân lập từ phân đoạn chiết etyl axetat của yếm rùa (PTE), có đặc tính khuyến khích tế bào gốc thần kinh biệt hóa thành các tế bào thần kinh dopaminergic ^[7].

Các nhà khoa học đã thực hiện ghép tế bào và đánh giá sự thay đổi hành vi của chuột qua thử nghiệm xoay do apomorphine kích thích và bài kiểm tra leo cột ^[7]. Kết quả từ nghiên cứu thực nghiệm này cho thấy việc phối hợp ethyl stearate thúc đẩy hình thành khớp thần kinh thông qua con đường tín hiệu Drd1/ERK/AP-1 trên chuột mô hình ^[7]. Đây là hướng đi mở ra triển vọng cho điều trị thoái hóa thần kinh do lão hóa, song nghiên cứu chưa từng thử nghiệm trên phụ nữ tiền mãn kinh hay can thiệp vào các triệu chứng bốc hỏa, mất ngủ ^[7].

Bằng chứng khoa học về liệu pháp nội tiết chuẩn

Khác với các giả định chưa được kiểm chứng của quy bản, cơ chế cân bằng nội tiết ở phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh đã được chứng minh qua các nghiên cứu về estrogen ngoại sinh.

Vào năm 1985, một nghiên cứu thử nghiệm miếng dán estradiol qua da với liều 0,05 mg/ngày theo chu kỳ trong 3 tháng trên 12 phụ nữ tiền mãn kinh và sau mãn kinh ^[8]. Kết quả ghi nhận nồng độ estradiol và estrone trong huyết tương cùng nồng độ chất liên hợp estradiol trong nước tiểu tăng rõ rệt ^[8]. Miếng dán giúp cải thiện đáng kể các triệu chứng mãn kinh và cải thiện hình thái tế bào học âm đạo mà không gây ra tác dụng phụ toàn thân hay làm thay đổi cơ chất và hoạt tính renin huyết tương ^[8].

Năm 1992, một nghiên cứu khác đánh giá hiệu quả của miếng dán Estraderm TTS-50 (chứa 0,004 g chất 17-estradiol) trên 33 nữ bệnh nhân trong độ tuổi từ 30 đến 65 tuổi ^[1]. Liệu trình được áp dụng 3 tuần mỗi tháng, kéo dài trong 9 tuần; các chỉ số Kupperman, xét nghiệm nội tiết tế bào cùng nồng độ FSH và LH trong huyết thanh được đo lường chặt chẽ ^[1]. Sau 9 tuần, 75% người tham gia ghi nhận giảm rõ rệt các triệu chứng phổ biến nhờ chỉ số Kupperman, nồng độ FSH và LH giảm đáng kể, song song với việc nồng độ estradiol huyết thanh tăng lên ^[1]. Nồng độ steroid sinh dục thay đổi cũng làm gia tăng đáng kể tỷ lệ tế bào bề mặt qua xét nghiệm tế bào học ^[1].

Đối với các triệu chứng tại chỗ, estrogen bôi ngoài da cho thấy hiệu quả giảm nhẹ triệu chứng niệu - sinh dục mà ít hấp thu toàn thân ^[2]. Tuy nhiên, dữ liệu về việc sử dụng liệu pháp này ở phụ nữ sau mãn kinh có tiền sử lạc nội mạc tử cung vẫn chưa có kết luận chắc chắn vì mối lo ngại kích hoạt lại tổn thương cũ hoặc nguy cơ biến đổi ác tính ^[2]. Việc bôi estrogen ở vùng âm hộ thay vì đặt sâu trong âm đạo có thể là phương án cân nhắc nhằm hạn chế rủi ro cho nhóm đối tượng này ^[2].

Thực tế so với lời đồn thổi

Nhiều thông tin dân gian cho rằng uống cao quy bản giúp phụ nữ ngoài 40 tuổi "hồi xuân", kinh nguyệt đều đặn trở lại nhờ khả năng "kích thích buồng trứng tự thân". Tuy nhiên, đối chiếu với các tư liệu khoa học:

Thứ nhất, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh quy bản hay cao quy bản có khả năng điều hòa trục dưới đồi - tuyến yên - buồng trứng trên người. Các dữ kiện hiện có chỉ xác nhận dịch chiết yếm rùa tác động tới tế bào gốc trung mô tủy xương [3, 4], ức chế hủy cốt bào trên chuột và tế bào người ^[6], hoặc hỗ trợ thần kinh ở chuột bệnh ^[7].

Thứ hai, việc quy bản làm tăng nồng độ estrogen hay thay thế được liệu pháp hormone vẫn là giả định chưa có căn cứ lâm sàng. Sự suy giảm chức năng buồng trứng là tiến trình lão hóa tự nhiên ^[1], và chỉ có các liệu pháp được kiểm soát y khoa chặt chẽ mới đem lại sự cải thiện rõ ràng về chỉ số nội tiết như FSH, LH hay estradiol [1, 7].

Thứ ba, không có bằng chứng khoa học cho thấy quy bản điều trị được chứng trầm cảm hay các rối loạn tâm lý do dao động nội tiết tố tuổi mãn kinh gây ra ^[3].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng quy bản?

Do cao quy bản là chế phẩm có nguồn gốc động vật và hàm lượng protein, lipid phức tạp, người tiêu dùng cần hết sức cẩn trọng trước khi sử dụng:

• Phụ nữ có tiền sử mắc các bệnh lý nhạy cảm với hormone như lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung hoặc các khối u phụ khoa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ^[2].
• Người có tiền sử dị ứng, hệ tiêu hóa kém hoặc có bệnh lý gan, thận mãn tính không nên tự ý dùng các loại cao động vật không rõ nguồn gốc.
• Phụ nữ đang mang thai, dự định có thai hoặc đang cho con bú không được tự ý sử dụng các chế phẩm chiết xuất yếm rùa khi chưa có chứng cứ an toàn cụ thể trên đối tượng này.

Cách tiếp cận khoa học cho phụ nữ tiền mãn kinh

Để đối phó với những xáo trộn trong giai đoạn tiền mãn kinh và bảo vệ sức khỏe lâu dài, phụ nữ nên thực hiện các bước sau:

• Thăm khám y tế định kỳ: Khi gặp các triệu chứng như mất ngủ, bốc hỏa dữ dội hoặc khô hạn làm suy giảm đời sống vợ chồng, hãy đến chuyên khoa phụ sản để được đo lường nội tiết và đánh giá toàn diện [1, 2].
• Cân nhắc liệu pháp y khoa chuẩn mực: Nếu các triệu chứng ảnh hưởng nặng nề, bác sĩ có thể chỉ định liệu pháp nội tiết thay thế (như miếng dán qua da hoặc thuốc bôi tại chỗ) tùy thuộc vào tiền sử bệnh lý và nguy cơ cá nhân [1, 2, 7].
• Lối sống lành mạnh: Duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên để nâng cao mật độ xương và giảm nhẹ nguy cơ rối loạn tâm trạng do biến động nội tiết [5, 8].
• Thận trọng với thực phẩm chức năng: Nếu có nhu cầu bồi bổ bằng y học cổ truyền, người dùng chỉ nên sử dụng các sản phẩm có kiểm định rõ ràng, dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị, không được bỏ qua các phác đồ chuẩn y khoa.

Giai đoạn tiền mãn kinh là quy luật tự nhiên của cơ thể người phụ nữ do sự thoái triển của buồng trứng ^[1]. Dù quy bản là dược liệu được y học cổ truyền đánh giá cao và khoa học hiện đại bước đầu ghi nhận lợi ích trên xương cũng như tế bào gốc [3, 8], người dân không nên thần thánh hóa công dụng của vị thuốc này đối với nội tiết tố sinh dục. Việc lắng nghe cơ thể, thăm khám chuyên khoa và xây dựng lối sống khoa học vẫn là giải pháp an toàn và hiệu quả nhất.