Lời đồn mạ mân hạ men gan
Nhiều người truyền tai nhau dùng cây mạ mân (danh pháp khoa học thường liên hệ với Aganope balansae) để giải độc gan, hạ men gan khi bia rượu nhiều hoặc thấy cơ thể mệt mỏi. Người dân thường sắc lá hoặc thân cây uống thay trà hằng ngày với mong muốn phục hồi chức năng gan nhanh chóng.
Tuy nhiên, các trích đoạn dữ liệu khoa học hiện hành không cung cấp bằng chứng hay nghiên cứu trực tiếp nào về mạ mân (Aganope balansae). Việc khẳng định mạ mân hạ men gan trên cơ thể người hiện vẫn là kinh nghiệm truyền miệng, thiếu thử nghiệm lâm sàng đối chứng.
Men gan và cơ chế tổn thương tế bào gan
Men gan gồm các enzyme phổ biến như ALT, AST, ALP và LDH [3, 8]. Trong trạng thái bình thường, các enzyme này nằm chủ yếu bên trong tế bào gan, tham gia vào quá trình chuyển hóa chất [3, 8]. Khi màng tế bào gan bị viêm, hoại tử hoặc tổn thương do hóa chất độc hại, các enzyme này rò rỉ vào máu, làm tăng nồng độ men gan trong huyết thanh [3, 8].
Mô hình nghiên cứu tổn thương gan thực nghiệm thường sử dụng các độc chất như carbon tetrachloride (CCl4), paracetamol (PCM), ethanol (cồn) hoặc D-galactosamine [1, 2, 3, 4, 7]. Các hóa chất này kích hoạt phản ứng peroxide hóa lipid (LPO), làm suy giảm chất chống oxy hóa nội sinh như glutathione (GSH), superoxide dismutase (SOD) và catalase [1, 5, 8]. Hậu quả là màng tế bào hoại tử, phóng thích ồ ạt men gan ra hệ tuần hoàn [3, 8].
Các thảo dược hạ men gan trong mô hình thí nghiệm
Trong khi chiết xuất mạ mân chưa có dữ liệu trong các nghiên cứu được cung cấp, nhiều chiết xuất thực vật khác đã được chứng minh có khả năng bảo vệ gan trên mô hình động vật và tế bào [1, 2, 3, 4, 5, 6].
Năm 2012, nghiên cứu trên chuột bị tổn thương gan do CCl4 cho thấy chiết xuất ethanol của cây Vitex glabrata (EEVG) và hoạt chất flavonoid artemetin giúp ức chế đáng kể quá trình peroxide hóa lipid (p < 0,001) [1]. Việc tiền xử lý bằng EEVG làm giảm các enzym huyết thanh AST, ALT, ALP và bilirubin về mức bình thường, đồng thời khôi phục cấu trúc vi thể của mô gan tương đương hoạt chất silymarin (p < 0,05) [1].
Năm 2019, nghiên cứu đánh giá polysaccharid từ cây sương sâm lá nhẵn (Mesona blumes - MBP) trên chuột bị gây độc cấp tính bằng CCl4 [2]. Liều trung bình và cao của MBP (200 mg/kg và 300 mg/kg thể trọng) giúp giảm rõ rệt nồng độ AST và ALT trong huyết thanh (p < 0,05) [2]. Chiết xuất này còn làm tăng enzyme chống oxy hóa SOD và GSH, đồng thời giảm peroxide hóa lipid mô gan (p < 0,05) [2].
Năm 2007, thử nghiệm dùng dịch chiết nước từ rễ cây cúc gai (Hygrophila spinosa) và cốt khí muồng (Cassia occidentalis) trên chuột cống trắng trong 15 ngày ghi nhận khả năng hạ AST, ALT và Gama Glutamyl về gần mức bình thường sau khi bị tổn thương do CCl4 [3]. Tương tự, chiết xuất rễ cây hoàng kỳ Astragalus kahiricus năm 2013 chứng minh khả năng ngăn chặn rò rỉ enzyme gan, hạn chế cạn kiệt glutathione và kháng lại quá trình chết rụng tế bào do ethanol gây ra trên chuột cống [4].
Thiếu hụt thử nghiệm lâm sàng trên người
Điểm chung của toàn bộ các bằng chứng hiện có là đều thực hiện trên chuột (chuột cống albino, chuột nhắt) hoặc mô hình nuôi cấy tế bào in vitro [1, 2, 3, 4, 5, 6, 8]. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2025 về hạt nano bạc tổng hợp từ cây Enicostemma littorale chỉ mới được thử nghiệm trên dòng tế bào gan HepG2 và tế bào ruột Caco-2 chịu độc tính từ cồn 0,2 M [5].
Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người được thực hiện đối với mạ mân hay nhiều loại thảo dược kể trên. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, thải trừ thuốc và bệnh sinh phức tạp hơn rất nhiều so với động vật thí nghiệm. Một hoạt chất làm hạ men gan trên chuột với liều kiểm soát không đồng nghĩa sẽ an toàn hoặc có tác dụng tương tự khi sắc uống trên người.
Hơn nữa, nồng độ hoạt chất trong dược liệu thu hái tự nhiên thường không đồng nhất, dễ bị lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng nếu bảo quản thủ công.
Hiểu lầm thường gặp về hạ men gan
Nhiều người lầm tưởng rằng men gan cao chỉ cần uống nước lá mát gan là khỏi bệnh. Thực tế, men gan chỉ là dấu hiệu phản ánh tổn thương tế bào gan chứ không phải là một căn bệnh độc lập [3, 8]. Men gan tăng có thể do viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, viêm gan tự miễn, hoặc tác dụng phụ của thuốc.
Nếu chỉ uống thảo dược truyền miệng mà bỏ qua việc tầm soát nguyên nhân gốc rễ, người bệnh có thể bỏ lỡ giai đoạn điều trị bệnh lý viêm gan tiến triển. Việc hạ nồng độ enzyme trong máu giả tạo không có nghĩa là nguyên nhân gây hoại tử mô gan đã được giải quyết triệt để.
Ai nên thận trọng khi dùng thảo mộc hạ men gan?
Người đang mắc viêm gan virus mạn tính, xơ gan, suy gan giai đoạn nặng cần tuyệt đối thận trọng, không tự ý dùng thảo mộc chưa qua kiểm chứng. Gan suy yếu sẽ suy giảm khả năng liên hợp và chuyển hóa chất lạ qua hệ enzym cytochrome P-450, làm tăng độc tính nội sinh [6].
Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không được sử dụng các loại cây thuốc dân gian như mạ mân do hoàn toàn không có dữ liệu độc tính và độ an toàn trên các đối tượng này. Người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính (tiểu đường, huyết áp, kháng đông) cũng cần tránh tự ý uống nước sắc dược liệu vì nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Khi phát hiện men gan tăng cao qua xét nghiệm máu, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để xác định chính xác nguyên nhân thay vì tự mua mạ mân về sắc uống. Chỉ nên dùng các biện pháp hỗ trợ gan đã có bằng chứng khoa học rõ ràng hoặc thuốc được bác sĩ chỉ định.
Chế độ sinh hoạt đóng vai trò tiên quyết: dừng ngay rượu bia, hạn chế tiếp xúc độc chất, ăn uống cân bằng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và duy trì vận động thể lực đều đặn. Trước khi dùng bất kỳ vị thuốc thảo mộc hay thực phẩm chức năng nào, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn cho tế bào gan.
