Nhiều người truyền tai nhau dùng cây bọ chó để nấu nước uống giải độc gan, hạ men gan khi thấy người nóng trong hoặc sau các bữa nhậu. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại cây này đối với sức khỏe lá gan có đúng như lời đồn thổi hay không vẫn là câu hỏi lớn.
Thực tế, chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh cây bọ chó có khả năng bảo vệ gan hay giải độc. Các dữ liệu khoa học về loài thực vật này hiện chỉ dừng lại ở các nghiên cứu thực vật học cơ bản và hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm y khoa có kiểm soát trên người.
Lời đồn dân gian về tác dụng giải độc gan
Trong dân gian, cây bọ chó (thường thuộc chi Buddleja, tiêu biểu như Buddleja asiatica) đôi khi được người dân thu hái để dùng làm thuốc sắc uống. Nhiều lời truyền miệng cho rằng loại cây này có tác dụng mát gan, thanh nhiệt, hỗ trợ phục hồi gan tổn thương.
Chính vì tin vào các tác dụng truyền miệng chưa qua kiểm chứng, không ít người tự ý dùng cây bọ chó thay cho các phương pháp điều trị chuẩn y khoa. Tình trạng này tiềm ẩn nhiều nguy cơ, nhất là khi gan đang bị viêm hoặc suy giảm chức năng.
Thực vật học nói gì về cây bọ chó?
Khi tìm kiếm các nghiên cứu liên quan đến cây bọ chó (Buddleja asiatica), dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào đặc tính nông học và khả năng thích nghi môi trường của cây. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã đánh giá khả năng thích ứng của bộ máy quang hợp và chuyển hóa chống oxy hóa của các loài Buddleja khi đất nhiễm kim loại nặng cadmium [1].
Trong nghiên cứu thực vật này, hai loài B. asiatica và B. macrostachya được đánh giá về hiệu suất quang hợp qua các chỉ số PhiPSII và Qp [1]. Kết quả cho thấy cây B. asiatica có chỉ số PhiPSII và Qp cao hơn so với B. macrostachya ở các mức xử lý cadmium khác nhau (p < 0,01) [1]. Cả hai loài đều cho thấy việc tiếp xúc với cadmium không làm suy giảm hoạt động hay hiệu suất quang hợp của cây [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu ghi nhận B. macrostachya có khả năng tiêu tán năng lượng kích thích dư thừa thành nhiệt vô hại (thể hiện qua các chỉ số NPQ và Y(NPQ)) cao hơn so với B. asiatica (p < 0,01) [1]. Nghiên cứu này thuần túy phân tích cơ chế sinh học thực vật để xem xét khả năng chống chịu stress môi trường của cây bọ chó, hoàn toàn không phải thử nghiệm dược lý trên cơ thể người hay động vật [1].
Khoảng trống lớn giữa thực vật học và y học thực chứng
Một chất hay một loài cây có khả năng chống chịu oxy hóa trong môi trường tự nhiên không đồng nghĩa với việc nó trở thành vị thuốc bảo vệ gan. Để một thảo dược được công nhận có tác dụng hạ men gan hay giải trừ độc tố, thảo dược đó phải trải qua quá trình nghiên cứu khắt khe từ ống nghiệm, mô hình động vật đến các pha thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người.
Đối với cây bọ chó, hiện chưa có dữ liệu lâm sàng nào ghi nhận hiệu quả giảm men gan ALT, AST hay cải thiện tổn thương mô học ở bệnh nhân mắc bệnh gan. Mọi suy đoán từ việc cây chịu được kim loại nặng trong đất [1] để suy diễn thành khả năng "giải độc gan" cho con người là hoàn toàn phi khoa học và sai lệch bản chất.
Hiểu lầm nguy hại khi dùng cây bọ chó chữa bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi các loại thảo dược tự nhiên đều an toàn tuyệt đối và uống càng nhiều càng bổ gan. Việc tự ý thu hái, đun sắc cây bọ chó không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc ngộ độc mạn tính do lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng từ đất.
Hơn nữa, nhiều người có men gan tăng cao do viêm gan siêu vi B, C hoặc gan nhiễm mỡ nặng lại bỏ qua phác đồ điều trị của bệnh viện để chuyển sang uống nước lá bọ chó. Sự chậm trễ này tạo điều kiện cho tế bào gan tiếp tục bị hoại tử âm thầm, thúc đẩy quá trình xơ gan và suy gan tiến triển nhanh hơn.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Những người đã được chẩn đoán mắc các bệnh lý gan mạn tính như viêm gan virus, xơ gan, suy gan tuyệt đối không tự ý uống các bài thuốc truyền miệng từ cây bọ chó. Gan của nhóm đối tượng này vốn đã tổn thương, việc chuyển hóa các hợp chất chưa rõ độc tính có thể gây quá tải và làm bùng phát đợt suy gan cấp.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là nhóm tuyệt đối không được sử dụng. Cơ địa của những đối tượng này rất nhạy cảm với các chất lạ, chưa kể cây cỏ tự nhiên có thể chứa độc tố ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.
Người đang dùng các thuốc điều trị mạn tính cần tránh xa loại cây này vì các hoạt chất sinh học chưa rõ có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm, làm giảm nồng độ thuốc điều trị hoặc tăng độc tính trong máu.
Lời khuyên chăm sóc gan đúng cách
Thay vì trông chờ vào những cây cỏ truyền miệng như cây bọ chó, việc bảo vệ lá gan cần dựa trên các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng. Xây dựng lối sống lành mạnh, hạn chế tối đa bia rượu và duy trì chế độ ăn uống cân bằng là nền tảng quan trọng nhất.
Người dân nên đi khám sức khỏe định kỳ mỗi 6 đến 12 tháng để làm các xét nghiệm men gan, siêu âm gan nhằm phát hiện sớm các bất thường. Tiêm phòng đầy đủ vắc-xin viêm gan A, B giúp phòng ngừa hiệu quả các nguyên nhân gây tổn thương gan hàng đầu. Khi xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi kéo dài, vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.
Trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược hay sản phẩm bổ trợ gan nào, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn, tránh tiền mất tật mang từ những tin đồn vô căn cứ.
