Cơn ngứa mề đay và kinh nghiệm dân gian
Mề đay mẩn ngứa là phản ứng da phổ biến gây khó chịu dai dẳng cho người bệnh. Khi da nổi sẩn phù đỏ kèm ngứa ngáy dữ dội, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng để làm dịu cơn ngứa.
Trong số đó, cây đơn lá đỏ (còn gọi là đơn mặt trời) được truyền tai như vị thuốc cứu cánh trị dứt điểm mề đay dị ứng. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế và bằng chứng khoa học của loại cây này đối với chứng nổi mề đay có thực sự vững chắc như lời đồn?
Dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm, các bằng chứng hiện nay về cây đơn lá đỏ (tên khoa học Excoecaria cochinchinensis) chủ yếu dừng lại ở mức độ phân lập thành phần hóa thực vật [1], [2]. Trong khi đó, các nghiên cứu chuyên sâu về khả năng kháng viêm da, ức chế giải phóng hoạt chất trung gian dị ứng mới chỉ được thực hiện trên các mô hình tế bào và động vật của một số loài thảo dược có tên gọi tương tự hoặc thảo dược trị dị ứng nói chung [3], [4], [5]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người chứng minh đơn lá đỏ có thể thay thế thuốc điều trị mề đay.
Hiểu về cơ chế viêm và phản ứng ngứa da
Mề đay xuất hiện khi hệ thống miễn dịch của cơ thể phản ứng quá mức với các tác nhân kích thích. Quá trình này kích hoạt các tế bào mast giải phóng histamin cùng hàng loạt hóa chất trung gian gây giãn mạch máu, rò rỉ dịch huyết tương và kích thích các đầu dây thần kinh gây cảm giác ngứa ngáy dữ dội [4].
Bên cạnh histamin, các chất trung gian gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-1beta (IL-1beta) và enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) đóng vai trò then chốt trong việc duy trì và khuếch đại tình trạng sưng đỏ, nóng rát trên mô da [3], [6]. Các cytokine gây viêm từ tế bào Th1 và Th2 chi phối phản ứng miễn dịch dị ứng, kích hoạt bạch cầu trung tính thâm nhiễm mô bị tổn thương [3], [5].
Về mặt lý thuyết sinh học, để kiểm soát hiệu quả mề đay, các hoạt chất cần can thiệp vào chuỗi phản ứng này: ngăn chặn phóng thích chất trung gian từ tế bào mast, ức chế các enzym tạo chất gây viêm và bảo vệ thành mạch máu khỏi hiện tượng rò rỉ huyết tương [4], [5].
Bằng chứng khoa học về thành phần của đơn lá đỏ
Cây đơn lá đỏ có tên khoa học là Excoecaria cochinchinensis Lour., thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [1]. Trong y học cổ truyền Việt Nam và khu vực lân cận, phần lá và rễ thân cây thường được sử dụng làm dược liệu [1], [2].
Các nhà khoa học đã tiến hành phân tích hóa học để tìm hiểu các hoạt chất có trong cây đơn lá đỏ:
Nghiên cứu công bố năm 2005 đã phân lập được hai hợp chất megastigmane glucoside mới đặt tên là excoecarioside A và B từ lá cây đơn lá đỏ thu hái tại Việt Nam (Excoecaria cochinchinensis LOUR. var. cochinchinensis), bên cạnh 7 hợp chất đã biết khác thông qua các phương pháp phân tích quang phổ [1].
Trước đó, một nghiên cứu hóa thực vật vào năm 1989 phân tích phần rễ và thân của biến thể Excoecaria cochinchinensis var. viridis đã xác định được 8 hợp chất bao gồm: axit shikimic, 1-cyclohexene-1-carboxylic acid-5-hydroxy-3,4-isopropylidene-dioxy, oxy-bis(5-methylene-2-furaldehyde), beta-sitosterol, axit tetracosanoic, axit palmic, axit steric và hentriacontane [2].
Mặc dù việc phân lập thành công các hợp chất tự nhiên này đặt nền móng cho hiểu biết về hóa thực vật của cây đơn lá đỏ, trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu thử nghiệm dược lý trực tiếp về khả năng chống ngứa hoặc ức chế histamin của các phân tử tinh khiết này trên bệnh nhân mề đay [1], [2].
Hoạt tính kháng viêm trên mô hình động vật và tế bào
Trong các thử nghiệm dược lý đối với các mẫu chiết thảo dược nhằm đánh giá viêm da và dị ứng, các nhà khoa học thường sử dụng mô hình phù tai chuột và tế bào đại thực bào chuột để kiểm tra cơ chế phân tử [3], [6], [5].
Một nghiên cứu năm 2009 về viêm da cấp và mạn tính đã dùng dịch chiết ethanol 70% từ rễ thảo dược trên mô hình chuột bị gây phù tai bằng chất 12-O-tetradecanoyl-phorbol-13-acetate (TPA) [5]. Liều tiêm xoang bụng 200 mg/kg dịch chiết đã làm giảm đáng kể tình trạng phù cục bộ ở tai chuột, giảm độ dày và trọng lượng mô da bị viêm [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm sản xuất các cytokine tiền viêm TNF-alpha và IL-1beta, giảm hoạt tính enzym myeloperoxidase (MPO) của bạch cầu trung tính, đồng thời ức chế đáng kể hiện tượng tăng tính thấm thành mạch do axit axetic gây ra ở chuột [5].
Tiếp tục nghiên cứu vào năm 2016 trên chuột biến đổi gen IL-4/Luc/CNS-1 Tg bị gây viêm da bằng phthalic anhydride (PA), các nhà nghiên cứu phát hiện phân đoạn chiết ethyl acetate đã giúp cải thiện đáng kể sự biểu hiện của các cytokine trong hạch bạch huyết [3]. Dịch chiết ethanol 70% cũng được khẳng định giúp hạ nồng độ các protein gây viêm TNF-alpha và IL-1beta trong huyết thanh chuột bị kích ứng da [3].
Ở cấp độ tế bào, nghiên cứu năm 2017 trên tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS) cho thấy chiết xuất phân đoạn ethyl acetate làm giảm đáng kể nồng độ oxit nitric (NO) mà không gây độc tế bào [6]. Chiết xuất này cũng làm giảm biểu hiện mRNA của enzym COX-2, iNOS, các cytokine tiền viêm (TNF-alpha, IL-1beta) và cytokine điều hòa (IL-6, IL-10), can thiệp con đường truyền tín hiệu MAPK, làm ngừng chu kỳ tế bào ở pha G2/M và giảm sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS) [6].
Các thử nghiệm tổng hợp trên các bài thuốc y học cổ truyền đối với viêm mũi dị ứng cũng ghi nhận hoạt tính chống dị ứng thông qua ức chế sự giải phóng chất trung gian từ tế bào mast như histamin và điều hòa kháng thể IgE trong huyết thanh [4]. Những dữ liệu thực nghiệm này củng cố cơ chế phân tử của hoạt tính chống dị ứng, nhưng đều bắt nguồn từ các nghiên cứu tiền lâm sàng hoặc nghiên cứu trên các chiết xuất thảo dược khác [3], [6], [4], [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Những kết quả ghi nhận từ phòng thí nghiệm mang lại triển vọng cho việc ứng dụng thảo dược trong kiểm soát các phản ứng viêm da [5]. Việc ức chế các chất trung gian như TNF-alpha, IL-1beta và giảm tính thấm thành mạch là những mục tiêu sinh học rất quan trọng trong việc dập tắt phản ứng viêm cấp tính [3], [5].
Dù vậy, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trực tiếp trên bệnh nhân mắc mề đay cấp hoặc mạn tính bằng cây đơn lá đỏ [1], [2]. Hầu hết dữ liệu dược lý chi tiết về ức chế phù nề da và điều hòa miễn dịch được trích dẫn đều đến từ các mô hình động vật gặm nhấm hoặc tế bào nuôi cấy của các loài thảo dược khác [3], [6], [5].
Cơ thể con người chuyển hóa hoạt chất rất khác so với chuột thí nghiệm. Do đó, việc dịch chiết thực vật cho phản ứng khả quan trên mô hình động vật không thể xem là bằng chứng chắc chắn rằng nước đun cây đơn lá đỏ sẽ chữa dứt điểm mề đay ở người [3], [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây đơn lá đỏ
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể uống tùy thích, dùng liều càng đặc thì cơn mề đay càng nhanh lặn. Trên thực tế, cây đơn lá đỏ chứa nhiều thành phần hóa học phức tạp, bao gồm các glucoside và axit hữu cơ chưa rõ độc tính tích lũy khi sử dụng dài ngày [1], [2].
Một hiểu lầm tai hại khác là dùng nước đun lá đơn đỏ thay thế hoàn toàn cho thuốc chống dị ứng được bác sĩ kê đơn. Mề đay có thể là biểu hiện ngoài da ban đầu của các phản ứng dị ứng toàn thân nghiêm trọng như sốc phản vệ. Việc chậm trễ dùng thuốc kháng dị ứng chuẩn y khoa để tự chữa bằng cây cỏ tại nhà có thể dẫn đến nguy hiểm tính mạng.
Người bệnh cũng không nên tự ý giã nát lá tươi đắp trực tiếp lên vùng da đang nổi sẩn ngứa trầy xước. Nhựa cây và tạp chất vi khuẩn chưa qua kiểm duyệt có thể gây kích ứng tại chỗ, khiến da viêm nhiễm nặng hơn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Những đối tượng đặc biệt cần hết sức thận trọng trước khi sử dụng cây đơn lá đỏ hoặc bất kỳ phương thuốc dân gian nào:
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc đơn lá đỏ, do chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá mức độ an toàn của thảo dược này đối với thai nhi và khả năng bài tiết qua sữa mẹ.
Trẻ nhỏ có làn da mỏng manh và hệ chức năng gan thận chưa hoàn thiện cũng không phải đối tượng phù hợp để áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học.
Người có tiền sử dị ứng thực vật, người đang điều trị các bệnh lý gan, thận mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua enzym gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để phòng tránh tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn có nhu cầu sử dụng cây đơn lá đỏ như một biện pháp hỗ trợ theo y học cổ truyền, hãy lưu ý các nguyên tắc an toàn:
Chỉ sử dụng thảo dược rõ nguồn gốc xuất xứ, được phơi sấy bảo quản đúng quy cách để tránh nấm mốc và hóa chất bảo vệ thực vật. Không lạm dụng liều lượng quá mức; hãy dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Khi xuất hiện cơn mề đay dữ dội, đặc biệt kèm theo các dấu hiệu cảnh báo như khó thở, sưng môi, sưng mí mắt, đau bụng hoặc tụt huyết áp, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu y khoa kịp thời.
Mề đay là phản ứng phức tạp của hệ miễn dịch, đòi hỏi việc tìm kiếm căn nguyên gây dị ứng và phác đồ can thiệp phù hợp. Cây đơn lá đỏ có thể chứa các hoạt chất thực vật giàu tiềm năng [1], [2], nhưng khoa học hiện vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận hiệu quả chữa mề đay. Người bệnh cần giữ cái nhìn thận trọng, tránh coi thảo dược là thần dược thay thế y học hiện đại.
