Loãng xương là vấn đề sức khỏe âm thầm nhưng để lại hậu quả nặng nề, đặc biệt khi tuổi tác ngày càng tăng. Gần đây, nhiều người tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với hy vọng bảo vệ xương khớp sớm và hạn chế nguy cơ gãy xương. Trong số các thảo dược được nhắc đến trong y học cổ truyền, cây đậu mỏ (tên khoa học Rhynchosia volubilis Lour.) thu hút sự tò mò về tác dụng đối với xương.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện có trong y văn cho thấy chiết xuất từ cây đậu mỏ chủ yếu được nghiên cứu về tác dụng ức chế tinh trùng và kháng khuẩn, chưa có bằng chứng thực nghiệm rõ ràng nào trong các nghiên cứu được cung cấp xác nhận việc chiết xuất này kích thích nguyên bào xương hay trực tiếp ngăn ngừa loãng xương trên mô hình động vật và tế bào [1].
Cơ chế cân bằng xương trong cơ thể hoạt động ra sao?
Bộ xương trong cơ thể không phải là một cấu trúc bất biến mà liên tục trải qua quá trình tái cấu trúc suốt đời sống. Cân bằng xương phụ thuộc trực tiếp vào hai nhóm tế bào chính: nguyên bào xương (osteoblasts) chịu trách nhiệm tạo xương và hủy cốt bào (osteoclasts) chịu trách nhiệm tiêu hủy, hấp thu xương [2].
Sự hợp nhất và biệt hóa giai đoạn cuối của các tế bào tiền thân đơn nhân tạo nên hủy cốt bào [2]. Tế bào hủy cốt bào sở hữu khả năng độc nhất là tiêu xương thông qua việc bài tiết nhiều loại enzyme phân giải nền xương [2]. Một sự gia tăng về số lượng hoặc chức năng của tế bào hủy cốt bào sẽ gây ra các rối loạn về xương [2]. Do đó, quá trình mất xương và tiêu hủy mô xương có thể được cải thiện không chỉ nhờ giảm sự tạo thành hủy cốt bào mà còn bằng cách tăng quá trình chết theo chương trình của các tế bào này [2].
Mặt khác, mất xương không chỉ đơn thuần do hủy cốt bào hoạt động mạnh mà còn bắt nguồn từ sự suy giảm hoạt động của chính nguyên bào xương [1, 6]. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt động tạo xương suy giảm đóng góp trực tiếp vào việc suy giảm diện tích bè xương [3].
Bằng chứng thực nghiệm về đậu mỏ ghi nhận những gì?
Đậu mỏ (Rhynchosia volubilis Lour.) vốn là một vị thuốc dân gian trong các bài thuốc cổ truyền [1]. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2014 đã tìm hiểu về tác dụng của phân đoạn chiết xuất n-butanol từ cây đậu mỏ (Rhynchosia volubilis Lour., viết tắt BERVL) [1]. Nghiên cứu này đánh giá hoạt tính diệt tinh trùng của BERVL ở các liều lượng khác nhau trên mẫu tinh trùng bình thường của người có độ di động cao, đồng thời xác định tác dụng ức chế của chiết xuất lên vi khuẩn Lactobacillus acidophilus [1].
Kết quả từ nghiên cứu thực nghiệm này cho thấy hoạt tính diệt tinh trùng và tác dụng ức chế đối với Lactobacillus acidophilus của BERVL phụ thuộc vào liều dùng [1]. Ở nồng độ 90 mg/mL, BERVL đã làm ngừng toàn bộ khả năng di động tiến tới của tinh trùng trong vòng 2 phút [1]. Liều này chỉ gây ức chế nhẹ đối với vi khuẩn Lactobacillus acidophilus, cho thấy tiềm năng sử dụng an toàn trong tránh thai tại chỗ [1].
Khi quan sát cơ chế qua nhuộm huỳnh quang, khoảng 80% tinh trùng tiếp xúc với BERVL có sự thay đổi cấu trúc phù hợp với tình trạng tăng tính thấm màng đầu tinh trùng [1]. Như vậy, dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận đậu mỏ có hoạt tính diệt tinh trùng mạnh và nhanh chóng, nhưng nghiên cứu này hoàn toàn không khảo sát hay báo cáo bất kỳ tác động nào lên nguyên bào xương hay bệnh lý loãng xương [1].
Các yếu tố khác tác động lên nguyên bào xương và tiêu xương
Trong quá trình nghiên cứu cơ chế bệnh sinh của mất xương, nhiều yếu tố sinh học và môi trường khác nhau đã được ghi nhận có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của tế bào xương:
Một nghiên cứu năm 2013 trên mô hình chuột bị tổn thương tiêu xương do tế bào ung thư vú di căn cho thấy, sự sụt giảm mật độ bè xương diễn ra chủ yếu thông qua việc ức chế mạnh mẽ hoạt động của nguyên bào xương thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hủy cốt bào [3]. Mặc dù ung thư vú tiết ra các yếu tố kích thích biệt hóa hủy cốt bào, sự mất xương thực tế được thúc đẩy bởi sự suy giảm khả năng tạo xương của nguyên bào xương trong vi môi trường khối u [3].
Một nghiên cứu khác năm 2022 phát hiện các túi màng ngoài (OMVs) từ vi khuẩn Gram âm Proteus mirabilis có khả năng ức chế sự hình thành tế bào hủy cốt bào và ngăn ngừa tiêu xương [2]. Phân tích giải trình tự ghi nhận OMVs gây rối loạn chức năng ty thể của hủy cốt bào thông qua tăng mức ROS nội bào, làm sụp đổ điện thế màng ty thể và điều chỉnh biểu hiện các chất chỉ điểm Bax, Bcl-2, caspase-3, cytochrome c [2]. Hơn nữa, OMVs ức chế mạnh biểu hiện của miR-96-5p, từ đó làm tăng biểu hiện gen Abca1, thúc đẩy hủy cốt bào chết theo chương trình qua con đường ty thể và làm giảm mất xương trên mô hình động vật loãng xương thực nghiệm và viêm khớp do collagen [2].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 1994 trên chuột đực 5 tuần tuổi cho thấy việc tập luyện gắng sức (chạy máy chạy bộ cường độ cao ở mức 80% lượng tiêu thụ oxy tối đa trong 11 tuần) đã làm giảm mật độ khoáng xương ở đầu gần xương chày, giảm chiều dài xương và làm mỏng bè xương [4]. Mất xương trong trường hợp tập luyện quá tải này xuất phát từ việc suy giảm hoạt động của nguyên bào xương chứ không phải do sự thay đổi tái cấu trúc xương toàn thân [4].
Bên cạnh đó, các tín hiệu thần kinh giao cảm tiền đình tai trong cũng được chứng minh tham gia điều hòa quá trình tái cấu trúc xương trên chuột qua thụ thể beta2AR trên nguyên bào xương [5]. Tình trạng viêm mạn tính và suy giảm chuyển hóa vitamin D trong bệnh viêm cột sống dính khớp cũng liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm mật độ khoáng xương ở người bệnh [6].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng hiện hành
Dù được nhiều thông tin truyền miệng gán ghép công dụng ngừa loãng xương, thực tế các tài liệu thực nghiệm trực tiếp về cây đậu mỏ chỉ mới xác nhận đặc tính diệt tinh trùng và kháng khuẩn đường sinh dục trong ống nghiệm [1]. Hoàn toàn chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng hoặc bằng chứng thực nghiệm rõ ràng cho thấy chiết xuất đậu mỏ có khả năng tăng sinh tế bào tạo xương ở người.
Người dân không nên đánh đồng các tác dụng thảo mộc được đồn thổi với hiệu quả điều trị y khoa. Mọi suy diễn từ những bài thuốc kinh nghiệm truyền miệng sang khả năng kích thích tạo xương đều thiếu cơ sở khoa học nếu chưa trải qua các quy trình sàng lọc và thử nghiệm chuẩn mực.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho xương khớp
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể tùy ý sắc uống để "bổ xương". Việc tự ý dùng các loại hạt, thân hoặc rễ cây đậu mỏ không rõ nguồn gốc có thể gây rối loạn tiêu hóa, dị ứng hoặc tương tác với các thuốc điều trị sẵn có.
Một sai lầm khác là bỏ bê các phương pháp điều trị loãng xương chính thống đã được chứng minh để tìm đến các bài thuốc dân gian. Loãng xương diễn tiến âm thầm cho đến khi xảy ra biến cố gãy xương; nếu chỉ trông chờ vào các loại cây cỏ chưa được kiểm chứng, người bệnh sẽ bỏ lỡ giai đoạn vàng để kiểm soát mật độ xương.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, người đang lên kế hoạch mang thai hoặc phụ nữ đang mang thai cần tuyệt đối thận trọng, không tùy tiện dùng chiết xuất từ đậu mỏ. Dữ liệu thực nghiệm đã xác định chiết xuất đậu mỏ có hoạt tính diệt tinh trùng mạnh và làm thay đổi tính thấm màng tế bào [1]. Do đó, việc tự ý dùng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng thụ thai hoặc an toàn thai kỳ.
Người mắc các bệnh lý xương khớp mạn tính, người cao tuổi có bệnh nền tim mạch, gan, thận hoặc người đang dùng thuốc theo toa của bác sĩ không nên tự ý bổ sung dược liệu đậu mỏ dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có chỉ định y khoa.
Áp dụng thực tế để duy trì hệ xương chắc khỏe
Thay vì tìm kiếm các loại dược liệu chưa đủ bằng chứng khoa học như đậu mỏ, người dân nên thực hiện các biện pháp chăm sóc xương đã được y học khuyến cáo:
- Đảm bảo chế độ ăn uống cân bằng, bổ sung đầy đủ canxi từ thực phẩm hàng ngày và duy trì đủ lượng vitamin D cần thiết để hỗ trợ quá trình chuyển hóa mô xương [6].
- Duy trì vận động thể chất vừa sức, đều đặn hàng ngày; tránh các bài tập gắng sức quá mức chịu đựng vì tập luyện cường độ quá cao có thể gây phản tác dụng, làm ức chế hoạt động của tế bào tạo xương [4].
- Đi khám chuyên khoa cơ xương khớp định kỳ để đo mật độ xương khi bước vào độ tuổi có nguy cơ cao hoặc khi có dấu hiệu đau nhức kéo dài.
Xương là một cơ quan sống cần sự cân bằng liên tục giữa tạo xương và hủy xương [2]. Hiệu quả ngừa loãng xương của chiết xuất đậu mỏ hiện vẫn dừng ở mức thiếu hụt bằng chứng thực nghiệm, trong khi nghiên cứu thực tế chỉ ghi nhận tác dụng diệt tinh trùng [1]. Người dân cần giữ cái nhìn thận trọng, tránh chạy theo tin đồn và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.
