Đau nhức xương khớp là phiền toái thường gặp ở người trưởng thành và cao tuổi, gây hạn chế vận động và ảnh hưởng xấu đến sinh hoạt thường ngày. Trước tình trạng đau kéo dài, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo mộc truyền miệng, trong đó cây kẹn được lan truyền như một giải pháp giúp dứt điểm đau nhức khớp.

Tuy nhiên, liệu cây kẹn có thực sự mang lại hiệu quả chữa trị bệnh lý khớp như kỳ vọng? Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ loài cây này chỉ mới dừng lại ở mức khảo sát hoạt tính kháng viêm trong ống nghiệm và trên mô hình động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng diện rộng trên người bệnh xương khớp.

Cây kẹn và kinh nghiệm dân gian

Cây kẹn, có tên khoa học là Engelhardia roxburghiana Wall., thuộc họ Hồ đào (Juglandaceae) [1]. Trong y học cổ truyền, bộ phận lá của cây kẹn thường được sử dụng làm vị thuốc với công năng thanh nhiệt, giảm đau, hỗ trợ điều hòa khí hóa và trừ thấp [1]. Dược liệu này cũng được người dân sử dụng trong các bài thuốc dân gian để hỗ trợ giảm đau bụng, kiết lỵ thể thấp nhiệt và một số triệu chứng viêm đau thông thường [2], [1].

Cũng từ những ghi chép về công dụng trừ thấp và giảm đau nhức nói chung trong dân gian, cây kẹn thường được đồn thổi là vị thuốc chuyên trị các bệnh thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp hay đau dây thần kinh. Mặc dù vậy, việc đồng nhất khái niệm trừ thấp, giảm đau trong y học cổ truyền với khả năng điều trị khỏi các bệnh lý thoái hóa hay viêm khớp tự miễn hiện đại là nhận định thiếu cơ sở khoa học nếu chưa qua kiểm chứng bài bản.

Thực tế, nhiều hợp chất tự nhiên đã được phân lập từ thảo mộc này bao gồm flavonoid, triterpenoid, steroid, quinone và tinh dầu [1]. Trong số đó, nhóm hoạt chất flavonoid thu hút sự chú ý của các nhà khoa học nhờ tiềm năng sinh học đa dạng trong phòng thí nghiệm [1].

Hoạt tính kháng viêm: Cơ chế từ phòng thí nghiệm

Về mặt lý thuyết, quá trình viêm là phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể để tự vệ, nhưng khi phản ứng này kéo dài mạn tính tại ổ khớp, các chất trung gian gây viêm sẽ phá hủy sụn khớp, màng hoạt dịch và dẫn đến hiện tượng sưng, nóng, đỏ, đau. Do đó, việc tìm kiếm các hợp chất có khả năng ức chế các tín hiệu tiền viêm là hướng đi quan trọng trong việc nghiên cứu dược liệu hỗ trợ xương khớp.

Năm 2011, một nghiên cứu đã lần đầu tiên phân lập và xác định cấu trúc hóa học của hai hợp chất flavonoid là engeletin và astilbin từ lá của cây kẹn thông qua phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và khối phổ (MS) [3]. Hoạt tính kháng viêm của hai hợp chất này sau đó được thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào chuột J774A.1 bị kích thích gây viêm bởi lipopolysaccharide (LPS) [3].

Khi tế bào đại thực bào chuột tiếp xúc với LPS, trạng thái viêm bùng phát và làm gia tăng biểu hiện mRNA của nhiều cytokine tiền viêm [3]. Kết quả thử nghiệm cho thấy cả engeletin và astilbin đều thể hiện tác dụng ức chế rõ rệt sự biểu hiện mRNA của interleukin-1 beta (IL-1beta) và interleukin-6 (IL-6) [3].

Bên cạnh đó, các hợp chất này còn ức chế đáng kể sự biểu hiện mRNA qua trung gian LPS của thụ thể Toll-like receptor 4 (TLR-4), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-10 (IL-10), protein hóa ứng động bạch cầu đơn nhân (MCP-1) và cyclooxygenase-2 (COX-2) [3]. Sự suy giảm biểu hiện của các cytokine và enzyme này cho thấy engeletin và astilbin có tiềm năng điều hòa miễn dịch và giảm phản ứng viêm tại mức độ tế bào [3].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Để hiểu rõ hơn về tiềm năng dược lý của cây kẹn, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm, tập trung vào tác dụng của dịch chiết toàn phần các flavonoid.

Năm 2020, một nghiên cứu kết hợp phân tích hóa học, dược lý mạng lưới và thử nghiệm trên động vật đã làm rõ các thành phần hoạt tính trong tổng flavonoid từ lá kẹn (TFER) [4]. Phân tích sắc ký lỏng ghép khối phổ (HPLC/MS/MS) xác định được 10 hợp chất, trong đó có 7 hoạt chất chính đáp ứng chỉ số sinh khả dụng đường uống và tính tương đồng với thuốc, bao gồm: naringenin, kaempferol, quercetin, isoengeletin, engeletin, astilbin và quercitrin [4].

Phân tích con đường tín hiệu KEGG cho thấy các hoạt chất này tập trung vào các con đường liên quan đến phản ứng viêm như tín hiệu NF-kappaB, tín hiệu thụ thể Toll-like và tín hiệu TNF [4]. Khi thử nghiệm trên chuột Apoe-/- bị xơ vữa động mạch, dịch chiết flavonoid từ lá kẹn đã giúp thu nhỏ kích thước mảng xơ vữa tại động mạch chủ và giảm nồng độ mỡ máu [4]. Đồng thời, chiết xuất này làm giảm biểu hiện mRNA của tiểu đơn vị NF-kappaB p65, TNF-alpha, VCAM-1 và IL-1beta ở mô động mạch chủ ngực của chuột, chứng minh khả năng can thiệp vào chuỗi phản ứng viêm trong cơ thể động vật [4].

Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của TFER trên mô hình chuột Apoe-/- cho ăn chế độ giàu chất béo và tế bào THP-1 người nuôi cấy [5]. Kết quả trên động vật cho thấy liều dùng 500 mg/kg TFER giúp giảm sự xâm nhập của đại thực bào và hạn chế tích tụ lipid tại động mạch chủ ngực [5]. Trên dòng tế bào THP-1 in vitro, nồng độ 200 microgam/ml TFER giúp giảm tạo thành tế bào bọt và giảm phóng thích cytokine tiền viêm IL-1beta thông qua việc điều hòa tín hiệu AKT/mTOR [5].

Năm 2023, một nghiên cứu khác khảo sát tác dụng bảo vệ của flavonoid từ lá kẹn trước tổn thương đường ruột do tia xạ (RIII) trên chuột phải chịu mức xạ liều cao (7,2 Gy và 13 Gy) cũng như trên dòng tế bào biểu mô ruột người HIEC-6 chịu tia xạ từ 2 đến 8 Gy [2]. Dược liệu này cho thấy tác động bảo vệ tế bào, hỗ trợ giảm các chất oxy hóa và các cytokine viêm như IL-6 và TNF-alpha trong huyết thanh chuột [2].

Như vậy, các nghiên cứu chuyên sâu về cây kẹn (Engelhardia roxburghiana) hiện nay chủ yếu tập trung vào các mô hình bảo vệ mô ruột trước bức xạ, chuyển hóa tim mạch hoặc ức chế viêm tế bào đại thực bào [3], [2], [5], [4]. Chưa có nghiên cứu tiền lâm sàng nào trực tiếp đánh giá chiết xuất cây kẹn trên mô hình viêm khớp hay thoái hóa khớp thực nghiệm.

Bằng chứng lâm sàng trên người bệnh khớp: Vẫn còn là khoảng trống

Dù các dữ liệu in vitro và in vivo cho thấy chiết xuất lá kẹn sở hữu hoạt tính kháng viêm, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc điều trị thực tế trên người là rất lớn.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2024 về thực vật học, hóa thực vật và dược lý của cây kẹn khẳng định rằng các hoạt tính sinh học của loài cây này (chống ung thư, hạ đường huyết, kháng viêm, chống dị ứng) mới chỉ được xác nhận trong phòng thí nghiệm (in vivo và in vitro) [1]. Báo cáo nhấn mạnh cây kẹn cần được tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về kiểm soát chất lượng, thành phần dược liệu trong nước sắc cũng như độc tính nhằm tạo tiền đề cho các thử nghiệm lâm sàng trong tương lai [1]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào đánh giá tác dụng trị đau khớp của cây kẹn trên cơ thể người.

Người bệnh không nên nhầm lẫn cây kẹn (Engelhardia roxburghiana) với các loài thực vật khác có tên khoa học gần giống. Chẳng hạn, năm 2019 từng có nghiên cứu ghi nhận polysaccharide từ cây Kim tuyến (Anoectochilus roxburghii - thuộc họ Lan hoàn toàn khác) giúp giảm chỉ số viêm khớp, giảm thâm nhiễm tế bào viêm và hạn chế phá hủy mô màng hoạt dịch trên chuột bị viêm khớp do collagen loại II [6]. Những kết quả này thuộc về loài thảo dược khác và không thể gán ghép cho cây kẹn.

Nhìn rộng ra các liệu pháp tích hợp cho bệnh khớp, một tổng quan dạng "ô" (umbrella review) công bố năm 2024 đánh giá 52 nghiên cứu tổng quan hệ thống về y học lối sống cho bệnh nhân viêm khớp (viêm khớp dạng thấp, viêm cột sống dính khớp, gút) đã chỉ ra rằng: bằng chứng về thuốc thảo dược y học cổ truyền kết hợp với thuốc chống thấp khớp làm thay đổi tiến triển bệnh (DMARDs) chỉ dừng ở mức độ chắc chắn rất thấp (very low certainty) [7]. Tổng quan này cũng lưu ý rằng các chất như quercetin hay axit béo không bão hòa đa có gợi ý lợi ích nhưng cần nghiên cứu xác nhận thêm, trong khi tập thể dục mới là liệu pháp được khẳng định có bằng chứng tin cậy trung bình để cải thiện chức năng vận động cho bệnh nhân [7].

Hiểu lầm thường gặp và rủi ro tự ý điều trị

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể thay thế thuốc Tây". Khi bị đau khớp, nhiều bệnh nhân tự ý mua vỏ cây hoặc lá kẹn phơi khô về sắc uống đậm đặc theo các bài thuốc truyền miệng trên mạng xã hội.

Việc tự ý dùng dược liệu chưa rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Cây kẹn tự nhiên chứa nhiều nhóm hợp chất phức tạp, nếu không được kiểm soát dư lượng, tạp chất hoặc định lượng độc tính, việc dùng kéo dài có thể gây gánh nặng cho gan và thận [1].

Hơn nữa, các bệnh lý cơ xương khớp mạn tính như thoái hóa khớp tiến triển hay viêm khớp dạng thấp tự miễn đòi hỏi chiến lược điều trị chuyên khoa lâu dài. Việc tự ý bỏ qua các phác đồ y khoa chuẩn để phụ thuộc vào cây kẹn có thể khiến người bệnh bỏ lỡ "giai đoạn vàng" kiểm soát bệnh, dẫn đến biến dạng khớp, dính khớp hoặc tàn phế không thể hồi phục.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn và dược lý của cây kẹn trên người còn thiếu thốn nghiêm trọng, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng thử:

  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay dữ liệu an toàn nào đối với thai nhi và trẻ sơ sinh; việc dùng các chất có hoạt tính sinh học chưa rõ dễ dẫn đến rủi ro khó lường.
  • Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Chức năng gan, thận ở nhóm đối tượng này thường nhạy cảm, dễ bị ảnh hưởng bởi các chất chuyển hóa trong thảo dược tự nhiên.
  • Người đang điều trị viêm khớp dạng thấp bằng thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc giảm đau chống viêm: Việc dùng thảo dược không rõ liều lượng có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm. Ngay cả với các thuốc chuẩn như ibuprofen, giới y khoa cũng từng phải nghiên cứu kỹ lưỡng về tính an toàn miễn dịch trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp [8]. Do đó, người bệnh không nên tự bổ sung bất kỳ thảo dược lạ nào vào phác đồ.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc khớp

Đối với cây kẹn, khoa học hiện tại chưa xác định được liều lượng an toàn, thời điểm dùng hay dạng bào chế chuẩn hóa nào để chữa đau nhức xương khớp trên người. Người dân không nên tự ý thu hái hay mua các sản phẩm vỏ, lá cây kẹn không rõ nguồn gốc để làm thuốc chữa khớp.

Để bảo vệ sức khỏe hệ xương khớp một cách an toàn và bền vững, người bệnh nên áp dụng các giải pháp đã được chứng minh:

  • Duy trì vận động hợp lý: Tập thể dục đều đặn là biện pháp có bằng chứng khoa học rõ ràng giúp cải thiện chức năng vận động ở người mắc bệnh viêm khớp [7]. Người bệnh có thể lựa chọn các bộ môn ít gây áp lực lên khớp như bơi lội, đạp xe hoặc đi bộ nhẹ nhàng.
  • Thăm khám chuyên khoa: Khi xuất hiện các cơn đau nhức, sưng tấy khớp kéo dài hoặc cứng khớp buổi sáng, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán chính xác nguyên nhân và dùng thuốc theo đơn của bác sĩ.
  • Hỏi ý kiến chuyên gia: Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc hay thực phẩm bổ sung nào hỗ trợ sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo sản phẩm không tương tác với thuốc đang dùng.

Tóm lại, dù cây kẹn sở hữu một số hoạt chất flavonoid có tiềm năng kháng viêm trong các mô hình thí nghiệm tế bào và động vật [3], [4], thảo mộc này vẫn chưa được chứng minh hiệu quả chữa trị bệnh xương khớp trên người. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa thảo dược, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị để tránh những tổn thương khớp không thể hồi phục.