Nhiều người thường nhầm lẫn giữa cây cách cỏ và cây vọng cách do tên gọi tương tự nhau. Cả hai đều thuộc chi Premna, nhưng thực tế đây là hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt về hình thái, bộ phận thu hái và đặc tính sinh thái. Việc hiểu rõ sự khác biệt này giúp người dùng tránh nhầm lẫn khi tìm kiếm nguồn dược liệu hoặc chế biến thực phẩm.

Chi Premna (họ Hoa môi - Lamiaceae) là một chi thực vật lớn với khoảng 130 loài phân bố rộng rãi khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Sự đa dạng này từng dẫn đến nhiều tranh cãi về mặt phân loại thực vật học, đòi hỏi các nghiên cứu phân tử và hình thái hiện đại để xác định rõ từng loài [2], [1]. Điểm mấu chốt để phân biệt cách cỏ (Premna herbacea) và vọng cách (Premna serratifolia) nằm ở dạng sinh trưởng và bộ phận sử dụng chính.

Khác biệt cốt lõi: Dạng cây cỏ dùng rễ củ và cây thân gỗ dùng lá

Điểm khác biệt rõ ràng nhất giữa hai loài này thể hiện qua dạng sống tự nhiên ngoài thực địa. Cách cỏ (Premna herbacea) là loài thân thảo mọc sát đất, tạo rễ củ dưới lòng đất, và bộ phận nghiên cứu chính của nó là phần rễ [3]. Trong khi đó, vọng cách (Premna serratifolia) là loài cây bụi lớn hoặc thân gỗ, phổ biến trong các khu rừng lá rụng hoặc ven biển nhiệt đới [4], [1].

Về phương diện sử dụng dân gian và ẩm thực, lá của cây vọng cách thường được biết đến nhiều hơn trong đời sống hàng ngày nhờ tán lá rộng trên thân gỗ. Ngược lại, cách cỏ phát triển củ rễ ngầm, trở thành tâm điểm của các thử nghiệm chiết xuất điều biến miễn dịch [3]. Việc thu hái sai bộ phận hoặc nhầm cây gỗ với cây thân thảo có thể làm sai lệch hoàn toàn mục đích sử dụng.

Phức tạp trong định danh thực vật của chi Premna

Các nghiên cứu gần đây tại khu vực Đông Nam Á chỉ ra rằng việc nhận dạng các loài thuộc chi Premna từng gặp nhiều nhầm lẫn do hình thái biến thiên [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2025 về phát sinh loài phân tử tại Thái Lan cho thấy chi này có khoảng 130 loài trên thế giới, riêng tại Thái Lan đã ghi nhận hơn 20 loài với độ phức tạp cao [1]. Nghiên cứu này đã giải quyết những mơ hồ xung quanh phức hợp loài Premna serratifolia, tái lập tính độc lập cho các loài từng bị coi là đồng danh như P. paniculata, P. punctulata, và xác nhận tính riêng biệt của P. cordifolia [1].

Cùng năm 2025, một nghiên cứu hình thái nội quả (hạt) của 21 loài Premna đã sử dụng kính hiển vi quang học và quét điện tử để tìm ra đặc điểm phân loại vi mô [2]. Quả của các loài Premna được phân thành hai nhóm phát triển toàn phần hoặc một phần, với kích thước dao động từ 1,52 đến 7,48 mm chiều dài và 0,98 đến 7,71 mm chiều rộng [2]. Cấu trúc tế bào nội quả gồm nhiều lớp cương mô với các dạng hoa văn tế bào tứ giác hoặc đa giác [2]. Những bằng chứng hiển vi và di truyền này chứng minh rằng nhóm cây mang tên "cách" có sự phân hóa nội loài rất sâu sắc, không thể đánh đồng các loài với nhau [2], [1].

Nghiên cứu về cách cỏ: Rễ củ hỗ trợ kháng viêm và viêm da vảy nến

Về mặt thực nghiệm, loài cách cỏ (Premna herbacea) thu hút sự chú ý của các nhà khoa học trong việc can thiệp các phản ứng viêm mạn tính [3]. Bệnh vảy nến ảnh hưởng tới khoảng 1 đến 2,88% dân số toàn cầu với các triệu chứng đặc trưng gồm dày da, ban đỏ và tróc vảy [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá hoạt tính của dịch chiết rễ cách cỏ (Premna herbacea) trên mô hình thực nghiệm [3]. Đầu tiên, trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), dịch chiết methanol thô từ rễ cây đã làm giảm đáng kể các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) do nội độc tố vi khuẩn (LPS) kích thích trên đại thực bào lách [3]. Sau đó, các nhà khoa học thử nghiệm trên chuột BALB/C đực bị gây viêm da giống vảy nến bằng imiquimod [3].

Kết quả cho thấy dịch chiết rễ cách cỏ làm giảm độ dày của da, giảm đỏ và giảm hiện tượng bong vảy ở động vật thử nghiệm [3]. Trong quá trình bệnh tiến triển, lượng đại thực bào gia tăng, nhưng khi được can thiệp bằng dịch chiết rễ, tỷ lệ đại thực bào đã giảm xuống [3]. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng các kỹ thuật như sắc ký lớp mỏng (TLC), sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) và sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS) để xác định thành phần hoạt chất chịu trách nhiệm cho tác dụng này [3].

Nghiên cứu về vọng cách: Hoạt tính kháng viêm khớp và hợp chất chống khối u

Trái ngược với cách cỏ, các nghiên cứu trên vọng cách (Premna serratifolia) tập trung vào thân gỗ và lá, với hai hướng nghiên cứu chính: viêm khớp và độc tế bào [4], [5], [6].

Năm 2010, một nghiên cứu đã kiểm tra tác dụng kháng viêm khớp của dịch chiết ethanol từ gỗ cây Premna serratifolia trên mô hình chuột bị gây viêm khớp bằng chất bổ trợ Freund (AIA) - mô hình gần giống với viêm khớp dạng thấp ở người [4]. Khi chuột được cho dùng dịch chiết ở liều 300 mg/kg thể trọng, mức độ ức chế phù chân chuột đạt 68,32% sau 21 ngày can thiệp, tương đương với mức ức chế 74,87% của thuốc đối chứng indomethacin [4]. Dịch chiết thân gỗ cũng giúp cải thiện tình trạng sụt cân và điều hòa các chỉ số sinh hóa máu như hemoglobin, bạch cầu toàn phần, hồng cầu và tốc độ máu lắng [4]. Tác dụng này được cho là nhờ sự hiện diện của iridoid glycoside, alkaloid, hợp chất phenolic và flavonoid trong gỗ cây [4].

Về bộ phận lá, nghiên cứu năm 2017 đã phân lập các hoạt chất hướng hoạt tính sinh học từ lá Premna serratifolia, phân tách thành công hai hợp chất gồm acid oleanolic và stigmasterol cùng một hợp chất chưa tinh sạch, mở ra tiềm năng phát triển các hoạt chất gây độc tế bào [6]. Tiếp nối hướng này, một bài tổng quan năm 2025 đã tổng hợp dữ liệu 10 năm về nhóm Premna serratifolia (gồm P. serratifolia, P. odorata, P. tomentosa) [5]. Các hợp chất như quercetin, kaempferol và stigmasterol thể hiện khả năng tác động đa mục tiêu, điều hòa các con đường truyền tín hiệu PI3K/AKT và NF-kB trong tế bào ung thư, gây ngừng chu kỳ tế bào và kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) [5].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy nhiều tiềm năng sinh học, độc giả cần hiểu rõ giới hạn của những nghiên cứu này để tránh kỳ vọng sai lệch. Hầu hết các thử nghiệm trên rễ cách cỏ (Premna herbacea) và thân gỗ vọng cách (Premna serratifolia) mới dừng lại ở mô hình tế bào hoặc trên chuột thực nghiệm [4], [3].

Đối với hoạt tính kháng khối u của vọng cách, tổng quan năm 2025 nêu rõ rằng y văn hiện nay chủ yếu dựa vào các bằng chứng ống nghiệm (in vitro), trong khi dữ liệu về kiểm chứng trên cơ thể sống (in vivo), quá trình chuyển hóa và độ khả dụng sinh học còn rất hạn chế [5]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người nhằm khẳng định khả năng điều trị hay thay thế các phác đồ y khoa chính thống [5]. Người dân không nên tự ý dùng các loài cây này để thay thế thuốc điều trị vảy nến, viêm khớp hoặc ung thư.

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng

Nhiều người cho rằng cây nào mang tên "cách" cũng có thể dùng lá ăn sống hoặc nấu canh. Thực tế, trong ẩm thực dân gian, lá của cây thân gỗ vọng cách (Premna serratifolia) mới là loại lá thường được dùng làm rau gia vị kèm một số món ăn. Việc nhầm lẫn sang rễ củ của cây cách cỏ (Premna herbacea) là không phù hợp về mục đích dinh dưỡng thường ngày.

Một hiểu lầm khác là quy đồng công dụng của rễ và lá. Các nghiên cứu đã phân lập những nhóm hoạt chất khác nhau tùy thuộc vào bộ phận thực vật: lá vọng cách chứa acid oleanolic và stigmasterol [6], gỗ vọng cách chứa iridoid glycoside và flavonoid [4], trong khi các phân đoạn rễ cách cỏ tác động vào cơ chế viêm qua đại thực bào [3]. Việc dùng lẫn lộn giữa thân lá và rễ củ sẽ làm mất đi hoạt tính sinh học mong muốn.

Đối tượng cần thận trọng

Do các chiết xuất từ rễ cách cỏ và thân lá vọng cách có hoạt tính điều biến miễn dịch và tác động lên các chỉ số tuần hoàn [4], [3], những nhóm người sau cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú không nên tự ý dùng dịch chiết đậm đặc từ rễ hoặc thân của các loài này khi chưa có nghiên cứu an toàn.
  • Bệnh nhân đang điều trị bệnh vảy nến, viêm khớp dạng thấp bằng thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) cần tham khảo bác sĩ chuyên khoa, tránh nguy cơ tương tác thuốc ngoài ý muốn.
  • Người có tiền sử dị ứng thực vật hoặc cơ địa nhạy cảm nên thử một lượng nhỏ trước khi dùng lá vọng cách làm thực phẩm.

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Để tận dụng đúng giá trị và bảo đảm an toàn sinh hoạt:

  • Xác định đúng loài: Cần phân biệt rõ nếu dùng rễ củ thì đó là loài thân thảo cách cỏ (Premna herbacea), tuyệt đối không nhầm với phần gốc rễ của cây thân gỗ vọng cách.
  • Dùng lá làm thực phẩm: Chỉ dùng lá của cây thân gỗ vọng cách (Premna serratifolia) có nguồn gốc rõ ràng, rửa sạch, ngâm nước muối loãng để loại bỏ bụi bẩn và ký sinh trùng trước khi ăn sống hoặc nấu chín.
  • Không tự ý sắc uống liều cao: Các liều lượng kháng viêm khớp (như 300 mg/kg trên chuột) [4] là dạng chiết xuất cô đặc trong phòng thí nghiệm, không thể tự quy đổi ra lượng cành lá hay rễ tươi để sắc uống bừa bãi.
  • Luôn trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên y tế khi muốn dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào bổ trợ cho các bệnh lý viêm mạn tính.

Tóm lại, cách cỏ và vọng cách là hai đại diện khác nhau của chi Premna, khác biệt rõ rệt từ hình thái thân thảo củ ngầm đến thân gỗ phân nhánh. Việc ghi nhận đúng đặc điểm từng loài giúp bạn đọc sử dụng an toàn, tránh những nhầm lẫn tai hại trong sinh hoạt và chăm sóc sức khỏe.