Cây đơn mặt trời (đơn lá đỏ) quen thuộc trong đời sống, thường trồng làm cảnh hoặc dùng trong dân gian. Tuy nhiên, vết mủ trắng chảy ra khi bẻ cành, hái lá tiềm ẩn độc tính cao, có thể gây bỏng rát da hoặc tổn thương mắt nghiêm trọng.

Nhựa mủ của các loài thuộc chi Excoecaria chứa độc tố diterpene ester tự nhiên, có khả năng kích ứng mô mạnh, làm phồng rộp da và có thể gây mù lòa tạm thời nếu bắn vào mắt [1, 4].

Rủi ro độc tính từ vết mủ trắng

Cây đơn mặt trời thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae). Nhựa mủ trắng của chi thực vật này có tính ăn mòn và kích ứng da cực kỳ dữ dội [1].

Theo các tài liệu độc học thực vật, tiếp xúc trực tiếp với dịch mủ dẫn tới phồng rộp, viêm loét da [2]. Dịch mủ dính vào mắt gây tổn thương niêm mạc dữ dội, thậm chí gây mù tạm thời [2].

Ở nhiều nơi, tính độc của nhựa loài cây này cao tới mức người dân bản địa dùng làm thuốc độc trừ cá hoặc tẩm vào phi tiêu săn bắn [2].

Thủ phạm diterpene ester dưới góc nhìn hóa học

Độc tính phát tác do nhóm hoạt chất diterpene ester (DTE) [1]. Nghiên cứu năm 1994 chỉ ra nhựa mủ chứa hai nhóm cấu trúc chính gồm khung daphnane và tigliane [1].

Phần lớn diterpene ester tồn tại dưới dạng "tiềm ẩn" (cryptic irritants) với các chuỗi axít béo bão hòa dài gắn ở vị trí C-20, ban đầu không kích ứng mạnh trên mô hình thử nghiệm tai chuột [1].

Khi gặp phản ứng chuyển vị este kiềm hoặc bị phân cắt, chúng giải phóng các "yếu tố Excoecaria" tự do (như hỗn hợp Excoecaria factors A1/A2/A3, A4/A5, A6/A7, A8/A9) [1]. Dạng tự do này chính là độc tố trực tiếp gây ăn mòn, bỏng rát cực mạnh trên da [1].

Cơ chế gây viêm và phản ứng miễn dịch da

Các este diterpene gây tổn thương mô qua nhiều con đường khác nhau. Thử nghiệm trên chuột LACA cái năm 1979 cho thấy dạng daphnane orthoester kích hoạt viêm qua thụ thể đặc hiệu ở da, trong khi dạng tigliane O-acyl gây hủy hoại tế bào trên diện rộng [3].

Chất kích ứng da nồng độ độc thúc đẩy tế bào Langerhans (tế bào miễn dịch bắt giữ kháng nguyên ở biểu bì) trưởng thành và di chuyển [4]. Mô hình nuôi cấy da người (hOSEC) năm 2006 ghi nhận chất kích ứng làm tăng tế bào Langerhans CD1a(+) mang dấu ấn CD83(+) trưởng thành và dấu ấn CCR7(+) định hướng hạch bạch huyết [4].

Hiện tượng này kích hoạt chuỗi viêm, biến phản ứng kích thích thông thường thành viêm da tiếp xúc độc tính [4].

Dữ liệu nghiên cứu và giới hạn thực tế

Nghiên cứu độc tính mủ cây chi Excoecaria cho thấy rủi ro mô học rõ ràng, song còn giới hạn thực nghiệm.

Thử nghiệm độc tính năm 1979 dùng dung dịch acetone chứa độc chất bôi lên tai chuột LACA cái, dùng mô hình probit và kiểm định chi bình phương để tính liều kích ứng 50% (ID50) [3]. Mô hình này chuẩn hóa trên động vật gặm nhấm, chưa phản ánh đầy đủ tổn thương trên nền da người có bệnh lý sẵn [3].

Nghiên cứu tế bào năm 2006 thực hiện trên mô hình da người nuôi cấy in vitro (hOSEC), giải thích cơ chế di chuyển tế bào miễn dịch khi tiếp xúc chất kích ứng ở nồng độ độc hại [4]. Tuy nhiên, phản ứng lâm sàng trên người sống còn phụ thuộc lượng nhựa, thời gian tiếp xúc và cơ địa từng cá nhân.

Các ghi nhận về mù tạm thời hay viêm loét mắt phần lớn là báo cáo độc chất học và dân tộc học, thiếu dữ liệu thử nghiệm có đối chứng vì lý do y đức [2].

Hiểu lầm thường gặp về cây đơn mặt trời

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, an toàn tuyệt đối. Cây đơn mặt trời có lịch sử dùng trị vết loét, phong cùi, thấp khớp hoặc liệt [2]. Vỏ và gỗ từng dùng trị đầy hơi, rễ giã với gừng chữa sưng tay chân [2].

Dù có kinh nghiệm dân gian, nhựa mủ cây có độc tính rất cao, từng dùng làm thuốc gây nôn mạnh, xổ mạnh hoặc làm sảy thai [2]. Dùng mủ tươi bôi trực tiếp lên nốt mụn, vết loét hở hay vết côn trùng cắn dễ gây hoại tử bề mặt và bội nhiễm nguy hiểm [2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Trẻ nhỏ có nguy cơ cao nhất do hay tò mò, hái hoa bẻ cành làm dính nhựa mủ rồi dụi vào mắt, dẫn đến mù lòa tạm thời [2].

Người làm vườn, chăm sóc cây cảnh không đeo đồ bảo hộ dễ bị dịch mủ bắn vào da gây phồng rộp, ngứa rát [2].

Người có cơ địa viêm da cơ địa hoặc da mỏng cần tránh xa mủ cây. Hóa chất kích ứng gây tổn thương thượng bì, thúc đẩy tế bào miễn dịch di chuyển về hạch bạch huyết, làm bùng phát viêm da tiếp xúc nặng [4].

Chưa có nghiên cứu độc tính chuyên sâu trên phụ nữ mang thai, cho con bú hay người suy giảm miễn dịch; dữ liệu hiện có chủ yếu từ dân tộc học ghi nhận mủ dùng làm sảy thai và gây độc [2].

Xử trí khi dính nhựa cây

Trang bị đồ bảo hộ đầy đủ khi tỉa cành, thu hái: đeo găng tay dày, kính bảo vệ mắt, mặc áo dài tay.

Dính nhựa mủ vào da: lập tức rửa sạch dưới vòi nước chảy với xà phòng dịu nhẹ để loại bỏ độc chất, ngăn diterpene ester tự do ăn mòn mô [1]. Không tự ý bôi thêm dầu nóng hoặc đắp lá khác lên vùng tổn thương.

Bắn mủ vào mắt: rửa mắt liên tục dưới dòng nước sạch hoặc nước muối sinh lý tối thiểu 15 phút. Đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt khám xử trí, phòng ngừa nguy cơ mù tạm thời và biến chứng giác mạc [2].

Đơn mặt trời là cây cảnh, cây thuốc phổ biến nhưng nhựa mủ chứa nhiều diterpene ester gây độc da và mắt [1, 4]. Cần mang bảo hộ khi tiếp xúc và tuyệt đối không dùng mủ tươi tự chữa bệnh khi chưa có chỉ định của bác sĩ.