Nhiều bài thuốc dân gian truyền tai nhau về việc dùng các bộ phận của cây hông hoa trắng để trị ho, viêm họng và viêm phổi. Cây hông hoa trắng, tên khoa học là Paulownia fortunei, vốn được trồng phổ biến lấy gỗ và làm cảnh. Sự quan tâm dành cho loài cây này ngày càng tăng khi xuất hiện nhiều lời đồn thổi về khả năng trị dứt điểm các bệnh lý đường hô hấp phức tạp.

Tuy nhiên, câu trả lời từ khoa học hiện tại là: Chiết xuất từ cây hông hoa trắng chưa thể dùng để thay thế thuốc chữa viêm phổi ở người. Dù một số hoạt chất tự nhiên trong cây cho thấy khả năng kháng khuẩn và kháng viêm trong phòng thí nghiệm, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả và độ an toàn trên bệnh nhân viêm phổi.

Cây hông hoa trắng chứa những hoạt chất gì?

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập được nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học từ các bộ phận của cây hông hoa trắng. Hoa của loài cây này là một nguồn cung cấp phong phú các hợp chất tự nhiên quý giá.

Một nghiên cứu hóa học năm 2009 đã phân lập thành công nhiều hợp chất từ hoa của Paulownia fortunei bằng phương pháp sắc ký cột [1]. Các nhà khoa học đã định danh được các hoạt chất quen thuộc như apigenin, luteolin, hesperetin, naringenin-7-O-beta-D-glucoside, arbutin, 4-hydroxybenzyl-beta-D-glucoside, axit abscisic và 1-acetoxy-3-hydroxypropan-2-yl-3-hydroxypentanoate [1]. Đây là lần đầu tiên các hợp chất này được ghi nhận từ hoa của loài cây này [1].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2008 cũng tập trung tìm hiểu các phân đoạn flavone từ hoa của cây Paulownia fortunei [2]. Nghiên cứu đã phân lập và xác định cấu trúc của 11 hợp chất flavonoid, bao gồm 3'-O-methyldiplacol, 6-geranyl-3,3',5,7-tetrahydroxy-4'-methoxy flavanone, homoeriodictyol, 5,7,4'-trihydroxy-3'-methoxy flavone, cùng các dạng liên kết glycoside của luteolin, apigenin, kaempferol và quercetin [2]. Đây đều là các phân tử flavonoid được biết đến với tiềm năng chống oxy hóa và điều hòa phản ứng sinh học [2].

Ngoài flavonoid, hoa của Paulownia fortunei còn chứa lượng lớn polysaccharide hòa tan trong nước, ký hiệu là PFFPS [2, 5]. Phân tích sắc ký thẩm thấu gel (GPC) chỉ ra rằng khoảng 92,5% các phân đoạn của PFFPS có trọng lượng phân tử dưới 500 kDa [3]. Qua phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), polysaccharide này được tạo thành từ 10 loại đường đơn, chủ yếu là galactose chiếm 28,61%, rhamnose chiếm 18,09%, glucose chiếm 15,21% và arabinose chiếm 15,91% [2, 5].

Khả năng kháng khuẩn: Mới dừng lại ở ống nghiệm

Nhiều người tin rằng cây hông hoa trắng có thể diệt sạch vi khuẩn gây viêm phổi. Thực tế, các bằng chứng khoa học ghi nhận đặc tính kháng khuẩn của cây mới chỉ được thử nghiệm trên đĩa thạch và ống nghiệm nuôi cấy vi khuẩn.

Nghiên cứu từ năm 1982 đã phát hiện một chất kháng khuẩn thu được từ vỏ quả ngoài của cây Paulownia fortunei và loài họ hàng Paulownia tomentosa [4]. Hoạt chất này được chiết xuất bằng các dung môi hữu cơ như ete, ethanol và axeton, có dạng nhựa, không tan trong nước ở pH trung tính hoặc axit nhưng tan tốt trong dung dịch kiềm mạnh [4]. Thử nghiệm in vitro trên môi trường thạch dinh dưỡng cho thấy chất này ức chế vi khuẩn Staphylococcus aureus và Bacillus subtilis, tác dụng kém hơn đối với nấm men Saccharomyces carlsbergensis và yếu nhất đối với trực khuẩn Escherichia coli [4]. Đáng chú ý, các phần khác của quả và lá trong nghiên cứu này không ghi nhận hoạt tính kháng khuẩn [4].

Đến các nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023, chiết xuất từ lá tươi và lá lên men của Paulownia fortunei cũng được ghi nhận có khả năng kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm [5]. Các chiết xuất này ức chế sự phát triển của một số vi khuẩn như Salmonella enterica, Streptococcus pyogenes, Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Paenibacillus alvei và nấm men Candida albicans [5]. Tác dụng ức chế này thể hiện rõ rệt hơn đối với các vi khuẩn Gram âm [5].

Dù danh sách vi khuẩn bị ức chế bao gồm một số chủng có thể liên quan đến nhiễm trùng đường hô hấp, điều kiện trong ống nghiệm hoàn toàn khác với môi trường phổi người. Hoạt chất khi đi vào cơ thể người cần vượt qua quá trình hấp thu, chuyển hóa qua gan, phân bố đến phế nang với nồng độ đủ mạnh mà không gây độc tế bào lành. Hiện chưa có nghiên cứu nào chứng minh chiết xuất Paulownia fortunei có thể diệt khuẩn bên trong phổi sống.

Tác dụng chống viêm và điều hòa miễn dịch trên mô hình sinh học

Để giải quyết viêm phổi, cơ thể cần kiểm soát được phản ứng viêm quá mức và duy trì hệ miễn dịch khỏe mạnh. Một số nghiên cứu trên tế bào và mô hình động vật đã xem xét tiềm năng này của các chiết xuất từ chi Paulownia.

Nghiên cứu năm 2017 tiến hành trên các hợp chất flavanone phân lập từ quả chín của loài cây cùng chi là Paulownia tomentosa [6]. Khi thử nghiệm trên các tế bào biểu mô phế nang người bị kích thích bởi TNF-alpha, phân đoạn chiết xuất ethyl acetate cùng các hợp chất mới đã làm giảm đáng kể sự biểu hiện của các cytokine tiền viêm là IL-8 và IL-6 [6]. Ngoài ra, phần lớn các hợp chất phân lập được (1-19 trừ hợp chất 5-7) đã ức chế hoạt tính của enzyme elastase từ bạch cầu trung tính người (HNE), với giá trị nồng độ ức chế bán tối đa IC50 dao động từ 2,4 +- 1,0 đến 74,7 +- 8,5 muM [6]. Trong đó, hợp chất số 17 thể hiện hoạt tính ức chế mạnh nhất với chỉ số Ki là 3,2 muM qua cơ chế ức chế không cạnh tranh [6]. Đây là cơ sở gợi mở cho việc tìm kiếm thuốc chống viêm đường thở, nhưng đây là nghiên cứu trên tế bào biểu mô trong ống nghiệm và thực hiện trên loài Paulownia tomentosa, chưa phải trên người mắc bệnh phổi [6].

Về khía cạnh miễn dịch, polysaccharide PFFPS từ hoa cây Paulownia fortunei đã được thử nghiệm trên mô hình gà [2, 5]. Thử nghiệm in vivo năm 2019 cho thấy việc tiêm các liều rất thấp PFFPS giúp thúc đẩy sự phát triển của các cơ quan miễn dịch, gia tăng số lượng bạch cầu, tăng tỷ lệ tế bào lympho và cải thiện hiệu giá kháng thể chống virus gây bệnh Newcastle (NDV) [3]. Hoạt chất này cũng làm tăng nồng độ IL-2, IFN-gamma và hàm lượng SIgA trong tá tràng gà, đồng thời giải tỏa tình trạng ức chế miễn dịch do thuốc cyclophosphamide gây ra [2, 5]. Nghiên cứu kết luận PFFPS có thể hữu ích như chất tăng cường miễn dịch cho ngành chăn nuôi gia cầm, chứ chưa có thử nghiệm điều trị viêm phổi cho người [3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên chuột cho thấy chiết xuất hoa Paulownia fortunei giúp giảm cholesterol, ngăn tích mỡ gan và hỗ trợ giảm cân nhờ kích hoạt con đường AMPK và thụ thể IRS1 [5]. Trên cừu, việc ăn lá cây Paulownia elongata lại làm giảm số lượng bạch cầu, hồng cầu và giảm glucose huyết tương [5]. Những dữ liệu động vật này cho thấy các chất trong cây có tác động chuyển hóa và sinh học đa dạng nhưng chưa liên quan trực tiếp đến việc chữa trị viêm phổi lâm sàng [5].

Tác động lên đông máu và tế bào máu người

Một hướng nghiên cứu khác liên quan đến cây lai chứa nguồn gen của hông hoa trắng là ảnh hưởng đến tiểu cầu. Cây Paulownia Clon in Vitro 112 (hay còn gọi là Oxytree) là giống lai phát triển nhanh giữa Paulownia elongata và Paulownia fortunei [7].

Nghiên cứu năm 2023 đã sử dụng hệ thống buồng dòng chảy vi mạch (T-TAS) và đo dòng tế bào để đánh giá hoạt tính chống đông và kháng tiểu cầu của các phân đoạn chiết xuất từ lá cây lai này trong máu toàn phần của người [7]. Kết quả cho thấy hai phân đoạn C và D ở nồng độ 5 và 50 mug/mL đã ức chế sự bộc lộ dạng hoạt hóa của thụ thể GPIIb/IIIa (integrin alphaIIbbeta3) trên bề mặt tiểu cầu người khi bị kích thích bởi ADP và collagen [7].

Phân đoạn C có hoạt tính kháng tiểu cầu nhờ chứa hàm lượng cao verbascoside và các dẫn xuất của apigenin [7]. Phân đoạn D chứa các triterpenoid như axit ursolic, pomoleic và maslinic, có thể chịu trách nhiệm cho việc giảm kích hoạt tiểu cầu [7]. Nghiên cứu kết luận các phân đoạn này có tiềm năng phát triển chất phòng ngừa và điều trị bệnh lý tim mạch liên quan đến tăng hoạt tiểu cầu, nhưng cần thêm nghiên cứu để xác định chính xác cơ chế [7]. Dữ liệu này chỉ ra rằng các chất từ cây họ hàng này có thể can thiệp vào quá trình đông máu và chức năng tiểu cầu ở người [7].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là đánh đồng hoạt tính ức chế vi khuẩn trong đĩa thạch hoặc ức chế viêm trên tế bào phế nang với khả năng "uống vào là khỏi viêm phổi". Viêm phổi là một bệnh lý nhiễm trùng cấp tính hoặc mạn tính nguy hiểm tại nhu mô phổi. Bệnh nhân có thể suy hô hấp nhanh chóng nếu không được can thiệp y tế đúng phác đồ.

Toàn bộ các bằng chứng hiện có về cây hông hoa trắng (Paulownia fortunei) đều tồn tại các khoảng trống lớn:

  • Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên bệnh nhân viêm phổi.
  • Đa phần thử nghiệm kháng khuẩn, chống viêm diễn ra trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [4, 6] hoặc trên mô hình gia cầm, chuột [2, 5].
  • Một số dữ liệu chống viêm mạnh mẽ trên tế bào phế nang lại thuộc về loài Paulownia tomentosa, không hoàn toàn tương đương với Paulownia fortunei [3, 4].
  • Dược động học của các flavonoid và polysaccharide khi đi qua đường tiêu hóa của người vẫn chưa được xác định rõ ràng.

Do đó, việc tự ý hái lá, vỏ hay hoa cây hông hoa trắng sắc uống để tự trị viêm phổi là hành động thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ chậm trễ cấp cứu y tế.

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc hoặc sử dụng?

Vì cây hông hoa trắng chưa được phê duyệt làm thuốc chữa bệnh chính thức cho người, bất kỳ ai có ý định sử dụng thảo dược này đều phải hết sức cẩn trọng. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng:

  • Bệnh nhân đang bị viêm phổi, khó thở, sốt cao: Cần đến bệnh viện chuyên khoa để chẩn đoán nguyên nhân (do vi khuẩn, virus hay nấm) và dùng thuốc đúng chỉ định. Tự dùng thảo mộc có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết hoặc suy hô hấp đe dọa tính mạng.
  • Người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: Nghiên cứu trên lá cây lai chứa gen P. fortunei cho thấy các phân đoạn chứa apigenin và triterpenoid có hoạt tính ức chế kết tập tiểu cầu [7]. Điều này có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn nào trên nhóm đối tượng nhạy cảm này, do đó cần tránh hoàn toàn.
  • Trẻ nhỏ và người có bệnh lý suy gan, suy thận: Chưa có dữ liệu về liều an toàn cũng như độc tính tích lũy của các hoạt chất chiết từ cây hông hoa trắng trên cơ thể người.

Áp dụng thực tế như thế nào cho đúng?

Hiện tại, khoa học chưa đưa ra bất kỳ liều dùng, thời điểm uống hay công thức chế biến chuẩn hóa nào từ cây hông hoa trắng để điều trị viêm phổi ở người. Bạn không nên tự ý tìm kiếm và sắc nấu các bộ phận của cây để uống chữa bệnh.

Nếu bạn quan tâm đến việc bảo vệ hệ hô hấp và giảm nguy cơ viêm nhiễm:

  • Hãy tuân thủ các biện pháp y tế dự phòng đã được chứng minh hiệu quả: tiêm vaccine phòng cúm và phế cầu khuẩn đầy đủ, đeo khẩu trang ở nơi đông người hoặc môi trường khói bụi.
  • Duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau củ, trái cây quen thuộc, uống đủ nước và tập luyện thể lực đều đặn.
  • Khi có các triệu chứng viêm phổi như ho có đờm đặc, sốt kéo dài, đau tức ngực, khó thở, bạn cần đến ngay các cơ sở y tế có uy tín.
  • Nếu muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian hoặc thực phẩm bổ sung nào hỗ trợ sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng để tránh các tương tác thuốc không mong muốn.

Cây hông hoa trắng (Paulownia fortunei) là loài thực vật tiềm năng với nhiều hợp chất flavonoid, polysaccharide có hoạt tính sinh học thú vị trong phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, khoảng cách từ mô hình tế bào đến viên thuốc điều trị viêm phổi trên lâm sàng còn rất xa. Người bệnh cần tỉnh táo trước các thông tin truyền miệng, không thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực bằng các thảo dược chưa được kiểm chứng đầy đủ.