Bối cảnh và lời đồn thổi về cao xương ngựa
Trong dân gian, cao xương ngựa từ lâu đã được truyền tai như một phương thuốc bồi bổ xương khớp diệu kỳ. Nhiều người cao tuổi khi bị đau nhức đầu gối, cứng khớp mỗi sáng thường tìm mua các loại cao ngựa với hy vọng làm lành sụn khớp thoái hóa, giảm hẳn các cơn đau kinh niên mà không cần dùng thuốc tây.
Thực tế, cao xương ngựa thực chất là dịch chiết được nấu cô đặc từ xương của loài ngựa. Quan niệm cho rằng "ăn gì bổ nấy" đã khiến sản phẩm này được gán ghép công dụng tái tạo sụn hư tổn một cách thần kỳ. Tuy nhiên, ranh giới giữa một loại thực phẩm bổ sung dưỡng chất với một dược phẩm có khả năng "trị bệnh khớp" hoàn toàn khác biệt dưới góc nhìn y học thực chứng.
Liệu việc sử dụng cao xương ngựa có thực sự đem lại hiệu quả lâm sàng cho bệnh nhân khớp hay chỉ là kỳ vọng dựa trên những lời quảng cáo truyền miệng? Để có câu trả lời xác đáng, cần đối chiếu cấu tạo sinh học của xương động vật này với các dữ liệu nghiên cứu thực tế.
Cao xương ngựa có thực sự trị dứt điểm bệnh khớp?
Câu trả lời ngắn gọn là không. Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh cao xương ngựa có thể phục hồi tổn thương sụn, chữa khỏi thoái hóa khớp hay thay thế các loại thuốc điều trị y khoa.
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chỉ ghi nhận rằng xương ngựa là nguồn nguyên liệu chứa collagen, một số axit amin thiết yếu và khoáng chất [2, 3]. Dù vậy, những thành phần này chỉ đóng vai trò dinh dưỡng thông thường như nhiều nguồn đạm động vật khác.
Việc suy đoán rằng ăn collagen từ cao ngựa sẽ chuyển hóa trực tiếp thành lớp đệm sụn mới trong khớp người là một suy luận sai lầm về mặt sinh lý học. Khi đi qua đường tiêu hóa, mọi dạng protein và collagen từ cao động vật đều bị phân cắt thành các peptide nhỏ hoặc axit amin tự do trước khi được hấp thu vào máu.
Cơ chế tác động của chiết xuất xương và collagen
Để hiểu rõ tại sao cao xương không thể lập tức "chữa lành" khớp, chúng ta cần xem xét bản chất sinh học của các mô xương khớp ngựa. Khung nâng đỡ của các khớp vận động ở ngựa cấu tạo gồm lớp sụn bề mặt và xương dưới sụn [1]. Ở các mô này, mạng lưới collagen đóng vai trò khung đỡ ngoại bào, đem lại độ dẻo dai và chịu lực [1, 6].
Xương ngựa chứa lượng collagen đáng kể, có cấu trúc tương đồng với collagen ở người [2]. Khi xương được đun nấu thành dịch chiết hoặc thủy phân thành các chuỗi peptide ngắn, các chuỗi liên kết phân tử bị bẻ gãy [2, 3]. Trong các nghiên cứu chiết xuất, peptide collagen từ xương ngựa thể hiện khả năng hoạt động như chất chống oxy hóa [2].
Chất chống oxy hóa có thể hỗ trợ trung hòa các gốc tự do phát sinh trong phản ứng viêm. Tuy nhiên, hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm không tương đương với năng lực tái tạo cấu trúc mô sụn đã mòn ở người sống [2]. Hơn nữa, việc cơ thể sử dụng các axit amin sau khi tiêu hóa như thế nào để tổng hợp mô mới còn phụ thuộc vào chuyển hóa nội sinh chứ không theo ý muốn chủ quan.
Bằng chứng khoa học về chiết xuất xương ngựa
Để đánh giá giá trị thật của xương ngựa, một số nghiên cứu phân tích thành phần sinh hóa đã được tiến hành trên vật nuôi. Dù vậy, phần lớn các công trình chỉ tập trung vào đặc tính dinh dưỡng hoặc công nghệ thực phẩm thay vì điều trị bệnh cho người.
Một nghiên cứu năm 2017 tiến hành phân tích thành phần dinh dưỡng trong dịch chiết xương chân (xương đùi và xương chày) của 14 con ngựa lai Jeju tại Hàn Quốc [3]. Các mẫu xương được trích ly trong nước sôi suốt 24 giờ nhằm mô phỏng quy trình nấu cao truyền thống [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết xương chứa hàm lượng protein thô dao động từ 5,20% đến 6,42%, chất béo thô từ 0,61% đến 1,65% và tro thô (khoáng chất) từ 0,10% đến 0,22% [3].
Cũng trong nghiên cứu này, các nhà khoa học nhận thấy tuổi giết mổ ảnh hưởng rõ rệt đến hàm lượng dưỡng chất [3]. Dịch chiết từ ngựa 32 và 38 tháng tuổi có mức protein thô và collagen cao hơn so với ngựa 28 tháng tuổi [3]. Bột dịch chiết xương ở ngựa 38 tháng tuổi ghi nhận nồng độ cao hơn đối với hầu hết các axit amin (ngoại trừ histidine), các axit béo thiết yếu (như axit palmitic, oleic, palmitoleic) và các khoáng chất như phốt pho (P), kali (K), kẽm (Zn), selen (Se) và sắt (Fe) [3]. Dù xác nhận dịch chiết xương ngựa già hơn có giá trị dinh dưỡng cao hơn, nhóm nghiên cứu khẳng định cần thêm các thử nghiệm sinh học trong cơ thể (in vivo) để đánh giá khả năng hấp thu thực tế của các chất này [3].
Về mặt công nghệ sinh học, một nghiên cứu năm 2024 tại Trung Quốc đã khảo sát kỹ thuật tách chiết collagen và điều chế peptide ngắn từ xương ngựa Mông Cổ [2]. Nghiên cứu sử dụng phương pháp xử lý áp suất siêu cao để khử béo kết hợp chiết xuất axit-enzyme, chứng minh rằng chuỗi peptide collagen thu được có hoạt tính chống oxy hóa [2]. Tuy nhiên, công trình này dừng lại ở mức tối ưu hóa điều kiện sản xuất trong phòng thí nghiệm và chưa có thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên bệnh nhân thoái hóa khớp [2].
Ngoài ra, các nghiên cứu chuyên sâu về sụn và xương dưới sụn khớp ngựa chủ yếu phục vụ thú y hoặc y học tái tạo mô liên kết. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2005 trên 13 ngựa non và 30 ngựa trưởng thành cho thấy các chỉ số collagen khớp đạt mức ổn định từ rất sớm, trong khi mật độ khoáng tiếp tục phát triển tới khoảng 4 tuổi [1]. Các khảo sát quang phổ hồng ngoại năm 2010 trên 29 mẫu xương ngựa cũng chỉ ra tỷ lệ liên kết chéo collagen thay đổi đáng kể theo tuổi thọ [4]. Những công trình này chỉ làm rõ sinh lý học của loài ngựa, hoàn toàn không phải bằng chứng chứng minh việc người uống cao ngựa sẽ phục hồi được khớp [1, 6].
Thậm chí, các nỗ lực bổ sung dưỡng chất hoặc can thiệp trên khớp ngựa đôi khi cũng không đạt kỳ vọng phục hồi. Trong một nghiên cứu năm 2020 trên 10 con ngựa gelding được cho dùng chế phẩm silicon-collagen trong 84 ngày với liều 0,3 g/100 kg thể trọng/ngày, kết quả chụp X-quang và đánh giá dịch khớp cho thấy tình trạng què và sự luân chuyển sụn khớp không có cải thiện so với nhóm đối chứng [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Xem xét toàn bộ các tài liệu khoa học xác thực, lợi ích rõ ràng nhất của dịch chiết xương ngựa nằm ở giá trị dinh dưỡng [3]. Nó cung cấp một lượng protein thô, các axit amin thiết yếu cần thiết cho quá trình chuyển hóa, cùng một số khoáng chất vi lượng [3]. Peptide chiết xuất từ collagen xương ngựa cũng có tiềm năng chống oxy hóa trong điều kiện phòng thí nghiệm [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện nay là sự thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu can thiệp lâm sàng trên người. Không có nghiên cứu nào cho thấy việc dùng cao xương ngựa giúp tăng độ dày sụn khớp, giảm phản ứng viêm khớp hay làm chậm tiến triển của thoái hóa khớp.
Nhiều người bệnh khớp sau khi dùng cao cảm thấy cơ thể khỏe khoắn hơn có thể do nhận thêm năng lượng, đạm và vi chất dinh dưỡng, hoặc nhờ hiệu ứng giả dược tâm lý [3]. Điều này hoàn toàn khác với việc các mô sụn tổn thương đã được "chữa khỏi" hay phục hồi nguyên vẹn.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là niềm tin "uống cao ngựa sẽ bù trực tiếp dịch khớp và sụn khớp". Cấu trúc phân tử collagen rất lớn; khi vào dạ dày, chúng bị enzym phân giải thành các đoạn ngắn và axit amin đơn lẻ [2]. Cơ thể sẽ phân bổ những dưỡng chất này đến bất kỳ mô nào có nhu cầu tổng thể, không ưu tiên đưa riêng đến khớp bị đau.
Một ngộ nhận khác là cao càng để lâu hoặc xương ngựa càng hiếm thì hiệu quả trị khớp càng cao. Nghiên cứu thực tế chỉ ra hàm lượng protein và khoáng chất trong xương phụ thuộc phần lớn vào độ tuổi giết mổ của vật nuôi (như ngựa 38 tháng tuổi chứa nhiều protein và khoáng hơn ngựa 28 tháng tuổi) và quy trình chiết xuất [3].
Cuối cùng, nhiều người tự ý bỏ thuốc kháng viêm, thuốc giảm đau hoặc liệu trình tập phục hồi chức năng do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống cao xương ngựa dài ngày. Hành động này tiềm ẩn nguy cơ làm bệnh khớp tiến triển nặng hơn, dẫn đến dính khớp hoặc biến dạng khớp vĩnh viễn.
Ai nên thận trọng khi dùng cao xương ngựa?
Do chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả trực tiếp trên nhóm bệnh nhân đặc thù, người mắc các bệnh mạn tính cần hết sức lưu ý. Cao xương ngựa là sản phẩm cô đặc giàu chất đạm, axit amin và khoáng chất [3].
Nhóm bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng lọc cầu thận cần thận trọng trước khi dung nạp lượng đạm cô đặc [3]. Việc tiếp nạp quá nhiều protein từ các loại cao động vật có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho thận.
Người bị bệnh gout hoặc có nồng độ axit uric máu cao cũng cần lưu ý, do các loại nước hầm xương đậm đặc thường làm gia tăng tổng hợp axit uric trong cơ thể. Ngoài ra, dịch chiết xương ngựa chứa nhiều khoáng chất như phốt pho, sắt, kali [3], đòi hỏi người có bệnh lý tim mạch, rối loạn chuyển hóa khoáng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng. Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em chưa có dữ liệu nghiên cứu y khoa về việc dùng cao ngựa điều trị khớp, do đó không nên tùy tiện sử dụng sản phẩm dạng này.
Gợi ý cách sử dụng và tiếp cận khoa học
Nếu muốn sử dụng cao xương ngựa như một thực phẩm bổ sung dinh dưỡng hỗ trợ tăng cường thể lực, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải. Hãy xem sản phẩm này như một nguồn cung cấp đạm và vi chất thay vì xem là thuốc chữa bệnh [3].
Để bảo vệ và cải thiện sức khỏe sụn khớp một cách khoa học, người bệnh cần duy trì lối sống điều độ. Uống đủ nước mỗi ngày giúp duy trì độ ẩm cho các đĩa đệm và sụn khớp. Xây dựng chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, giàu rau xanh, hoa quả tươi và các nguồn đạm lành mạnh để cơ thể tự tổng hợp các yếu tố bảo vệ mô liên kết.
Kết hợp vận động nhẹ nhàng, duy trì cân nặng hợp lý giúp giảm tải áp lực trọng trường lên khớp gối và khớp háng. Khi xuất hiện các dấu hiệu đau khớp, sưng nóng hoặc hạn chế vận động, người bệnh nên đến bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.
Nhìn chung, cao xương ngựa là một dạng thực phẩm bổ dưỡng cung cấp protein, collagen và khoáng chất tự nhiên nhưng không có khả năng trị dứt điểm bệnh khớp [2, 3]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các lời đồn thổi, tiếp cận các vấn đề sức khỏe dựa trên bằng chứng khoa học và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền.
