Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với suy nghĩ "cứ là cây cỏ thì vô hại", dùng liên tục từ tháng này qua tháng khác để giảm bớt áp lực công việc hay cải thiện chất lượng giấc ngủ. Trong số các sản phẩm nổi lên gần đây, Ashwagandha (còn gọi là sâm Ấn Độ) nhận được sự chú ý lớn từ thị trường thực phẩm bổ sung.

Tuy nhiên, các báo cáo y khoa ghi nhận việc dùng Ashwagandha kéo dài nhiều tháng hoặc quá liều có thể gây tổn thương gan cấp tính, từ tắc mật, viêm gan đến nguy cơ suy tế bào gan nghiêm trọng [1], [2]. Mặc dù hiếm gặp, các ca bệnh này là lời cảnh báo về việc không tự ý lạm dụng thảo dược kéo dài khi chưa rõ độ an toàn [1].

Nguy cơ tổn thương tế bào gan từ hoạt chất tự nhiên

Ashwagandha là chiết xuất từ rễ cây Withania somnifera, một loại cây bụi phổ biến trong y học cổ truyền Ấn Độ (Ayurveda) [3]. Rễ cây chứa hơn 200 chất chuyển hóa khác nhau, bao gồm các hợp chất withanolide, alkaloid, flavonoid và phytosteroid [3], [4].

Nghiên cứu cơ chế phân tử chỉ ra Withanone – một chất chuyển hóa chính trong rễ cây – mang các cấu trúc có thể gây độc cho tế bào [4]. Thực nghiệm cho thấy Withanone có khả năng liên kết cộng hóa trị tạo thành các phức hợp (adduct) với nucleoside dG, dA, dC và làm hỏng chuỗi DNA của tế bào gan [4].

Thông thường, cơ thể sử dụng chất chống oxy hóa glutathione (GSH) để khử độc Withanone [4]. Tuy nhiên, khi lượng glutathione bị cạn kiệt hoặc khi cơ thể phải dung nạp hoạt chất này trong thời gian dài, Withanone tự do sẽ tấn công DNA, tạo phản ứng viêm và kích hoạt quá trình hoại tử tế bào gan [4]. Ngoài ra, một số thảo dược Ayurvedic có độc tính nội tại tiềm ẩn trên mô gan chứ không đơn thuần chỉ do pha tạp chất [5].

Điểm lại các nghiên cứu và ghi nhận lâm sàng

Dữ liệu y văn quốc tế đã ghi nhận nhiều trường hợp tổn thương gan do Ashwagandha tại Mỹ, Iceland, Nhật Bản và châu Âu [1], [2], [6].

Nghiên cứu công bố năm 2023 rà soát toàn diện các ca bệnh và bổ sung hai trường hợp mới: Một nam giới 36 tuổi uống viên nang Ashwagandha (450 mg/lần, 3 lần mỗi ngày) liên tục trong 6 tháng trước khi phát hiện vàng da, ngứa và nước tiểu sẫm màu; trường hợp còn lại là phụ nữ 30 tuổi dùng 450 mg mỗi ngày trong 45 ngày [1]. Cả hai trường hợp đều tăng bilirubin và men gan (AST, ALT, ALP), trong đó điểm đánh giá quan hệ nhân quả RUCAM đạt 7 điểm (mức "nhiều khả năng") và hồi phục sau khi ngưng sử dụng [1]. Đáng chú ý, tài liệu này cũng ghi nhận từng có trường hợp tổn thương gan do dùng Ashwagandha nghiêm trọng đến mức phải ghép gan [1].

Một chuỗi ca bệnh công bố năm 2021 bởi Mạng lưới Tổn thương Gan do Thuốc của Mỹ (DILIN) và các chuyên gia tại Iceland đã phân tích 5 người (3 nam, tuổi trung bình 43, phạm vi từ 21 đến 62 tuổi) [2]. Tất cả các bệnh nhân đều xuất hiện triệu chứng vàng da, buồn nôn, mệt mỏi, ngứa ngáy và khó chịu vùng bụng sau khoảng thời gian uống từ 2 đến 12 tuần [2]. Tổn thương ở dạng ứ mật hoặc hỗn hợp (chỉ số R từ 1,4 đến 3,3), men gan và bilirubin bình phục hoàn toàn sau 1 đến 5 tháng ngừng thuốc [2]. Kiểm tra hóa học các mẫu sản phẩm của bệnh nhân chỉ thấy thành phần Ashwagandha mà không có tạp chất độc hại nào khác [2].

Trường hợp đầu tiên được ghi nhận tại Nhật Bản là một thanh niên 20 tuổi mắc chứng lo âu, uống Ashwagandha gấp đôi liều khuyến cáo mua qua mạng cùng các thuốc giải lo âu [3]. Sinh thiết gan của bệnh nhân cho thấy tình trạng ứ mật nghiêm trọng trong gan kèm các nút nhầy mật [3]. Bệnh nhân bình phục sau 2 tháng điều trị và dừng thảo dược; thử nghiệm kích thích tế bào lympho xác nhận có tương tác phản ứng miễn dịch giữa Ashwagandha với propranolol và alprazolam [3].

Năm 2023, một ca lâm sàng tại Đức ghi nhận bệnh nhân nữ 65 tuổi uống Ashwagandha và xuất hiện vàng da sau 2 tuần, kèm sụt 3 kg trong 3 tuần, tiêu chảy 4 lần/ngày, phân bạc màu và nước tiểu sẫm [7]. Hình ảnh sinh thiết gan xác nhận hoại tử tế bào gan rải rác cùng hiện tượng ứ mật nổi bật [7]. Các triệu chứng tự thoái lui trong vòng 5 tháng sau khi cắt bỏ hoàn toàn việc sử dụng thảo dược này [7].

Một báo cáo năm 2023 khác ghi nhận bệnh nhân sử dụng thảo dược này tròn 1 năm [6]. Người bệnh nhập viện với men gan tăng vọt, ferritin và bilirubin tăng cao, tổn thương ở dạng tế bào gan [6]. Bệnh nhân phải trải qua điều trị thuốc tích cực cùng 4 đợt gạn tách huyết tương (plasmapheresis) mới ổn định trở lại [6].

Giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Tổn thương gan do thảo dược (Herb-Induced Liver Injury - HILI) liên quan đến Ashwagandha được coi là biến cố tương đối hiếm so với số lượng người dùng rộng rãi trên thế giới [1], [7]. Phần lớn các trường hợp gan bị ảnh hưởng đều có khả năng tự phục hồi trong khoảng thời gian từ 1 đến 5 tháng sau khi dừng sử dụng [2], [7], [8].

Dù vậy, các nghiên cứu hiện tại chủ yếu là báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc chùm ca hồi cứu [1], [2]. Văn bản y khoa cho thấy các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về Ashwagandha trước đây thường có cỡ mẫu nhỏ, phương pháp còn hạn chế, thời gian theo dõi ngắn và thiếu nghiên cứu tiền cứu quy mô lớn để khẳng định chắc chắn tính an toàn lâu dài [3]. Một số tổn thương gan do thảo dược nếu diễn tiến âm thầm có thể dẫn tới suy gan cấp hoặc suy gan trên nền bệnh mạn tính [5].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược "bổ gan"

Nhiều người tin rằng thảo dược nghìn năm tuổi thì tuyệt đối lành tính, không thể gây viêm gan [5]. Tuy nhiên, các chất nguồn gốc thực vật khi chuyển hóa qua gan vẫn có thể tạo thành chất trung gian gây độc tế bào hoặc kích ứng hệ miễn dịch [2], [4].

Một hiểu lầm khác là dùng càng lâu thì hiệu quả "bổ khí huyết, chống lão hóa" càng tích lũy [3]. Trên thực tế, các ca ngộ độc gan thường phát tác sau một thời gian dùng tích lũy từ 2 tuần cho tới 6 tháng hoặc 1 năm [1], [2], [6]. Việc tự ý tăng gấp đôi liều lượng để mong có tác dụng an thần, chống stress nhanh hơn cũng đẩy cơ thể vào nguy cơ ngộ độc cấp tính [3].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người đang có men gan cao, viêm gan virus, gan nhiễm mỡ hoặc có tiền sử bệnh gan mật [1], [5].
  • Người đang sử dụng các loại thuốc kê đơn điều trị tâm thần hoặc tim mạch, chẳng hạn alprazolam hoặc propranolol, do tiềm ẩn tương tác thuốc bất lợi [3].
  • Người có thói quen phối hợp nhiều loại thực phẩm bổ sung cùng lúc, vì tăng gánh nặng giải độc và khó xác định nguyên nhân khi xảy ra tương tác [2].
  • Người cao tuổi hoặc người có thể trạng suy giảm, khả năng chuyển hóa và nồng độ glutathione nội sinh tại gan kém hơn [7], [4].

Áp dụng thực tế và cách xử trí an toàn

Không tự ý mua và dùng các viên uống Ashwagandha kéo dài liên tục qua nhiều tháng [1], [6]. Nếu sử dụng thực phẩm bổ sung, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn liều lượng từ nhà sản xuất, tuyệt đối không dùng liều gấp đôi [3].

Trong thời gian uống bất kỳ sản phẩm nào chứa Ashwagandha, cần theo dõi sát các phản ứng của cơ thể. Nếu xuất hiện các dấu hiệu chỉ điểm tổn thương gan như: mệt mỏi li bì, buồn nôn, ngứa ngáy da dai dẳng, nước tiểu sẫm màu như nước vối, phân bạc màu hoặc tròng mắt và da ngả vàng, người dùng cần lập tức ngừng thảo dược [1], [2], [7].

Sau khi ngừng sản phẩm, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để thực hiện xét nghiệm men gan, bilirubin và đánh giá chức năng gan [1], [6]. Hãy mang theo nhãn hiệu hoặc mẫu sản phẩm đang sử dụng để bác sĩ có cơ sở chẩn đoán phân biệt chính xác [2].

Ashwagandha là thảo dược chứa nhiều dược chất có hoạt tính sinh học nhưng cũng mang nguy cơ tiềm ẩn tổn thương tế bào gan và ứ mật khi dùng dài ngày [1], [2]. Mọi người không nên chủ quan với mác "tự nhiên", hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng và ngưng ngay lập tức nếu xuất hiện các biểu hiện bất thường trên đường tiêu hóa.