Dây thuốc cá từ lâu đã quen thuộc trong đời sống nông nghiệp và đánh bắt thủy sản tại nhiều vùng quê Việt Nam. Nhiều người vẫn tin rằng vì có nguồn gốc tự nhiên, độc tính của loại cây này chỉ tác dụng trên các loài thủy sinh hay côn trùng mà không gây nguy hiểm tính mạng cho con người.

Thực tế y khoa hoàn toàn trái ngược: ngộ độc dây thuốc cá có thể dẫn đến tử vong nhanh chóng và hiện nay y học vẫn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu [1]. Khi xảy ra sự cố, tính mạng của bệnh nhân phụ thuộc toàn bộ vào các biện pháp hồi sức cấp cứu hỗ trợ và đào thải độc chất kịp thời [2].

Độc chất rotenone trong dây thuốc cá tàn phá cơ thể ra sao?

Hoạt chất độc hại chính có trong rễ dây thuốc cá và các loài thực vật cùng họ là rotenone [3]. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, rotenone tấn công trực tiếp vào cơ quan sản xuất năng lượng của tế bào là ty thể [1]. Cụ thể, chất này ức chế phức hợp I của chuỗi hô hấp tế bào, khiến quá trình tạo ra ATP bị đình trệ nghiêm trọng [1].

Mất đi nguồn năng lượng sống, các tế bào buộc phải chuyển sang cơ chế đường phân bù trừ để tồn tại [1]. Quá trình này dẫn đến việc sản sinh ồ ạt axit lactic thứ phát và gây ra tình trạng stress oxy hóa nghiêm trọng [1]. Khi các tế bào không thể hô hấp, hàng loạt cơ quan quan trọng sẽ suy kiệt chức năng, đặc biệt là hệ thần kinh, hệ hô hấp và hệ tiêu hóa [2].

Y học hiện đại khẳng định: Chưa có thuốc giải đặc hiệu

Câu hỏi lớn nhất của nhiều người khi đối mặt với ca ngộ độc này là liệu bệnh viện có huyết thanh hay thuốc giải độc đặc hiệu nào hay không. Câu trả lời dứt khoát từ các tài liệu y khoa thế giới là chưa có thuốc đối kháng đặc hiệu cho hoạt chất rotenone [1, 8].

Một tổng quan phạm vi công bố năm 2024 đã phân tích các báo cáo ngộ độc rotenone trên người từ năm cơ sở dữ liệu y khoa lớn tính đến ngày 12 tháng 7 năm 2022 [1]. Trong số 2.631 công trình sàng lọc, nhóm nghiên cứu đã xác định 11 báo cáo ca bệnh ghi nhận 18 nạn nhân bị ngộ độc [1]. Đa số trường hợp xảy ra tại nhà do vô tình tiêu thụ thực vật chứa rotenone, trong đó 15 người phải nhập viện và 5 trường hợp đã tử vong dù được điều trị tích cực [1].

Một trường hợp điển hình khác được ghi nhận vào năm 2005 liên quan đến một phụ nữ 47 tuổi uống khoảng 200 ml dung dịch rotenone thương mại 0,8% [3]. Bệnh nhân nhập viện trong tình trạng rối loạn tri giác, toan chuyển hóa nặng và suy hô hấp [3]. Mặc dù các bác sĩ đã nỗ lực hồi sức tích cực tại buồng bệnh nặng và thử nghiệm dùng chất chống oxy hóa cùng N-acetylcysteine, bệnh nhân vẫn không qua khỏi [3]. Các thử nghiệm trên tế bào cho thấy N-acetylcysteine hoặc thuốc mở kênh kali có thể giảm độc tính của rotenone, nhưng chưa từng có nghiên cứu trên động vật xác nhận và cũng chưa có bằng chứng thành công rõ ràng trên lâm sàng ở người [3].

Phác đồ cấp cứu và hồi sức đóng vai trò sống còn

Vì không có thuốc giải để trung hòa độc chất, việc điều trị ngộ độc rotenone hoàn toàn dựa vào các biện pháp hỗ trợ theo từng triệu chứng và cố gắng bảo toàn tính mạng người bệnh [1, 8]. Mục tiêu hàng đầu là ổn định chức năng sinh tồn và ngăn chặn sự hấp thu tiếp tục của chất độc [2].

Quy trình xử trí ban đầu luôn bao gồm việc đánh giá đường thở, nhịp thở và tuần hoàn [4]. Các biện pháp can thiệp bao gồm:

  • Hỗ trợ hô hấp: Đặt ống nội khí quản và cho thở máy nếu xuất hiện suy hô hấp hoặc rối loạn tri giác nặng [1, 8].
  • Duy trì tuần hoàn: Sử dụng thuốc vận mạch để nâng huyết áp nếu bệnh nhân rơi vào trạng thái sốc tụt huyết áp [1].
  • Cân bằng toan kiềm: Truyền dung dịch natri bicarbonat để điều chỉnh tình trạng toan chuyển hóa nặng do tích tụ axit lactic [1, 8].
  • Đào thải độc chất đường tiêu hóa: Tiến hành rửa dạ dày và cho uống than hoạt để hấp phụ lượng rotenone còn sót lại trong ống tiêu hóa [1, 8]. Biện pháp khử nhiễm qua đường tiêu hóa cần được cân nhắc ngay cả khi người bệnh có biểu hiện hôn mê [2].

Biện pháp lọc máu hấp phụ (hemoperfusion) đôi khi cũng được lựa chọn áp dụng trong thực tế lâm sàng, dù bằng chứng khẳng định hiệu quả loại bỏ rotenone của phương pháp này vẫn chưa thực sự đầy đủ [2]. Bên cạnh đó, việc nhận diện và điều trị biến chứng viêm phổi do hít sặc dịch nôn cũng là ưu tiên cấp thiết cần theo dõi sát sao [2].

Tác hại lâu dài và nghiên cứu trên động vật

Bên cạnh nguy cơ tử vong tức thì, các nghiên cứu trên động vật còn cho thấy tác hại phức tạp của rotenone đối với nhiều cơ quan nội tạng. Một nghiên cứu năm 2017 tiến hành trên chuột cống trắng Sprague-Dawley được cho uống rotenone liên tục trong 28 ngày với các mức liều 1 mg/kg, 2 mg/kg và 4 mg/kg mỗi ngày [5]. Kết quả cho thấy cân nặng của chuột giảm rõ rệt theo liều lượng [5]. Độc chất kích thích mạnh mẽ các yếu tố gây viêm tại gan như gia tăng mức biểu hiện mRNA của COX-2, NF-kappaB, PGE2, iNOS và TNF-alpha, đồng thời phân tích mô học cho thấy tổn thương mô gan nặng nề nhất ở nhóm dùng liều 4 mg/kg [5].

Một thử nghiệm khác vào năm 2009 tiêm màng bụng rotenone liều 2,0 mg/kg trên chuột trong 6 tuần để quan sát tác động mạn tính [6]. Kết quả ghi nhận sự xuất hiện của các đám rối alpha-synuclein bất thường tương tự thể Lewy trong bệnh Parkinson, gây mất tế bào thần kinh ruột vĩnh viễn và làm suy giảm nhu động đường tiêu hóa kéo dài [6]. Cần lưu ý rằng các phát hiện này được thực hiện trên động vật thí nghiệm với liều lượng và thời gian chuẩn hóa, không thể đánh đồng hoàn toàn với phản ứng tức thời ở người bệnh ngộ độc cấp tính.

Những hiểu lầm nguy hiểm cần loại bỏ

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "cây cỏ tự nhiên thì lành tính". Rotenone có trong rễ dây thuốc cá, hạt củ đậu và một số loài cây họ Đậu khác, vốn được dùng làm thuốc trừ sâu sinh học hoặc bả diệt cá [1, 2, 8]. Việc tự ý sắc nước uống, ngâm rượu chữa bệnh hoặc sơ chế nhầm lẫn các loại hạt và rễ cây này đều có thể dẫn đến hậu quả chết người [2].

Một sai lầm khác là chờ đợi khi có biểu hiện ngộ độc mới đi tìm kiếm một loại "thuốc kháng độc". Ngộ độc dây thuốc cá có diễn tiến cực kỳ nhanh, biểu hiện phổ biến nhất là nôn mửa dữ dội và toan chuyển hóa nặng [1]. Sự chậm trễ trong việc đưa nạn nhân đến cơ sở y tế chuyên khoa để rửa dạ dày hoặc thở máy sẽ tước đi cơ hội cứu sống duy nhất [1, 8].

Ai cần đặc biệt thận trọng với nguồn độc chất này?

  • Người dân sống tại vùng trồng dược liệu, nông dân sử dụng rễ cây làm bả diệt tạp trong ao đầm nuôi thủy sản [3].
  • Người có thói quen tự ý hái cây cỏ thiên nhiên, các loại hạt hoang dã hoặc củ rễ lạ để làm thuốc dân gian [2].
  • Trẻ nhỏ trong gia đình có tích trữ dây thuốc cá hoặc các loại chế phẩm trừ sâu sinh học, dễ vô tình nuốt phải [1, 3].
  • Người làm việc trong môi trường tiếp xúc hóa chất bảo vệ thực vật cần được trang bị bảo hộ, tránh để bụi rễ cây dính vào thức ăn, nước uống [1].

Hướng dẫn xử trí đúng cách khi nghi ngờ ngộ độc

Khi phát hiện người thân hoặc người xung quanh uống nhầm hoặc cố tình sử dụng dây thuốc cá, chế phẩm chứa rotenone, cần hành động khẩn cấp:

  • Đưa ngay nạn nhân tới cơ sở y tế gần nhất có đơn vị cấp cứu hồi sức, không chần chừ hay cố tìm các bài thuốc dân gian để giải độc [1, 3].
  • Giữ lại mẫu cây cỏ, rễ cây hoặc bao bì dung dịch mà nạn nhân đã sử dụng mang theo để nhân viên y tế nhanh chóng định danh độc chất [4].
  • Nếu nạn nhân tỉnh táo, hỗ trợ tư thế ngồi hoặc nghiêng an toàn để tránh hít sặc chất nôn vào phổi [6, 8]. Tuyệt đối không cố gây nôn thô bạo nếu người bệnh lơ mơ hoặc co giật vì nguy cơ sặc phổi rất cao [6, 8].
  • Việc rửa dạ dày hay dùng than hoạt tính phải được thực hiện bởi nhân viên y tế có chuyên môn để đảm bảo kiểm soát đường thở an toàn [1, 8].

Tóm lại, dây thuốc cá chứa độc chất cực mạnh rotenone có khả năng ức chế hô hấp tế bào và dẫn đến tử vong nhanh chóng [1]. Hiện nay y học hoàn toàn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu; cứu sống người bệnh phụ thuộc hoàn toàn vào tốc độ cấp cứu hồi sức và điều trị hỗ trợ [1, 8]. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại rễ cây chứa độc chất này và cần chuyển ngay nạn nhân đến bệnh viện khi xảy ra ngộ độc [2].