Cây giá, loài thực vật ngập mặn quen thuộc với tên khoa học Excoecaria agallocha L. thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), thường được dân gian truyền tai nhau về công dụng trị bệnh phong hủi (leprosy) cùng nhiều chứng nan y khác [1], [2]. Bệnh phong từng là nỗi ám ảnh kinh hoàng trong lịch sử y học, khiến người bệnh chịu đựng tổn thương dây thần kinh ngoại biên, biến dạng cơ thể và sự kỳ thị nặng nề của xã hội. Việc tìm kiếm các phương thuốc tự nhiên để xoa dịu nỗi đau bệnh tật là nhu cầu có thật, dẫn đến sự lưu truyền của nhiều kinh nghiệm dân gian qua nhiều thế hệ [1], [3].

Tuy nhiên, dưới lăng kính của y học chứng cứ hiện đại, cây giá có thực sự chữa được bệnh phong hay không? Câu trả lời dứt khoát là: Chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây giá có thể chữa khỏi bệnh phong ở người. Mọi ghi nhận trị liệu căn bệnh này hiện chỉ dừng lại ở phạm vi kinh nghiệm dân tộc học cổ truyền, trong khi nhựa mủ của cây lại chứa độc tính rất mạnh, có thể gây mù tạm thời và bỏng rộp nguy hiểm nếu tiếp xúc sai cách [1], [2].

Từ kinh nghiệm truyền miệng đến ghi nhận dân tộc học

Trong lịch sử y học cổ truyền tại nhiều quốc gia vùng nhiệt đới châu Á, châu Phi và Thái Bình Dương, cây giá giữ một vị trí đáng chú ý [3]. Dân tộc bản địa sử dụng các bộ phận khác nhau của loài cây ngập mặn này để điều trị nhiều chứng bệnh phức tạp như động kinh, loét, phong hủi, thấp khớp, viêm kết mạc, viêm da và bại liệt [1], [3].

Tại Pakistan, loài cây này được ghi nhận áp dụng cho bệnh loét, tê liệt, thấp khớp và phong hủi, thậm chí nhựa mủ còn bị lạm dụng làm chất gây sảy thai [2]. Ở vùng Tamil Nadu (Ấn Độ), nhựa mủ còn được bôi giảm đau răng, trong khi người dân bản địa ở Ấn Độ, New Caledonia và Malaysia từng tận dụng nhựa và lá của cây để giải độc mũi tên tẩm thuốc và độc tố từ cá [2].

Thổ dân Úc với lịch sử sinh sống từ 40.000 đến 50.000 năm trước cũng sở hữu kho tàng tri thức đồ sộ về các loài cây bản địa [4]. Họ đã ghi nhận việc dùng các loài thực vật nhiệt đới, bao gồm Excoecaria agallocha, nhằm đối phó với nhiều tình trạng viêm nhiễm [4]. Mặc dù những kinh nghiệm này thể hiện sự tương tác lâu đời giữa con người và tự nhiên, chúng chỉ phản ánh quan sát thô sơ chứ không tương đương với bằng chứng hiệu quả và an toàn theo chuẩn mực khoa học hiện nay [5].

Hoạt chất phong phú và cơ chế sinh học trong phòng thí nghiệm

Để giải mã lý do cây giá được dân gian tin dùng, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập và nghiên cứu sâu về thành phần hóa học của cây. Các nghiên cứu tổng hợp toàn diện đã xác định được ít nhất 235 hợp chất thực vật từ các bộ phận khác nhau của Excoecaria agallocha [3]. Các nhóm hoạt chất chủ yếu bao gồm diterpenoid, triterpenoid, flavonoid, sterol và ancaloit [1], [6]. Khi kiểm tra vi học mô học, các terpenoid tập trung ở tầng sinh bần, còn ancaloit tích tụ ở vỏ rễ [6].

Ở mức độ tế bào và mô hình thực nghiệm, các chất chiết xuất từ cây giá bộc lộ nhiều hoạt tính sinh học đa dạng. Cây thể hiện khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn, giảm đau, chống loét, chống ung thư, bảo vệ tổn thương DNA, chống giun chỉ, hạ đường huyết và kháng viêm [1], [2].

Về cơ chế kháng viêm, 83 hợp chất phân lập từ các cây thuốc nhiệt đới (trong đó có cây giá) đã chứng minh khả năng ức chế tế bào đại thực bào bị kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS) trong ống nghiệm [4]. Các chất này giảm sản xuất cytokine, chemokine tiền viêm và ức chế biểu hiện gen của các chất trung gian thông qua con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [4].

Chính tác dụng kháng viêm và giảm đau thực nghiệm này có thể là lý do người xưa cảm thấy bớt đau nhức, sưng tấy khi dùng cây, từ đó ngộ nhận rằng cây có khả năng "tiêu trừ" mầm bệnh phong hủi [1], [4].

Nghiên cứu tiền lâm sàng: Những con số cụ thể nói gì?

Hiệu quả sinh học của cây giá đã được kiểm chứng qua một số mô hình động vật và thử nghiệm vi sinh vật trong phòng thí nghiệm, mang lại những số liệu đo lường cụ thể [2].

Nghiên cứu của Mondal và cộng sự đã đánh giá hoạt tính kháng viêm của dịch chiết thân cây giá bằng hai phương pháp thực nghiệm [2]:

  • Thử nghiệm mô hình phù chân chuột do carrageenan gây ra: Dịch chiết kết hợp ethanol và nước (tỷ lệ 3:1) từ thân cây cho thấy mức ức chế phù nề đạt 62,29% [2].
  • Thử nghiệm u hạt do dị vật (pellet-induced granuloma): Dịch chiết thân cây cho thấy tỷ lệ ức chế tình trạng viêm tạo hạt đạt 57,03% [2].

Về tác dụng giảm đau, thử nghiệm gây co thắt bụng bằng acid acetic trên chuột nhắt ghi nhận: Dịch chiết vỏ cây (ethanol - nước tỷ lệ 3:1) ở liều 500 mg/kg thể trọng cho hoạt tính giảm đau cao nhất, giúp giảm 53,87% số cơn co thắt cơ bụng [2].

Về đặc tính kháng khuẩn, thử nghiệm khuếch tán đĩa thạch của Bakshi và Chaudhuri cho thấy chiết xuất cây giá có hoạt tính ức chế các vi khuẩn gây bệnh gồm Escherichia coli, Agrobacterium tumefaciens, Streptococcus mutans và Staphylococcus aureus [2]. Dẫu vậy, chiết xuất này hoàn toàn không có tác dụng đối với các chủng vi nấm Aspergillus flavus và Trichophyton rubrum [2].

Một nghiên cứu sinh học công bố năm 2022 cũng chỉ ra sự khác biệt rõ rệt giữa cây đực và cây cái của loài thực vật này [7]. Mẫu lá thu thập từ ba vùng sinh thái tại Tây Bengal (Ấn Độ) cho thấy dịch chiết thô từ lá cây cái có hàm lượng hợp chất phenolic, diệp lục, carotenoid và protein cao hơn cây đực [7]. Nhờ đó, lá cây cái biểu hiện hoạt tính kháng khuẩn, năng lực khử, hoạt tính chống oxy hóa tổng số và khả năng chống peroxy hóa lipid vượt trội hơn hẳn so với lá cây đực [7].

Giới hạn cốt lõi: Khoảng cách từ ống nghiệm đến bệnh phong

Dù sở hữu hàng loạt hoạt tính sinh học ấn tượng trên động vật và đĩa petri, việc kết luận cây giá có thể chữa bệnh phong là một bước nhảy vọt hoàn toàn phi khoa học [1], [2]. Bệnh phong do trực khuẩn Mycobacterium leprae gây ra, một loại vi khuẩn nội bào đặc thù tấn công hệ thần kinh ngoại biên và mô da. Các thử nghiệm kháng khuẩn hiện tại của cây giá chỉ mới ghi nhận trên vi khuẩn thông thường như E. coli hay S. aureus, chưa từng có dữ liệu đối kháng trực tiếp trên trực khuẩn phong [2].

Quan trọng hơn hết, toàn bộ y văn khoa học hiện nay chỉ dừng lại ở các bài tổng quan dân tộc dược học và nghiên cứu tiền lâm sàng [1], [3]. Chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào trên người chứng minh dịch chiết cây giá an toàn hay có hiệu quả loại bỏ trực khuẩn phong ra khỏi cơ thể [1], [3]. Một dược liệu muốn trở thành thuốc điều trị chính thức bắt buộc phải trải qua phương pháp luận lâm sàng - dược lý nghiêm ngặt nhằm phân định ranh giới rõ ràng giữa hiệu quả trị liệu và khía cạnh độc tính [5]. Việc thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu này khiến công dụng "trị phong hủi" của cây giá mãi chỉ là một giả thuyết dân gian chưa được xác thực [1], [3].

Hiểu lầm tai hại và nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng

Nhiều người thường mặc định rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, cứ theo kinh nghiệm dân gian bôi đắp hay sắc uống là an toàn. Đây là một hiểu lầm cực kỳ nguy hiểm, đặc biệt đối với loài cây như Excoecaria agallocha [1], [2].

Cây giá còn có tên gọi quốc tế đầy tính cảnh báo là "Blind-your-eye mangrove" (cây ngập mặn gây mù mắt) [1], [2]. Tên gọi này bắt nguồn từ thực tế nhựa mủ (latex) tiết ra từ vỏ cây có độc tính rất mạnh trong tự nhiên [1], [2]. Nếu nhựa này vô tình dính vào mắt, nó có thể gây viêm kích ứng dữ dội và dẫn tới mù lòa tạm thời [1], [2]. Khi bôi lên da, nhựa mủ có thể gây viêm loét, phồng rộp nặng nề thay vì làm lành các tổn thương như đồn đại [1], [2].

Bên cạnh đó, việc người bệnh phong tin vào lời đồn mà tự ý dùng cây giá sẽ dẫn đến hậu quả mất đi "thời gian vàng" điều trị. Bệnh phong ngày nay hoàn toàn có thể chữa khỏi hoàn toàn bằng phác đồ đa hóa trị liệu (MDT) của y học hiện đại nếu phát hiện sớm. Tự ý dùng cây giá có thể khiến bệnh tiến triển nặng, gây tàn phế vĩnh viễn và lây nhiễm cho cộng đồng.

Những ai tuyệt đối cần thận trọng?

Dựa trên các đặc tính độc lý và thực nghiệm sinh học đã được ghi nhận, những đối tượng sau tuyệt đối không được tự ý tiếp xúc hay sử dụng cây giá:

  • Bệnh nhân mắc bệnh phong hoặc các bệnh ngoài da mạn tính: Tuyệt đối không dùng nhựa hay lá cây đắp lên vết thương, tránh nhiễm trùng hoại tử và biến chứng mù lòa [1], [2].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Nhựa mủ của cây giá từng được ghi nhận trong dân gian như một chất gây sảy thai tại Pakistan, cực kỳ nguy hiểm cho thai nhi và sức khỏe người mẹ [2].
  • Trẻ nhỏ và người có cơ địa nhạy cảm: Độc tố trong nhựa cây có thể gây phản ứng dị ứng, kích ứng niêm mạc nghiêm trọng [1], [2].
  • Ngư dân, người đi rừng ngập mặn: Cần trang bị đồ bảo hộ, kính mắt cẩn thận khi chặt đốn hoặc di chuyển gần cây giá để tránh bị nhựa cây bắn vào mắt [1], [2].

Khuyến cáo ứng dụng thực tế

Đối với độc giả quan tâm đến các giá trị dược liệu của cây giá, cần nhìn nhận thực tế và thận trọng theo các nguyên tắc sau:

  • Không tự chế biến, không sắc uống, không bôi đắp dịch chiết hay nhựa cây giá dưới bất kỳ hình thức thủ công nào [1], [2].
  • Mọi giá trị trị liệu của cây giá hiện nay chỉ phục vụ mục đích định hướng cho các nhà khoa học trong việc phân lập, nghiên cứu hoạt chất mới trong tương lai [1], [3].
  • Khi có các biểu hiện nghi ngờ bệnh phong (như vùng da thay đổi màu sắc, mất cảm giác nóng lạnh hay đau đớn, tê bì chân tay), người dân cần đến ngay các bệnh viện da liễu hoặc cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ y học hiện đại.
  • Nếu không may bị nhựa cây giá dính vào da hoặc mắt trong quá trình sinh hoạt, lao động, cần lập tức rửa sạch dưới vòi nước chảy liên tục trong nhiều phút và đến ngay trạm y tế gần nhất để xử lý bỏng độc.

Kinh nghiệm trị phong hủi bằng cây giá chỉ là một mảnh ghép dân tộc dược học mang tính lịch sử, hoàn toàn chưa có cơ sở lâm sàng hiện đại xác minh [1], [3]. Thay vì mạo hiểm sử dụng một loài thực vật chứa độc tính cao có thể gây mù mắt, người bệnh cần sáng suốt tuân thủ các phương pháp điều trị đã được kiểm chứng khoa học để bảo vệ sức khỏe bản thân [1], [2].