Thói quen ăn rau muống và nỗi lo bệnh sỏi thận, gút
Rau muống xuất hiện phổ biến trong mâm cơm của các gia đình Việt nhờ tính thanh mát và dễ chế biến thành nhiều món luộc, xào hay nấu canh. Dù vậy, những người từng trải qua cơn đau sỏi thận hay đợt sưng đau khớp do gút thường truyền tai nhau rằng cần phải kiêng hẳn loại rau này vì sợ tích tụ oxalate và acid uric. Nỗi sợ hãi này khiến không ít người cắt giảm rau xanh một cách quá mức, gây mất cân bằng dinh dưỡng mà không rõ cơ sở thực tế.
Để giải tỏa lo lắng này, người bệnh cần nhìn vào các dữ liệu khoa học về cơ chế chuyển hóa khoáng chất trong cơ thể. Hiện nay, các tài liệu y khoa không có số liệu cụ thể về hàm lượng oxalate hay purine riêng biệt trên cây rau muống. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã làm rõ cách thức oxalate và các rối loạn chuyển hóa như tăng acid uric máu hay bệnh gút tác động đến việc hình thành sỏi thận [1], [2]. Việc hiểu đúng bản chất vấn đề giúp người bệnh điều chỉnh lối sống khoa học hơn mà không phải kiêng khem mù quáng.
Sỏi thận hình thành như thế nào trong cơ thể?
Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu có tỷ lệ mắc rất cao, ảnh hưởng tới khoảng 12% dân số toàn cầu [1], [3]. Trong số các dạng sỏi thường gặp, sỏi calci oxalate chiếm tỷ lệ phổ biến nhất [1], [3]. Oxalate đi vào cơ thể người từ hai nguồn chính: một phần do tổng hợp nội sinh bên trong gan và phần còn lại được hấp thu trực tiếp từ chế độ ăn uống hàng ngày [3].
Khi lượng oxalate tích tụ quá mức trong cơ thể, tình trạng tăng bài tiết oxalate niệu (hyperoxaluria) sẽ xuất hiện, trở thành yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tái phát sỏi thận [3]. Tại thận, nếu nồng độ oxalate và ion calci trong nước tiểu tăng cao vượt ngưỡng hòa tan, chúng sẽ kết tinh lại với nhau tạo thành các tinh thể calci oxalate [4]. Quá trình tinh thể hóa ban đầu này nếu không được ngăn chặn sẽ phát triển lớn dần thành các viên sỏi gây tắc nghẽn và tổn thương đường tiểu [3], [4].
Mối liên hệ giữa bệnh gút, chuyển hóa và sỏi calci oxalate
Nhiều người lầm tưởng bệnh gút chỉ gây lắng đọng tinh thể tại khớp mà không liên quan đến sỏi thận, hoặc chỉ gây ra sỏi acid uric đơn thuần. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ học và chuyển hóa hiện đại đã chỉ ra mối liên hệ phức tạp hơn rất nhiều. Các rối loạn chuyển hóa như tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, rối loạn lipid máu và tăng acid uric máu có thể làm thay đổi nồng độ oxalate, acid uric, độ pH và nồng độ ion calci trong nước tiểu thông qua nhiều con đường, bao gồm cảm ứng stress oxy hóa và phản ứng viêm từ các gốc oxy hóa phản ứng, từ đó ảnh hưởng đến sự hình thành sỏi calci oxalate [1].
Một nghiên cứu dịch tễ học công bố năm 2023 trên một đoàn hệ gồm 51.529 nam nhân viên y tế tại Mỹ cho thấy tiền sử mắc bệnh gút làm tăng nguy cơ mắc sỏi thận mới xuất hiện ở nam giới một cách độc lập (nguy cơ tương đối RR 2,12; khoảng tin cậy 95% từ 1,22 đến 3,68) [2]. Ngược lại, tiền sử bị sỏi thận không liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc bệnh gút (RR 1,05; khoảng tin cậy 95% từ 0,54 đến 2,07) [2].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận rằng do thiếu dữ liệu về thành phần cụ thể của sỏi trong khảo sát, các nhà khoa học vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn liệu bệnh gút làm tăng tỷ lệ tạo thành sỏi acid uric, sỏi calci oxalate hay cả hai [2]. Mặc dù vậy, đa số bệnh nhân gút mắc bệnh là do giảm bài tiết acid uric qua thận chứ không phải do sản xuất quá mức chất này [2]. Lối sống hiện đại và thói quen ăn uống đang làm gia tăng tình trạng tăng acid uric máu, và các nghiên cứu quan sát có giới hạn đã báo cáo mối liên hệ giữa tăng acid uric máu với nguy cơ tạo sỏi [2].
Bằng chứng khoa học về nạp nhiều oxalate và tổn thương thận
Mặc dù chưa có nghiên cứu riêng đánh giá rủi ro từ rau muống, các nhà khoa học đã cảnh báo nguy cơ suy thận cấp do nạp quá nhiều oxalate từ một số loại thực vật tự nhiên khác. Một báo cáo năm 2023 đã công bố hai trường hợp bệnh nhân cao tuổi bị tổn thương thận cấp do bệnh thận oxalate sau khi ăn rau sam (Portulaca oleracea) [5]. Hai bệnh nhân này nhập viện với các triệu chứng thiểu niệu, buồn nôn, nôn và biểu hiện suy thận cấp nặng nề đến mức phải can thiệp điều trị thay thế thận bằng lọc máu [5].
Kết quả sinh thiết thận dưới hướng dẫn của siêu âm ở một bệnh nhân đã cho thấy tổn thương ống kẽ thận cấp tính kèm theo hiện tượng lắng đọng tinh thể oxalate một phần trong lòng ống thận [5]. Cả hai bệnh nhân sau đó đã được tiến hành chạy thận nhân tạo và được xuất viện sau khi chỉ số creatinine trong máu cải thiện [5]. Báo cáo này cảnh báo việc tiêu thụ một lượng quá lớn thực phẩm chứa oxalate từ thực vật có thể dẫn đến lắng đọng tinh thể calci oxalate, gây viêm và tổn thương cấp tính chức năng thận [5].
Ngoài lượng oxalate đưa vào qua ăn uống, các vấn đề đường ruột cũng là nguồn cơn chính làm tăng nồng độ chất này trong nước tiểu. Bệnh lý tăng bài tiết oxalate niệu do ruột là một rối loạn chuyển hóa xuất phát từ các tình trạng kém hấp thu acid béo, khiến oxalate bị hấp thu quá mức tại ruột rồi đào thải qua nước tiểu tạo thành tinh thể calci oxalate [4]. Tình trạng này đang gia tăng do sự phát triển của các phẫu thuật thu nhỏ dạ dày điều trị béo phì, có thể âm thầm hủy hoại chức năng thận của người bệnh [6], [4].
Hiểu lầm thường gặp khi kiêng khem phòng sỏi thận
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng cứ bị sỏi thận thì phải kiêng tuyệt đối toàn bộ các loại rau xanh chứa oxalate hay cắt giảm hoàn toàn calci trong khẩu phần ăn. Trên thực tế, tăng bài tiết oxalate niệu thứ phát xảy ra khi nạp quá nhiều oxalate hoặc do giảm bài tiết chất này, nhưng việc loại trừ toàn bộ thực vật khỏi bữa ăn không phải là giải pháp khoa học [5].
Hơn nữa, các hướng dẫn y khoa cho thấy trong quản lý tăng oxalate niệu do bệnh đường ruột, giải pháp điều trị lại dựa trên việc hạn chế oxalate nạp vào kết hợp với tăng cường bổ sung muối calci, tăng thể tích nước tiểu và điều chỉnh tình trạng giảm citrate niệu [4]. Khi có đủ lượng calci trong lòng ruột từ thức ăn, calci sẽ liên kết với oxalate ngay tại hệ tiêu hóa tạo thành hợp chất không hòa tan và bị đào thải ra ngoài theo phân, từ đó làm giảm lượng oxalate tự do ngấm vào máu rồi đi đến thận [4]. Nếu người bệnh tự ý cắt giảm hoàn toàn calci vì sợ tạo sỏi, lượng oxalate tự do được hấp thu qua ruột có thể còn tăng cao hơn.
Ngoài ra, sỏi thận calci oxalate còn có thể xuất phát từ các nguyên nhân chuyển hóa phức tạp hoặc bệnh di truyền hiếm gặp. Bệnh tăng bài tiết oxalate niệu nguyên phát loại 1 (PH1) là rối loạn di truyền do thiếu hụt enzyme AGT ở gan, làm tăng sản xuất oxalate nội sinh dẫn đến suy thận và đọng oxalate ở các mô [6]. Thậm chí, một báo cáo ca bệnh năm 2013 ở nam bệnh nhân 53 tuổi cho thấy các đợt sỏi calci oxalate tái phát liên tục thực chất lại bắt nguồn từ bệnh to đầu chi tiềm ẩn, và các viên sỏi chỉ biến mất hoàn toàn khi căn bệnh nguyên nhân được kiểm soát [7]. Do đó, người bệnh không nên tự ý quy kết nguyên nhân tạo sỏi chỉ do một loại thực phẩm đơn lẻ.
Ai nên thận trọng khi ăn thực vật chứa oxalate?
Những người cần đặc biệt cẩn trọng với lượng oxalate nạp vào cơ thể gồm nhóm bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi calci oxalate tái phát nhiều lần [3], [4]. Những người mắc các rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường típ 2, béo phì, hội chứng chuyển hóa, gan nhiễm mỡ hay viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu cũng có nguy cơ cao hơn do sự suy giảm biểu hiện của enzyme phân giải oxalate tại gan [1], [2].
Bên cạnh đó, nam giới có tiền sử bệnh gút cần chú ý kiểm soát chặt chẽ chế độ sinh hoạt và theo dõi chức năng thận, vì nhóm này có nguy cơ mắc sỏi thận cao gấp đôi so với người bình thường [2]. Những người từng trải qua phẫu thuật giảm cân, người có hội chứng kém hấp thu chất béo hoặc mắc các bệnh lý đường ruột mạn tính cũng là đối tượng dễ bị tăng oxalate niệu thứ phát do ruột và cần được bác sĩ chuyên khoa hướng dẫn chế độ ăn phù hợp [6], [4].
Cách áp dụng thực tế và chế biến rau an toàn
Vì các tài liệu khoa học hiện có chưa đưa ra con số cụ thể về liều lượng hay hàm lượng oxalate và purine trên rau muống, người bệnh không cần thiết phải loại bỏ hoàn toàn món rau này khỏi thực đơn mà nên tiêu thụ ở lượng vừa phải, đan xen cùng nhiều loại rau xanh khác để đảm bảo dinh dưỡng cân bằng. Người có bệnh lý nền về thận hoặc khớp nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để nhận khuyến nghị cá nhân hóa.
Khi chế biến, người bệnh có thể luộc chín rau muống và bỏ bớt phần nước luộc đầu tiên nhằm hòa tan và giảm bớt một phần lượng oxalate tự nhiên có trong thực vật. Hãy duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để tăng thể tích nước tiểu, giúp làm loãng nồng độ các chất hòa tan và giảm thiểu nguy cơ các tinh thể kết tụ tạo sỏi trong hệ tiết niệu [4].
Người bệnh sỏi thận hoặc gút không nên quá hoang mang mà kiêng khem tiêu cực làm suy giảm chất lượng cuộc sống. Lối sống lành mạnh, kết hợp chế độ ăn uống đa dạng ở mức độ vừa phải và tuân thủ phác đồ điều trị của nhân viên y tế chính là chìa khóa bảo vệ sức khỏe thận bền vững.
