Nhiều người dân ở các vùng trung du và miền núi thường có thói quen hái lá lành ngạnh để hãm nước uống hằng ngày như một loại trà giải nhiệt. Không ít lời truyền tai cho rằng loại cây này chứa nhiều hoạt chất quý có thể thanh lọc cơ thể, chống lão hóa và ngăn ngừa bệnh tật. Liệu các chất chống oxy hóa trong cây lành ngạnh có thực sự mang lại tác dụng kỳ diệu như lời đồn?
Các phân tích hóa học hiện đại xác nhận cây lành ngạnh chứa nhiều hợp chất tự nhiên thuộc nhóm xanthone có hoạt tính chống oxy hóa mạnh. Dù vậy, phần lớn các dữ liệu khoa học hiện nay mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm trong phòng thí nghiệm trên mô hình tế bào hoặc ống nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người.
Cây lành ngạnh và sự quan tâm từ y học cổ truyền đến khoa học
Cây lành ngạnh, có tên khoa học là Cratoxylum cochinchinense (Lour.) Blume, thuộc họ Ban (Clusiaceae), là loài cây bụi hoặc thân gỗ nhỏ mọc phổ biến tại các quốc gia Đông Nam Á [1]. Trong y học dân gian, nhiều bộ phận của cây từ lá non, vỏ thân, thân cây cho đến rễ và nhựa cây đã được sử dụng từ lâu đời [1]. Kinh nghiệm dân gian thường dùng loại cây này để hỗ trợ chữa các chứng vàng da, phù nề, ho, ngứa ngáy, sốt, tiêu chảy, khản tiếng, cảm cúm và các vấn đề về răng miệng [1].
Bên cạnh việc dùng làm dược liệu, lá non của cây còn được người dân dùng thay thế trà uống giải khát, trong khi quả non đôi khi được sử dụng làm gia vị trong nấu ăn [1]. Tại Việt Nam, cây lành ngạnh cũng là vị thuốc quen thuộc trong dân gian để hỗ trợ tiêu hóa, giải nhiệt, cải thiện triệu chứng sốt và vết loét [2].
Chính từ các kinh nghiệm sử dụng thực tế phong phú này, giới khoa học đã chú ý và bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về thành phần hóa học của cây lành ngạnh. Mục tiêu là xác minh xem liệu các tác dụng thanh nhiệt, giải độc theo quan niệm dân gian có liên quan đến khả năng chống oxy hóa của các hợp chất tự nhiên trong cây hay không.
Bản chất các chất chống oxy hóa được tìm thấy trong cây lành ngạnh
Các nghiên cứu hóa thực vật chuyên sâu cho thấy đặc trưng nổi bật nhất của chi Cratoxylum nói chung và loài lành ngạnh nói riêng là sự hiện diện phong phú của nhóm hợp chất xanthone [2]. Xanthone là các hợp chất phenolic có cấu trúc đặc biệt, thường được ghi nhận với khả năng dập tắt các gốc tự do và ức chế các phản ứng oxy hóa phá hủy màng tế bào.
Từ các bộ phận khác nhau của cây lành ngạnh, các nhà khoa học đã phân lập được hàng chục dẫn xuất xanthone đa dạng về cấu trúc, bao gồm cả các xanthone đơn giản và xanthone dạng lồng (caged xanthones) [1]. Các phân tích quang phổ đã xác định nhiều hợp chất tiêu biểu như cratoxylumxanthone, cochinxanthone, mangostin, cùng nhiều dẫn xuất prenylxanthone độc đáo [3], [2], [4].
Sự hiện diện của các nhóm chức hydroxyl (-OH) gắn trên khung xanthone là yếu tố quan trọng quyết định khả năng trung hòa gốc tự do [5]. Đây chính là nền tảng hóa học giúp các chất chiết xuất từ thân, vỏ và lá của cây lành ngạnh thể hiện hoạt tính sinh học trong các mô hình thử nghiệm chống oxy hóa.
Những bằng chứng chống oxy hóa được ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Nghiên cứu công bố năm 2006 đã tiến hành phân lập các hợp chất từ thân cây lành ngạnh và thu được một xanthone mới đặt tên là cratoxylumxanthone A, cùng năm hợp chất đã biết gồm dulcisxanthone B, alpha-mangostin, beta-mangostin, 2-geranyl-1,3,7-trihydroxy-4-(3-methylbut-2-enyl)xanthone và tectochrystin [4]. Khi đưa vào thử nghiệm, các hợp chất phân lập này đều thể hiện khả năng quét gốc tự do thông qua thử nghiệm DPPH và cho thấy tác dụng ức chế quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào [4].
Đến năm 2012, một nghiên cứu khác tập trung khảo sát phần thân cây lành ngạnh đã phân lập thành công ba hợp chất xanthone mới là cratoxylumxanthone B-D cùng năm xanthone đã biết trước đó [3]. Kết quả đo lường hoạt tính sinh học cho thấy hợp chất cochinxanthone D thể hiện tác dụng chống oxy hóa mạnh nhất ở cả phép thử quét gốc tự do DPPH và thử nghiệm ức chế peroxy hóa lipid [3].
Không chỉ có thân cây, phần rễ của cây lành ngạnh cũng được khảo sát vào năm 2006 [6]. Các nhà nghiên cứu đã phân lập được cochinchinone A-D cùng bảy hợp chất quen thuộc khác, trong đó nhiều chất thể hiện đặc tính chống oxy hóa hiệu quả trên các mô hình thử nghiệm hóa học [6].
Vỏ thân của cây cũng là nguồn chứa nhiều hoạt chất có giá trị sinh học [7]. Nghiên cứu năm 2015 đã phân lập được hợp chất cochinchinone M cùng 12 hợp chất khác từ vỏ thân cây lành ngạnh, đồng thời đánh giá hoạt tính kháng khuẩn và ức chế enzym acetylcholinesterase của một số hợp chất này [7].
Cơ chế bảo vệ tế bào và kháng viêm trên mô hình nuôi cấy
Để hiểu rõ hơn tác động sinh học sâu bên trong tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá ba hợp chất xanthone phân lập từ quả non của cây lành ngạnh trên tế bào gốc dây chằng nha chu (PDLSCs) [5]. Khi tế bào bị gây stress oxy hóa nhân tạo bằng hydro peroxide (H2O2), các hợp chất này đã giúp làm giảm lượng các loại oxy phản ứng (ROS) cả bên trong lẫn bên ngoài tế bào theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng [5].
Nghiên cứu trên chỉ ra cơ chế cụ thể: các xanthone hydroxy kích hoạt yếu tố Nrf2 và enzym heme oxygenase-1 (HO-1), qua đó thúc đẩy con đường tự vệ nội sinh chống oxy hóa của tế bào [5]. Đồng thời, trong điều kiện oxy hóa khử, các hợp chất này còn hỗ trợ thúc đẩy quá trình biệt hóa tạo xương của tế bào gốc dây chằng nha chu [5].
Bên cạnh tác dụng dập tắt gốc tự do, các chất chiết từ lành ngạnh còn cho thấy khả năng chống viêm rõ rệt trong ống nghiệm [8]. Nghiên cứu năm 2023 trên thân và lá cây lành ngạnh đã phân lập các xanthone cratocochinone A-D cùng 8 hợp chất tương đồng [8]. Toàn bộ 12 hợp chất này đều thể hiện hoạt tính ức chế mạnh việc sản sinh oxit nitric (NO) gây viêm trên đại thực bào RAW 264.7 của chuột, với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) nằm trong khoảng từ 0,86 đến 18,36 microM [8]. Ngoài ra, các hợp chất này còn cho thấy hoạt tính ức chế virus HIV-1 với nồng độ hiệu quả 50% (EC50) từ 0,22 đến 11,23 microM [8].
Khả năng chống viêm và tác động trên tế bào cũng được thể hiện qua nghiên cứu năm 2012 trên mẫu thân cây lành ngạnh thu thập tại Việt Nam [2]. Khi đánh giá khả năng ức chế yếu tố viêm NF-kappaB p65, hợp chất 1,3,7-trihydroxy-2,4-diisoprenylxanthone đã thể hiện hoạt tính mạnh với IC50 đạt 2,9 microM [2].
Nhiều hợp chất phân lập từ thân và lá của cây lành ngạnh cũng được thử nghiệm độc tính trên các dòng tế bào ung thư như HT-29, HL-60, PC-3 và MDA-MB-231 trong điều kiện phòng thí nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, khi một dẫn xuất có tác dụng mạnh trên tế bào ung thư đại tràng HT-29 là 3,6-di-O-acetyl-alpha-mangostin được thử nghiệm tiếp trên mô hình động vật sống (hollow fiber assay), hoạt chất này lại không còn thể hiện hoạt tính ở liều thử nghiệm cao nhất là 20 mg/kg tiêm màng bụng [2].
Giới hạn của bằng chứng: Từ ống nghiệm tới cơ thể người
Dù các kết quả từ phòng thí nghiệm rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận một cách khoa học về khoảng cách giữa nghiên cứu cơ bản và ứng dụng điều trị [2]. Hầu hết các thử nghiệm chống oxy hóa hiện có về cây lành ngạnh chỉ là thử nghiệm hóa học ngoài cơ thể hoặc trên tế bào nuôi cấy đơn lẻ [3], [5], [8].
Ống nghiệm là một môi trường nhân tạo, nơi hoạt chất tinh khiết được tiếp xúc trực tiếp với tế bào ở nồng độ nhất định [5], [8]. Trong khi đó, khi con người sử dụng thảo dược qua đường uống, các hoạt chất phải trải qua quá trình tiêu hóa ở dạ dày, hấp thu qua ruột non và chuyển hóa tại gan. Hiện tại, chưa có tài liệu nào công bố đầy đủ về sinh khả dụng của các xanthone từ lành ngạnh sau khi uống vào cơ thể người.
Đặc biệt, kết quả từ nghiên cứu năm 2012 cho thấy một chất có tác dụng rất mạnh trong đĩa nuôi cấy lại mất hoàn toàn hoạt tính khi đưa vào mô hình động vật sống [2]. Điều này khẳng định không thể suy diễn tác dụng trong ống nghiệm thành hiệu quả phòng ngừa hoặc chữa bệnh trên người thật. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để xác nhận liều dùng chống oxy hóa hiệu quả và an toàn của cây lành ngạnh.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng lá và thân cây lành ngạnh
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng uống nước lá lành ngạnh càng đặc thì cơ thể càng được thanh lọc và chống lão hóa tốt hơn. Trên thực tế, các nghiên cứu chỉ ra rằng tác dụng sinh học của các hợp chất phụ thuộc vào nồng độ và cơ chế thụ thể [5], [8]. Việc nạp quá nhiều chất chiết thực vật đậm đặc chưa rõ liều lượng có thể tạo áp lực chuyển hóa lớn lên gan và thận.
Một sai lầm khác là nghĩ rằng nước đun từ lá khô hay lá tươi có tác dụng tương đương với các hoạt chất tinh khiết trong nghiên cứu khoa học. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học phải dùng dung môi hữu cơ chuyên dụng để chiết tách và cô lập từng phân tử xanthone tinh khiết [3], [8], [7]. Việc đun nấu lá hay thân cây thông thường chỉ trích ly được một phần các chất tan trong nước nóng, hàm lượng thực tế nhận được có thể khác xa nồng độ có hoạt tính trong thử nghiệm.
Nhiều người cũng lầm tưởng cây lành ngạnh có thể dùng để thay thế thuốc chữa bệnh viêm nhiễm hoặc các bệnh mạn tính. Mặc dù các hợp chất trong cây có hoạt tính kháng viêm và ức chế một số tác nhân trong phòng thí nghiệm, đây hoàn toàn không phải là thuốc kháng sinh hay thuốc đặc trị đã được kiểm chứng lâm sàng [8], [2].
Ai nên thận trọng và lưu ý an toàn
Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá mức độ an toàn của cây lành ngạnh đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ. Dữ liệu y văn hiện có chỉ dừng lại ở các phân tích hóa thực vật và thử nghiệm trên dòng tế bào hoặc tế bào miễn dịch chuột [5], [8]. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng nước lá hay thân cây lành ngạnh thường xuyên.
Những người đang mắc bệnh lý mạn tính về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ trước khi dùng các loại trà thảo mộc từ lành ngạnh. Các hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học có thể tương tác với enzym gan hoặc làm thay đổi tốc độ chuyển hóa thuốc trong cơ thể.
Người có tiền sử dị ứng với thảo mộc thuộc họ Ban (Clusiaceae) cũng cần hết sức thận trọng để tránh nguy cơ xuất hiện phản ứng mẫn cảm.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Nếu bạn có thói quen hái hoặc mua lá lành ngạnh để đun nước uống, tốt nhất chỉ nên xem đây như một loại thức uống giải khát dân dã, tương tự như các loại trà thảo mộc thông thường [1]. Không nên kỳ vọng nước lá lành ngạnh có thể thay thế thuốc điều trị bệnh hay đóng vai trò như thần dược chống lão hóa.
Khi sử dụng, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, đun nước loãng và không uống thay thế hoàn toàn cho nước lọc mỗi ngày. Tuyệt đối không tự ý kết hợp cây lành ngạnh với các vị thuốc nam khác mà không có hướng dẫn từ thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép.
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy cây lành ngạnh thực sự là nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng chứa nhiều hoạt chất xanthone có khả năng chống oxy hóa và kháng viêm tốt trong phòng thí nghiệm [3], [8]. Tuy nhiên, để những phát hiện này trở thành giải pháp chăm sóc sức khỏe chính thống, cần thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về độc tính và thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người trong tương lai.
