Thói quen uống nhân trần và niềm tin "mát gan"
Tại Việt Nam, nước nhân trần là thức uống giải khát quen thuộc vỉa hè suốt nhiều thập kỷ. Rất nhiều người giữ thói quen uống nước sắc loại thảo mộc này thay cho nước lọc hàng ngày. Lý do thường được chia sẻ là để thanh nhiệt, "mát gan", giải độc rượu bia hoặc hạ men gan khi xét nghiệm máu thấy chỉ số tăng cao.
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự sở hữu năng lực bảo vệ tế bào gan hay hạ men gan như lời truyền miệng? Việc sử dụng kéo dài không kiểm soát có an toàn cho chức năng gan thận hay không là câu hỏi lớn với sức khỏe cộng đồng.
Bằng chứng khoa học hiện tại nói gì?
Xét trên cơ sở dữ liệu y khoa thực chứng nghiêm ngặt, hiện chưa có nghiên cứu nào trong các tài liệu cung cấp xác nhận hiệu quả "mát gan" hay "hạ men gan" trực tiếp từ cây nhân trần. Các dữ liệu khoa học về khả năng phục hồi tổn thương hay ức chế men gan hiện diện ở nhiều hợp chất và thực vật khác, nhưng tuyệt đối không có thử nghiệm nào ghi nhận cho nhân trần.
Vì vậy, quan niệm coi nhân trần như vị thuốc hạ men gan thần kỳ là thiếu căn cứ khoa học xác thực. Người dân không thể tự ý dùng nước lá này để thay thế các phác đồ điều trị viêm gan hay bệnh gan chuyên khoa.
Cơ chế sinh học của tổn thương gan và men gan
Để hiểu tại sao gan bị tổn thương và men gan tăng, cần nhìn vào cấu trúc tế bào gan và mạng lưới vi mạch. Bình thường, các enzyme như aspartate transaminase (AST), alanine transaminase (ALT) nằm chủ yếu bên trong tế bào gan để duy trì hoạt động chuyển hóa. Khi tế bào gan chịu tác động từ chất độc, rượu, thuốc hoặc thiếu máu nuôi cục bộ, tính toàn vẹn của màng tế bào bị phá vỡ. Hiện tượng hoại tử tế bào gan xảy ra khiến các enzyme này tràn vào dòng máu, làm tăng nồng độ men gan trong huyết thanh [1].
Bên cạnh đó, cơ chế tổn thương gan còn bắt nguồn từ sự thiếu máu cục bộ rồi tái tưới máu (ischemia-reperfusion) làm tổn hại không thể phục hồi tế bào nhu mô gan (HP) và tế bào nội mô xoang gan (LSEC) [2]. Trong tình trạng thiếu oxy, các tế bào chịu stress oxy hóa nặng nề, làm gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng hiếu khí cũng như chuyển hóa đường, đạm và chất béo [2]. Sự suy giảm hoạt động enzyme chống stress và tổn hại cấu trúc màng là mắt xích cốt lõi dẫn đến suy giảm chức năng gan [2].
Điểm mặt các nghiên cứu thực nghiệm về bảo vệ gan
Dù thiếu dữ liệu về nhân trần, y học thực nghiệm đã ghi nhận nhiều cơ chế bảo vệ gan từ các hoạt chất và thảo dược khác nhau trên mô hình động vật:
Nghiên cứu công bố năm 2015 trên chuột tìm hiểu cơ chế bảo vệ gan trước tổn thương thiếu máu cục bộ và tái tưới máu [2]. Nhóm chuột thực nghiệm được gây thiếu máu cục bộ hoặc điều trị kèm chất chủ vận thụ thể adenosine A2a (A2aR) mang tên CGS21680 với liều 0,5 mg/kg thể trọng [2]. Kết quả phân tích proteome xác định được 64 protein tham gia bảo vệ tế bào, tái tạo, chuyển hóa năng lượng và đáp ứng stress oxy hóa, trong đó 34 protein liên quan đến tổn thương thiếu máu và sự bảo vệ qua A2aR [2]. Chất này giúp điều hòa tăng các con đường chuyển hóa carbohydrate, protein, lipid và enzyme đáp ứng stress bị ức chế bởi tình trạng thiếu oxy [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dừng lại ở chuột và tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng trên người [2].
Nghiên cứu năm 2012 đánh giá tác dụng bảo vệ gan của các hợp chất nhóm terpenoid chiết xuất từ cây hoàng đàn châu Phi (Juniperus procera) trên mô hình chuột bị gây tổn thương gan bằng carbon tetrachloride (CCl4) [3]. Phân đoạn ete dầu mỏ của cây này phân lập được 6 diterpenoid và 1 sesquiterpene [3]. Kết quả định lượng thông số sinh hóa và mô bệnh học cho thấy hai hợp chất 4-epi-abietol và sugiol có hiệu quả cao nhất trong việc làm giảm các men gan tăng cao, biểu thị tác dụng bảo vệ gan [3]. Nghiên cứu này chỉ thử nghiệm trên động vật và khảo sát loài thực vật thuộc chi Bách, hoàn toàn không phải nhân trần [3].
Nghiên cứu tổng quan năm 2022 về cây Eryngium caeruleum ghi nhận dịch chiết cồn-nước (tỷ lệ 70:30) từ lá làm giảm đáng kể men gan trên mô hình chuột cống Wistar mắc đái tháo đường tuýp 2 do nicotinamide-streptozotocin gây ra [4]. Dịch chiết từ rễ và cành trên mặt đất ở liều 800 mg/kg còn hỗ trợ tái tạo tiểu đảo tụy trên mô bệnh học [4]. Mặc dù loài cây này cho thấy tiềm năng hạ men gan trên chuột bị tiểu đường, dữ liệu vẫn khu trú trên động vật và không thể quy kết cho cây nhân trần [4].
Năm 1990, nghiên cứu đánh giá các chất bảo vệ gan gồm silybinin, essentiale và eplir (phức hợp phospholipid và carotenoid từ bùn) trên chuột bị ngộ độc D-galactosamine [5]. Các chất này giúp ngăn ngừa viêm gan, hoại tử tế bào gan, đồng thời kích thích chức năng khử độc thông qua việc gia tăng RNA, cytochromes P-450, b5 và cải thiện chuỗi hô hấp của ty thể [5].
Nghiên cứu năm 2011 khảo sát dầu dừa nguyên chất (VCO) chế biến theo phương pháp sấy khô hoặc lên men trên chuột bị tổn thương gan do ngộ độc paracetamol (PCM) [1]. Ở liều 10 mL/kg, dầu dừa giúp làm giảm nồng độ men gan ALT, AST và phosphatase kiềm (ALP) về mức ổn định nhờ khả năng bảo vệ tính toàn vẹn cấu trúc màng tế bào gan [1].
Nghiên cứu năm 2007 ghi nhận dịch chiết nước từ rễ cây Hygrophila spinosa và Cassia occidentalis khi cho chuột uống trong 15 ngày đã giúp đưa nồng độ các enzyme chỉ dấu gồm aspartate transaminase, alanine transaminase và gama glutamyl bị tăng do CCl4 trở về gần mức bình thường [6].
Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm tai hại
Toàn bộ các bằng chứng khoa học có kiểm chứng nêu trên chỉ tiến hành trên các thảo dược khác như Cassia occidentalis, Juniperus procera, Eryngium caeruleum hoặc các hoạt chất như silybinin, dầu dừa nguyên chất [3] [4] [5] [1] [6]. Không có bất kỳ trích đoạn khoa học nào chứng minh cây nhân trần có tác dụng hạ men gan hay ngăn ngừa hoại tử tế bào gan.
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là đánh đồng khái niệm "vị thuốc thanh nhiệt, mát gan" theo cảm quan y học cổ truyền với khả năng hạ nồng độ enzyme AST, ALT trong máu của y học hiện đại. Men gan tăng là triệu chứng phản ánh tình trạng màng tế bào gan bị phá vỡ do nhiều nguyên nhân khác nhau như virus viêm gan, chất độc, thuốc hạ sốt, rượu bia hay các biến đổi bệnh lý phức tạp [1].
Cũng cần lưu ý rằng, trong các mô hình ung thư gan và bệnh gan mạn tính, sự biến đổi hệ enzyme vô cùng phức tạp. Nghiên cứu năm 1978 trên chuột cho thấy tế bào ung thư gan phát triển nhanh có hoạt tính adenosine deaminase tăng 2 đến 4 lần trong khi adenosine kinase sụt giảm nghiêm trọng [7]. Tương tự, nghiên cứu năm 1988 trên mẫu sinh thiết mô người chỉ ra rằng mô ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) và gan xơ có sự xáo trộn sâu sắc các enzyme chuyển hóa carbohydrate kiểu phôi thai và kiểu trưởng thành [8]. Những tổn thương cấu trúc và enzyme này không thể đảo ngược chỉ bằng các biện pháp dân gian truyền miệng.
Ai nên thận trọng khi dùng nhân trần?
Người đang có bệnh lý gan rõ rệt như viêm gan B, C, gan nhiễm mỡ nặng, xơ gan tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị được kê đơn để chuyển sang uống nước nhân trần. Việc trì hoãn điều trị y khoa chuẩn mực có thể dẫn đến suy gan cấp hoặc khiến bệnh tiến triển âm thầm thành xơ gan mất bù và ung thư tế bào gan [8].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa hề có dữ liệu nghiên cứu an toàn từ các tài liệu khoa học này. Việc dung nạp các chất chiết từ thảo mộc vào cơ thể nhóm đối tượng nhạy cảm cần được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.
Người đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua gan hoặc các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng chung với bất kỳ dịch sắc thảo dược nào kéo dài để tránh tương tác bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu yêu thích hương vị nước nhân trần, người dân chỉ nên sử dụng như một loại thức uống thưởng thức giải khát với lượng vừa phải, không nên dùng thay thế hoàn toàn nước lọc mỗi ngày. Khi sử dụng, cần lựa chọn nguồn nguyên liệu sạch, nguồn gốc rõ ràng, không bị ẩm mốc hay tẩm ướp hóa chất bảo quản để bảo vệ tế bào gan khỏi các chất độc hại ngoại lai.
Để bảo vệ lá gan thực chất và duy trì men gan ở ngưỡng tối ưu, người dân cần chú trọng các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng: hạn chế tối đa lạm dụng rượu bia, dùng thuốc đúng chỉ định, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước mỗi ngày và khám sức khỏe định kỳ.
Tóm lại, hiện chưa có cơ sở thực chứng nào khẳng định nhân trần có khả năng "mát gan" hay hạ men gan. Độc giả nên nhìn nhận thảo dược một cách khách quan, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế khi xuất hiện bất thường về chức năng gan.
