Cây lành ngạnh (tên khoa học phổ biến là Cratoxylum cochinchinense) từ lâu đã quen thuộc trong đời sống người Việt, thường được dùng để nấu nước uống giải nhiệt hoặc truyền tai nhau như một vị thuốc mát gan. Tuy nhiên, liệu loài cây mọc hoang dã này có thực sự bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây hại hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người chứng minh tác dụng bảo vệ gan của cây lành ngạnh. Các bằng chứng khoa học ghi nhận được mới chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu chiết xuất hóa thực vật và hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm (in vitro), chưa đủ căn cứ để kết luận loài cây này có thể trị bệnh gan trên người.
Lành ngạnh và lời đồn "thuốc bổ gan"
Trong kinh nghiệm dân gian, lá và thân cây lành ngạnh thường được thu hái, phơi khô rồi sắc nước uống hằng ngày. Nhiều người tin rằng việc uống nước lá này đều đặn sẽ giúp đào thải độc tố do bia rượu, phục hồi men gan cao và ngăn ngừa xơ gan.
Chính vì lời truyền miệng này, không ít người mắc viêm gan virus hay gan nhiễm mỡ đã tự ý tìm mua thảo dược về dùng thay thế thuốc tây y. Dù vậy, giữa kinh nghiệm truyền khẩu và thực tế nghiên cứu khoa học vẫn tồn tại một khoảng cách rất lớn cần được làm rõ.
Cơ chế chống oxy hóa: Giả thuyết bảo vệ tế bào
Về lý thuyết y học, tổn thương gan thường khởi phát từ tình trạng stress oxy hóa, khi các gốc tự do tích tụ quá mức làm phá hủy màng tế bào gan, gây viêm và hoại tử mô. Do đó, các hoạt chất có khả năng dập tắt gốc tự do thường được xem là ứng viên tiềm năng để bảo vệ gan.
Các nghiên cứu hóa học đã chứng minh lành ngạnh chứa một số hợp chất chống oxy hóa mạnh. Khi thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, các phân tử này có thể trung hòa các gốc tự do, từ đó hình thành giả thuyết rằng chúng có thể hỗ trợ bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương oxy hóa. Tuy nhiên, việc một chất phát huy tác dụng trong ống nghiệm hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nó sẽ hoạt động hiệu quả khi đi qua hệ tiêu hóa và chuyển hóa ở cơ thể người.
Các nghiên cứu hóa thực vật trên cây lành ngạnh
Nghiên cứu về cây lành ngạnh (Cratoxylum cochinchinense) tập trung chủ yếu vào việc phân lập và xác định các nhóm hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên.
Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã kiểm tra hoạt tính chống oxy hóa của dịch chiết từ 33 vị thuốc cổ truyền bằng thử nghiệm ABTS [1]. Trong số 5 chiết xuất có hoạt tính cao được chọn lựa để phân tích sâu hơn, chiết xuất từ Cratoxylum cochinchinense thể hiện khả năng vượt trội ở hầu hết các phép thử, ngoại trừ ức chế peroxy hóa phospholipid [1]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất này ức chế rất mạnh sự hình thành các sản phẩm glycation bền vững (AGE) trên protein và ngăn chặn tổn thương DNA do axit hypochlorous gây ra [1]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được một phân đoạn chiết xuất (kí hiệu YCT) chứa ít nhất 90% mangiferin, và phân đoạn này còn cho thấy hoạt tính chống peroxy hóa phospholipid, ức chế glycation protein, dọn gốc tự do superoxide cũng như peroxynitrite vượt trội hơn mangiferin đơn thuần [1].
Đến năm 2012, một nghiên cứu khác tập trung khảo sát phần thân của cây lành ngạnh đã phân lập được 3 hợp chất xanthone mới cùng 5 xanthone đã biết [2]. Khi đánh giá khả năng chống oxy hóa, hợp chất cochinxanthone D thể hiện hoạt tính mạnh nhất trong cả thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH và thử nghiệm ức chế peroxy hóa lipid [2].
Năm 2015, nghiên cứu thành phần vỏ thân cây lành ngạnh tiếp tục phân lập được một xanthone mới là cochinchinone M cùng 12 hợp chất đã biết [3]. Một số hợp chất trong số này đã được đánh giá về hoạt tính kháng khuẩn và ức chế enzym acetylcholinesterase trong ống nghiệm [3]. Cùng năm 2015, một nghiên cứu khác trên thân cây lành ngạnh cũng phân lập được các dẫn xuất cochinchinones M-U cùng 12 hợp chất liên quan, đồng thời đánh giá hoạt tính phiên mã thụ thể retinoid X-alpha trong thử nghiệm ống nghiệm [4].
Giới hạn của bằng chứng hiện nay
Nhìn vào các tài liệu hiện có, có thể thấy rõ những khoảng trống dữ liệu khoa học về cây lành ngạnh:
Thứ nhất, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người. Dữ liệu trên người là tiêu chuẩn vàng để khẳng định một dược liệu có tác dụng hạ men gan, cải thiện viêm hay bảo vệ tế bào gan hay không.
Thứ hai, các nghiên cứu chuyên sâu về lành ngạnh (Cratoxylum cochinchinense) nêu trên chỉ được thực hiện trong môi trường phòng thí nghiệm (in vitro) nhằm định danh hóa chất và đo lường khả năng dọn gốc tự do [3, 5, 7, 8]. Nghiên cứu chưa đi tới các mô hình thử nghiệm độc tính gan cụ thể trên động vật sống.
Thứ ba, các hoạt chất phân lập được (như cochinxanthone D, mangiferin) nằm ở dạng tinh khiết trong phòng thí nghiệm [3, 8]. Nồng độ này hoàn toàn khác biệt so với việc người dân thu hái cành, lá tươi hoặc khô rồi đun nước uống với hàm lượng hoạt chất không đồng nhất.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng "thảo dược tự nhiên" với "vô hại". Nhiều người cho rằng nước lá lành ngạnh hay các loại thảo mộc mát gan có thể uống tùy ý thay nước lọc hằng ngày mà không có tác dụng phụ.
Một hiểu lầm nghiêm trọng khác là tin rằng uống nước sắc thảo dược có thể "giải độc gan" sau khi uống rượu bia hoặc chữa khỏi dứt điểm viêm gan virus, gan nhiễm mỡ. Cần nhấn mạnh rằng không có thảo dược nào có thể đảo ngược hoàn toàn tác hại của cồn nếu thói quen lạm dụng rượu bia không dừng lại. Việc trì hoãn điều trị y khoa chính thống để uống nước lá có thể khiến bệnh gan tiến triển âm thầm sang giai đoạn xơ gan hoặc suy gan.
Ai nên thận trọng?
Dù lành ngạnh là cây thuốc dân gian quen thuộc, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:
Người đang mắc bệnh gan mạn tính (viêm gan B, C, xơ gan, suy gan): Gan của nhóm đối tượng này đã bị tổn thương, suy giảm chức năng chuyển hóa. Việc nạp thêm các chất chiết xuất chưa rõ liều lượng có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho gan.
Người đang sử dụng thuốc điều trị theo đơn: Các thành phần hoạt tính trong thảo mộc có thể tương tác với enzym gan, làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu khoa học về độ an toàn của chiết xuất lành ngạnh trên các nhóm đối tượng này. Do đó, không nên tùy tiện sử dụng khi chưa có chỉ định y khoa.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Nếu bạn có thói quen dùng lá lành ngạnh nấu nước uống, hãy xem đây như một loại nước thảo mộc giải khát nhẹ nhàng theo phong tục dân gian, không nên kỳ vọng như một phương thuốc điều trị bệnh gan.
Khi dùng, chỉ nên nấu nước loãng với lượng vừa phải, không nên đun quá đặc hay uống thay thế hoàn toàn nước lọc cả ngày. Cần lựa chọn nguồn dược liệu rõ nguồn gốc, tránh các loại cây bị phun thuốc trừ sâu, nấm mốc hoặc nhiễm kim loại nặng. Để bảo vệ gan toàn diện, giải pháp nền tảng vẫn là hạn chế tối đa bia rượu, duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục đều đặn và khám sức khỏe định kỳ. Người có bệnh lý nền về gan hoặc đang dùng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại nước lá thảo dược nào.