Lá lành ngạnh có gây hạ đường huyết quá mức khi uống chung thuốc tây?

Bối cảnh sử dụng lá lành ngạnh và nỗi lo hạ đường huyết quá mức

Trong đời sống thường nhật, nhiều người Việt có thói quen sử dụng các loại lá cây rừng phơi khô hãm nước uống thay trà để thanh nhiệt hoặc hỗ trợ cải thiện sức khỏe. Cây lành ngạnh, còn được gọi là cây đỏ ngọn, là một trong những loại thảo dược dân gian quen thuộc thường xuất hiện trong các ấm trà của nhiều gia đình. Đặc biệt, đối với những bệnh nhân mắc bệnh đái tháo đường típ 2, việc tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để kiểm soát đường huyết luôn là nhu cầu phổ biến.

Tuy nhiên, mối lo ngại lớn nhất của người bệnh và các y bác sĩ là nguy cơ tương tác thuốc bất lợi khi tự ý kết hợp thảo dược với đơn thuốc tây y đang dùng. Nhiều người lo lắng liệu việc uống nước lá lành ngạnh hàng ngày có khiến chỉ số đường huyết tụt dốc không phanh hay không. Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Nguy cơ hạ đường huyết quá mức là hoàn toàn có cơ sở về mặt lý thuyết sinh hóa, nhưng trên thực tế lâm sàng ở người thì chưa có kết luận khẳng định do thiếu nghiên cứu thử nghiệm trực tiếp.

Các nghiên cứu sinh hóa trong phòng thí nghiệm cho thấy trong cây lành ngạnh có chứa những hoạt chất tự nhiên có khả năng ức chế mạnh các enzyme liên quan mật thiết đến quá trình chuyển hóa đường ^[1]. Mặc dù vậy, khoảng cách từ một thử nghiệm trên mô hình tế bào, enzyme nhân tạo đến phản ứng cụ thể trong cơ thể người là rất lớn. Do đó, người bệnh cần nhìn nhận vấn đề một cách khách quan, khoa học để tránh tâm lý hoang mang nhưng cũng không được chủ quan.

Cơ chế tác động của enzyme alpha-glucosidase trong cơ thể

Để hiểu được vì sao thảo dược lại có khả năng can thiệp vào chỉ số đường huyết, chúng ta cần tìm hiểu về enzyme alpha-glucosidase. Trong hệ thống tiêu hóa của con người, enzyme alpha-glucosidase đóng vai trò xúc tác cho giai đoạn cuối cùng của quá trình tiêu hóa carbohydrate ^[2]. Enzyme này nằm ở màng diềm bàn chải trên bề mặt các tế bào biểu mô của ruột non ^[2].

Khi chúng ta ăn các thực phẩm chứa tinh bột hoặc đường phức hợp, các enzyme tiêu hóa sẽ phân cắt chúng thành các chuỗi ngắn hơn. Sau đó, chính enzyme alpha-glucosidase tại thành ruột sẽ đảm nhận nhiệm vụ bẻ gãy các liên kết cuối cùng để giải phóng ra đường đơn glucose, giúp cơ thể dễ dàng hấp thu trực tiếp vào máu ^[2].

Nếu hoạt động của enzyme này bị ức chế hoặc làm chậm lại, quá trình hấp thu carbohydrate tại ruột non sẽ diễn ra chậm hơn rất nhiều ^[2]. Nhờ sự trì hoãn này, lượng glucose không ồ ạt đổ vào dòng máu sau mỗi bữa ăn, từ đó giúp ngăn ngừa tình trạng tăng đường huyết đột ngột sau ăn ^[2]. Đây cũng chính là cơ chế tác dụng quan trọng thường được áp dụng trong điều chế thuốc tây y để kiểm soát đường huyết cho người bệnh tiểu đường típ 2 ở giai đoạn đầu ^[2].

Nghiên cứu sinh hóa về khả năng ức chế enzyme của cây lành ngạnh

Nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành phân tích sâu các hợp chất tự nhiên chiết xuất từ cây lành ngạnh có tên khoa học là Cratoxylum cochinchinense ^[1]. Các nhà khoa học đã phân lập được 12 hợp chất thuộc nhóm xanthone, được đánh số thứ tự từ 1 đến 12, trong đó có hai hợp chất mới được phát hiện lần đầu tiên là hợp chất 1 và hợp chất 2 ^[1].

Kết quả thử nghiệm sinh hóa cho thấy toàn bộ 12 hợp chất xanthone này đều thể hiện hoạt tính ức chế đồng thời cả hai enzyme đích quan trọng trong điều trị tiểu đường và béo phì: protein tyrosine phosphatase 1B (PTP1B) và alpha-glucosidase ^[1]. Cụ thể, các hợp chất này ức chế enzyme PTP1B với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) dao động trong khoảng từ 2,4 đến 52,5 micromol/L ^[1]. Đối với enzyme alpha-glucosidase, dải giá trị IC50 của chúng đạt từ 1,7 đến 72,7 micromol/L ^[1].

Trong số các chất được phân lập, hai hoạt chất nổi bật nhất là cratoxanthone A (hợp chất 3) và gamma-mangostin (hợp chất 7) ^[1]. Chúng được đánh giá là những chất ức chế mạnh nhất đối với cả hai enzyme mục tiêu ^[1]. Cụ thể, cratoxanthone A có chỉ số IC50 đối với PTP1B là 2,4 micromol/L và đối với alpha-glucosidase là 4,8 micromol/L ^[1]. Trong khi đó, gamma-mangostin thể hiện hoạt tính thậm chí còn mạnh hơn với IC50 trên PTP1B là 2,8 micromol/L và trên alpha-glucosidase là 1,7 micromol/L ^[1].

Phân tích động học enzym trong nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng, tất cả các xanthone phân lập từ cây lành ngạnh hoạt động như những chất ức chế hỗn hợp đối với enzyme alpha-glucosidase ^[1]. Ngược lại, chúng thể hiện cơ chế ức chế cạnh tranh đối với enzyme PTP1B ^[1]. Khi kiểm tra theo thời gian đối với hợp chất số 3 (cratoxanthone A), các nhà khoa học quan sát thấy hành vi ức chế đồng phân hóa với các thông số động học cụ thể gồm Kiapp đạt 2,4 micromol/L, hằng số tốc độ k5 là 0,05001 micromol^-1.s^-1 và k6 là 0,02076 micromol^-1.s^-1 ^[1].

Nguy cơ tương tác thuốc: Giữa lý thuyết phòng thí nghiệm và thực tế

Từ các dữ liệu phòng thí nghiệm kể trên, nguy cơ tiềm ẩn khi kết hợp lành ngạnh với thuốc tây y bắt đầu bộc lộ rõ về mặt lý thuyết. Nếu một bệnh nhân đang sử dụng các thuốc tây nhóm ức chế alpha-glucosidase nhằm giảm hấp thu tinh bột sau ăn, việc nạp thêm các hoạt chất xanthone có khả năng ức chế cùng loại enzyme này từ lành ngạnh có thể tạo nên hiệu ứng hiệp đồng hoặc cộng dồn tác dụng [1, 2].

Khi hai tác nhân cùng ức chế một loại enzyme tiêu hóa đường tại ruột non, quá trình phân giải và hấp thu carbohydrate có thể bị đình trệ quá mức ^[2]. Điều này trên lý thuyết có thể dẫn đến việc lượng đường giải phóng vào máu giảm mạnh hơn dự kiến, gây ra các cơn hạ đường huyết quá mức. Triệu chứng tụt đường huyết thường khiến người bệnh hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh và có thể dẫn tới hôn mê nếu không xử trí kịp thời.

Tuy nhiên, đây hoàn toàn mới chỉ là giả thuyết dựa trên cơ chế sinh hóa học phân tử. Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người bệnh đái tháo đường để đánh giá mức độ hấp thu của các hoạt chất này qua đường tiêu hóa sau khi uống nước hãm lá cây, cũng như chưa có ghi nhận chính thức nào về mức độ tương tác trực tiếp với các đơn thuốc điều trị tiểu đường thông dụng.

Những giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay

Khi đọc các nghiên cứu khoa học, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo để phân biệt giữa nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) và nghiên cứu trên cơ thể sống (in vivo). Nghiên cứu năm 2018 về cây lành ngạnh chỉ được thực hiện hoàn toàn trong môi trường phòng thí nghiệm trên các enzyme đã được tinh sạch và cô lập ^[1].

Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học sử dụng các dung môi chuyên dụng để chiết tách và thu nhận các hợp chất xanthone ở dạng tinh khiết với nồng độ xác định ^[1]. Trong khi đó, việc người dân đun sắc hoặc hãm lá lành ngạnh khô trong nước sôi chỉ chiết xuất được một phần rất nhỏ các chất hòa tan. Nồng độ hoạt chất thực tế đi vào cơ thể qua một cốc nước trà thường thấp hơn rất nhiều và chịu sự biến đổi phức tạp bởi dịch tiêu hóa, hệ vi sinh đường ruột và quá trình chuyển hóa tại gan.

Chính vì vậy, chúng ta không thể vội vàng kết luận rằng uống một bát nước lá lành ngạnh sẽ gây tụt đường huyết tương đương với việc dùng một viên thuốc tân dược. Dữ liệu khoa học hiện có chỉ dừng lại ở mức phát hiện tiềm năng sinh học của các chất chiết xuất, không đủ cơ sở để khẳng định tính an toàn hay nguy cơ tuyệt đối trên người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá lành ngạnh trị bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Rất nhiều bệnh nhân đái tháo đường khi nghe nói lá lành ngạnh có tác dụng hạ đường huyết đã tự ý hái hoặc mua một lượng lớn về đun thật đặc, uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Việc làm này tiềm ẩn nhiều rủi ro cho gan, thận do phải đào thải lượng lớn các hợp chất lạ mà cơ thể chưa kịp thích nghi.

Một sai lầm nguy hiểm khác là việc tự ý giảm liều hoặc bỏ hẳn thuốc tây do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng hoàn toàn nước lá lành ngạnh. Đái tháo đường là bệnh mạn tính phức tạp cần phác đồ điều trị được cá nhân hóa chặt chẽ. Cây lành ngạnh không phải là thuốc chữa khỏi bệnh tiểu đường và không thể thay thế các liệu pháp y khoa đã được chứng minh hiệu quả qua thử nghiệm lâm sàng.

Ngược lại, một số người vì quá lo sợ tương tác thuốc mà hoàn toàn hoảng loạn khi lỡ uống một vài ngụm trà lành ngạnh. Thực tế, nếu chỉ uống một lượng nhỏ nước trà loãng như thói quen thưởng trà thông thường, nguy cơ xảy ra biến cố tụt đường huyết tức thì là không cao. Sự lo lắng quá mức đôi khi lại gây căng thẳng tâm lý, ảnh hưởng tiêu cực đến chỉ số đường huyết hơn cả việc uống trà.

Những ai nên thận trọng khi sử dụng lá lành ngạnh?

Mặc dù chưa có thử nghiệm lâm sàng khẳng định tương tác có hại, nhưng nguyên tắc an toàn y khoa luôn đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa. Nhóm đối tượng đầu tiên cần đặc biệt lưu tâm là những bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết dạng uống hoặc tiêm insulin. Do các hoạt chất trong cây lành ngạnh đã được chứng minh có khả năng ức chế enzyme tiêu hóa đường trong ống nghiệm ^[1], nhóm bệnh nhân này cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thường xuyên.

Những người có tiền sử thường xuyên bị hạ đường huyết đột ngột, người cao tuổi có chức năng gan thận suy giảm hoặc người ăn uống kém cũng không nên tự ý dùng nước lá lành ngạnh đậm đặc. Tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng kết hợp với việc ức chế hấp thu đường có thể làm tăng gánh nặng lên cơ thể.

Đặc biệt, chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn của cây lành ngạnh đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc trẻ nhỏ. Tất cả các dữ liệu nghiên cứu hiện có chỉ được thực hiện trên các mô hình enzyme cô lập trong phòng thí nghiệm ^[1]. Do đó, phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng loại thảo dược này để tránh những rủi ro chưa lường trước được.

Lời khuyên áp dụng thực tế và cách dùng an toàn

Nếu bạn là người khỏe mạnh bình thường và muốn uống trà lá lành ngạnh như một thức uống thưởng thức hàng ngày, hãy duy trì ở mức độ vừa phải. Chỉ nên hãm vài lá khô với nước sôi tạo thành nước trà loãng, uống ấm và không nên uống quá nhiều vào lúc bụng đang quá đói để tránh cảm giác cồn cào ruột.

Đối với những người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, việc sử dụng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Hỏi ý kiến bác sĩ: Trước khi bắt đầu sử dụng lá lành ngạnh như một liệu pháp hỗ trợ thường xuyên, hãy thông báo cụ thể cho bác sĩ điều trị biết loại thảo dược bạn định dùng.
• Dùng lượng vừa phải: Tuyệt đối không nấu sắc nước lá quá đặc hoặc uống liên tục nhiều lít mỗi ngày thay nước lọc. Không tự ý gom góp lượng lớn lá tươi để ép nước uống.
• Cách xa giờ uống thuốc: Nhằm hạn chế nguy cơ tương tác thuốc tại đường ruột, nên uống nước thảo dược cách xa thời điểm uống thuốc tây ít nhất từ 1 đến 2 giờ.
• Tự theo dõi cơ thể: Luôn đo chỉ số đường huyết đều đặn tại nhà bằng máy đo cá nhân. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu hạ đường huyết nào như run tay chân, vã mồ hôi, hoa mắt, cần bổ sung ngay một lượng đường nhanh (như kẹo ngọt hoặc nước đường) và đến cơ sở y tế gần nhất.

Cây lành ngạnh sở hữu những hoạt chất tự nhiên có hoạt tính ức chế enzyme chuyển hóa đường rất đáng chú ý trong các thử nghiệm khoa học ban đầu ^[1]. Tuy nhiên, thảo dược không thể thay thế thuốc chữa bệnh và cũng tiềm ẩn nguy cơ tương tác nếu dùng sai cách. Việc kết hợp bất kỳ bài thuốc dân gian nào với thuốc tây y đều đòi hỏi sự cẩn trọng, hiểu biết và luôn cần có sự đồng hành của nhân viên y tế.