Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc từ cây chân rết chữa khỏi ung thư. Thấy người quen mách nước, không ít bệnh nhân sẵn sàng bỏ phác đồ bệnh viện để uống nước sắc cây cỏ.

Tuy nhiên, lời đồn thổi này hoàn toàn phóng đại so với thực tế khoa học. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây chân rết chữa khỏi ung thư trên cơ thể người.

Cây chân rết là cây gì?

Cây chân rết (tên khoa học thường gặp là Pothos scandens L., thuộc họ Ráy Araceae) là loài dây leo bám trên đá hoặc thân cây gỗ lớn. Trong dân gian, loài cây này còn được gọi là ráy leo, dây bắp nếp.

Y học cổ truyền tại một số nước châu Á dùng thân và rễ cây này nhằm giảm sưng đau, trị vết thương bầm tím hoặc các bệnh lý ngoài da. Gần đây, mạng xã hội gán ghép cho nó tác dụng tiêu diệt khối u ác tính.

Nghiên cứu phòng thí nghiệm thực tế nói gì?

Đánh giá tiềm năng độc tế bào là bước sàng lọc đầu tiên trong quy trình phát triển tiền lâm sàng của các loại thuốc chống ung thư [1]. Bước thử nghiệm này thường tiến hành trên đĩa nuôi cấy nhiều giếng để đo tỷ lệ tế bào sống sót hoặc tế bào chết [1].

Năm 2016, một nghiên cứu phân lập các hợp chất phenolic từ thân và rễ của cây Pothos scandens L. thu hái tại Bangladesh [2]. Các nhà khoa học tách được 3 hợp chất hemiterpene glucoside aromatic ester (pothobanoside A, B, C) cùng 1 dẫn xuất phenylisobutanoid (pothobanol) và 14 chất khác [2].

Nghiên cứu thử nghiệm hoạt tính kháng estrogen trên hai dòng tế bào ung thư vú người là MCF-7 và T47D [2]. Kết quả cho thấy các dẫn xuất syringoyl gồm pothobanoside B, C và canthoside B thể hiện hoạt tính ức chế mạnh trên cả hai dòng tế bào này, trong khi pothobanoside A và markhamioside F gần như không có tác dụng [2].

Bên cạnh đó, pothobanoside A cho thấy hoạt tính ức chế hyaluronidase tương đương đối chứng dương là axit rosmarinic [2]. Men hyaluronidase liên quan đến phản ứng sinh mạch hỗ trợ khối u xâm lấn và di căn, nên hoạt chất này được xem là một hướng nghiên cứu tiềm năng [2]. Ngoài ra, pothobanoside C và pothobanol cũng ức chế giải phóng histamine tương đương chất đối chứng epigallocatechin 3-O-(3"-O-methyl)-gallate [2].

Dù ghi nhận hoạt tính sinh học, nghiên cứu trên chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm trên các đĩa tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm [2]. Không có dữ liệu nào khẳng định việc đun nấu cây chân rết lấy nước uống có thể tiêu diệt khối u trong cơ thể sống [2].

Một số người nhầm lẫn cây chân rết với các loài thực vật khác có tên khoa học mang từ "scandens". Điển hình là cây Derris scandens tại Thái Lan [3]. Nghiên cứu năm 2018 dùng dịch chiết cồn của cây này thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan người HCC-S102 bằng phương pháp MTT [3].

Dịch chiết Derris scandens thể hiện độc tính tế bào với giá trị nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) lần lượt là 36,0 ± 1,0 microg/ml ở mốc 24 giờ; 29,6 ± 0,6 microg/ml ở mốc 48 giờ và 22,6 ± 1,5 microg/ml ở mốc 72 giờ [3]. Xét nghiệm Annexin V và phân tích protein cho thấy tế bào chết theo con đường apoptosis có liên quan đến việc biến đổi các protein như hnRNP K, hnRNP A2/B1, stomatin-like 2 và GAPDH [3]. Dù có triển vọng, đây cũng hoàn toàn là thử nghiệm in vitro trên đĩa cấy tế bào ung thư gan, chưa phải thuốc điều trị [3].

Tương tự, loài Entada scandens trong một nghiên cứu năm 2025 cũng chỉ được khảo sát dịch chiết thân trên dòng tế bào ung thư vú MDA-MB-231 với chỉ số IC50 đạt 322,3 microg/mL, trong khi dòng tế bào bình thường HEK293 có IC50 là 917,7 microg/mL [4]. Toàn bộ dữ liệu này đều thuộc phạm vi thử nghiệm trong ống nghiệm [4].

Độc tế bào in vitro khác xa thuốc chữa bệnh

Nhiều người lầm tưởng hễ chất nào làm chết tế bào ung thư trong ống nghiệm thì sẽ trị khỏi bệnh khi uống vào người. Đây là ngộ nhận nguy hiểm.

Trong ống nghiệm (in vitro), tế bào ung thư được nuôi dưỡng trong môi trường nhân tạo tối ưu và tiếp xúc trực tiếp với hóa chất nồng độ cao [1]. Nhiều chất tẩy rửa thông thường cũng có thể diệt sạch tế bào trên đĩa cấy, nhưng không thể dùng làm thuốc tiêm hay uống.

Cơ thể người là một hệ sinh học phức tạp. Một hoạt chất từ dược liệu khi uống vào phải trải qua quá trình hấp thu qua dạ dày, ruột, chịu sự chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Đa số hợp chất tự nhiên bị phân hủy bởi dịch vị tiêu hóa hoặc không thể đạt đủ nồng độ thẩm thấu đến vị trí khối u.

Ngoài ra, thử nghiệm in vitro chỉ đo lường sự sống sót hoặc chết của tế bào trên các đĩa nhựa nhiều giếng [1]. Nghiên cứu tiền lâm sàng hoàn chỉnh cần trải qua mô hình nuôi cấy, thử nghiệm trên động vật sống nhằm đánh giá sự phân bố thuốc, hiệu quả ngăn di căn và độc tính toàn thân trước khi bước vào 3 giai đoạn thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo trên người [3, 4].

Lợi ích thực tế đã được kiểm chứng

Các nghiên cứu khoa học hiện nay chỉ ra rằng cây chân rết Pothos scandens L. chủ yếu chứa các hợp chất có tiềm năng kháng viêm [5].

Năm 2017, dịch chiết ethanol của Pothos scandens (PSE) được thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 kích thích bởi lipopolysaccharide [5]. Kết quả chỉ ra PSE làm giảm biểu hiện mRNA của inducible nitric oxide synthase (iNOS) và cyclooxygenase-2 (COX-2) [5].

Sự suy giảm này kéo theo lượng nitric oxide (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) sinh ra giảm rõ rệt [5]. Dịch chiết cây chân rết cũng ức chế giải phóng các cytokine gây viêm gồm interleukin-6 (IL-6) và interleukin-1beta (IL-1beta) thông qua việc ức chế phosphoryl hóa ERK và STAT3 [5].

Kết quả trên củng cố kinh nghiệm dân gian trong việc dùng cây chân rết giảm sưng đau, bầm tím phần mềm do chấn thương hoặc viêm nhiễm nhẹ [5]. Các tác dụng này không đồng nghĩa với khả năng tiêu diệt hay thu nhỏ khối u ác tính.

Hiểu lầm tai hại: Bỏ viện để uống lá cây

Rất nhiều bệnh nhân ung thư khi nghe tin thảo dược có thể chữa bệnh đã tự ý bỏ thuốc, từ chối phẫu thuật, hóa trị hay xạ trị.

Việc uống nước sắc cây cỏ trôi nổi tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, suy gan, suy thận. Khối u không bị khống chế sẽ tiếp tục tăng sinh, xâm lấn các cơ quan xung quanh và di căn xa.

Khi người bệnh quay lại bệnh viện vì đau đớn, bệnh thường đã chuyển sang giai đoạn muộn. Cơ hội can thiệp điều trị chuẩn y khoa lúc này bị thu hẹp đáng kể.

Ai cần thận trọng tuyệt đối?

  • Người đang được chẩn đoán mắc các bệnh lý ung thư: Không dùng cây chân rết thay thế phác đồ điều trị do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận: Việc hấp thu các dịch chiết thô từ thảo mộc làm tăng gánh nặng lọc thải, dễ dẫn đến ngộ độc.
  • Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc các loại hóa chất điều trị ung thư: Hoạt chất chưa rõ loại trong cây chân rết có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm.
  • Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Không tự ý dùng các loại dịch chiết thảo dược chưa qua kiểm định an toàn độc tính.

Áp dụng thực tế sao cho an toàn?

Cây chân rết trong y học cổ truyền chỉ nên xem là dược liệu hỗ trợ tiêu viêm, giảm đau bên ngoài cho các chấn thương mô mềm nhẹ hoặc vết bầm [5]. Người bệnh cần mua dược liệu rõ nguồn gốc tại các cơ sở đông y được cấp phép để tránh dùng nhầm loài cây chứa độc tố.

Mọi can thiệp dùng thảo dược đường uống kéo dài đều cần có sự theo dõi của thầy thuốc y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý phối hợp nhiều loại lá cây không rõ công dụng thành bài thuốc "gia truyền" trị ung thư.

Trước khi sử dụng bất kỳ phương pháp hỗ trợ nào từ thảo mộc song song với phác đồ điều trị tại bệnh viện, người bệnh phải thông báo chi tiết cho bác sĩ điều trị trực tiếp để phòng ngừa rủi ro tương tác bất lợi.

Cây chân rết Pothos scandens chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học thú vị trong phòng thí nghiệm, nhưng không phải thần dược chữa ung thư [6, 8]. Người bệnh cần giữ tinh thần tỉnh táo, tuân thủ phác đồ điều trị khoa học và không đánh đổi mạng sống cho những lời truyền miệng vô căn cứ.