Cây mặt quỷ (thuộc chi Nhàu - Morinda, họ Cà phê Rubiaceae) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian dùng để nấu nước tắm hoặc đắp ngoài da nhằm trị mụn nhọt, lở ngứa và mẩn đỏ. Nhờ vào những lời truyền miệng về công dụng "thanh nhiệt, tiêu độc", không ít người bệnh đã tự ý thu hái loại cây này về sử dụng mỗi khi da xuất hiện các nốt sưng viêm khó chịu.
Tuy nhiên, dưới góc độ y học thực chứng, cây mặt quỷ hay các cây cùng chi Morinda chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người để khẳng định khả năng chữa khỏi mụn nhọt hay mẩn ngứa. Các ghi nhận hiện tại về đặc tính kháng khuẩn, kháng viêm chỉ mới dừng lại ở các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng như thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và mô hình động vật.
Hoạt tính kháng viêm qua các nghiên cứu tế bào và động vật
Mụn nhọt và mẩn ngứa da là những phản ứng viêm nhiễm có sự tham gia của hệ miễn dịch và các chất trung gian gây viêm. Ở cấp độ phòng thí nghiệm, các hoạt chất chiết xuất từ thực vật chi Morinda đã thể hiện khả năng tác động đến những con đường truyền tín hiệu gây viêm này.
Nghiên cứu công bố năm 2021 đã phân lập các hợp chất methyl-2-naphthoate và anthraquinone từ rễ cây thuộc chi Morinda (Morinda officinalis) [1]. Khi thử nghiệm trên đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide, hai hợp chất ký hiệu 2b và 19 đã ức chế đáng kể sự sản sinh oxit nitric (NO) với giá trị IC50 lần lượt là 34,32 ± 4,87 và 17,17 ± 4,13 µM (đối chứng bằng indomethacin có IC50 là 26,71 ± 6,32 µM) [1]. Phân tích sâu hơn cho thấy các hoạt chất này ức chế phụ thuộc liều vào sự tạo thành các yếu tố tiền viêm như COX-2, iNOS và ngăn chặn sự chuyển vị nhân của yếu tố phiên mã NF-kappaB [1].
Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một công bố năm 2024 khảo sát các hợp chất monoterpene từ rễ cây cùng chi Morinda [2]. Các nhà khoa học đã phân lập 30 monoterpene và nhận thấy các hợp chất ký hiệu 11, 12 và 20 ức chế rõ rệt quá trình sản sinh NO trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 với giá trị IC50 lần lượt là 28,51 ± 1,70; 25,45 ± 4,17 và 29,17 ± 3,71 µM (so với chất chuẩn indomethacin là 33,68 ± 2,19 µM) [2]. Chúng phát huy tác dụng nhờ ngăn chặn sự chuyển vị của yếu tố nhân NF-kappaB, đồng thời làm giảm biểu hiện của các cytokine tiền viêm bao gồm COX-2, iNOS, interleukin-1beta và interleukin-6 ở cả mức độ mRNA lẫn protein [2].
Bên cạnh các hợp chất phân tử nhỏ, các phân tử lớn như polysaccharide và lignin từ chi Morinda cũng cho thấy tiềm năng điều hòa phản ứng viêm. Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra hoạt tính của heteropolysaccharide chiết xuất từ lá cây họ này trên mô hình viêm ở động vật [3]. Với liều thử nghiệm 10 mg/kg, chuỗi polysaccharide này làm giảm đáng kể hiện tượng phù chân chuột do carrageenan gây ra, đồng thời ức chế sự di chuyển của bạch cầu đến vị trí viêm và làm giảm cảm nhận đau do viêm [3]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng lignin kiềm phân lập từ lá thực vật chi này không gây độc tế bào, thúc đẩy biệt hóa tế bào miễn dịch và kích thích sinh các cytokine kháng viêm trong ống nghiệm [4].
Khả năng ức chế vi khuẩn gây nhiễm trùng ngoài da
Nhiễm trùng nang lông và mô dưới da do vi khuẩn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mụn nhọt, viêm da mủ. Để đánh giá tiềm năng dùng ngoài, các nhà khoa học đã thử nghiệm dịch chiết chi Morinda trên các chủng vi khuẩn phổ biến.
Nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết ethanol từ quả thực vật chi Morinda (Morinda citrifolia L.) trồng tại Đông Nam Brazil [5]. Thử nghiệm xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) cho thấy dịch chiết có khả năng ức chế sự phát triển của cả vi khuẩn Gram dương Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng - tác nhân chính gây mụn nhọt ngoài da) và vi khuẩn Gram âm Escherichia coli [5]. Đáng chú ý, vi khuẩn tụ cầu vàng Staphylococcus aureus nhạy cảm với dịch chiết hơn so với Escherichia coli, biểu hiện qua nồng độ ức chế tối thiểu lần lượt là 1 mg/mL và 10 mg/mL [5].
Cùng với dịch chiết quả, hợp chất lignin kiềm phân lập từ lá cây chi Morinda trong nghiên cứu năm 2023 cũng thể hiện khả năng ức chế sự phát triển của nhiều tế bào vi sinh vật khác nhau trong điều kiện ống nghiệm [4].
Mặc dù các kết quả này cho thấy chiết xuất thực vật có hoạt tính kháng sinh học tự nhiên đối với vi khuẩn gây bệnh ngoài da, song tất cả các dữ liệu này đều chỉ được ghi nhận trong đĩa petri thí nghiệm, chưa phản ánh được hiệu quả thực tế khi tiếp xúc với cấu trúc đa tầng của da người sống.
Bằng chứng khoa học và khoảng cách với thực tế điều trị
Từ những số liệu thực nghiệm trên tế bào macrophage hay mô hình phù chân chuột, có thể thấy các bộ phận của cây chi Morinda chứa nhiều nhóm chất có khả năng giảm viêm và ức chế tụ cầu vàng [4] [1] [3] [5] [2]. Đây chính là cơ sở sinh học ban đầu phần nào giải thích vì sao cây mặt quỷ được dân gian lựa chọn để làm dịu các nốt sưng đau ngoài da.
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn then chốt: hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người nhằm đánh giá tác dụng trị mụn nhọt hay ngứa của cây mặt quỷ. Nồng độ hoạt chất tinh khiết như các anthraquinone, iridoid monoterpene hay polysaccharide được thử nghiệm trong phòng lab có độ tinh sạch rất cao và liều lượng được kiểm soát chặt chẽ [1] [3] [2].
Trong khi đó, việc người dân tự hái lá, thân hay rễ cây mặt quỷ đem đun nấu hoặc giã nát sẽ cho ra dịch chiết thô lẫn nhiều tạp chất. Nồng độ hoạt chất trong lá tươi rất dao động, phụ thuộc vào thổ nhưỡng, mùa thu hái và cách thức chế biến, do đó không thể bảo đảm tạo ra nồng độ ức chế được vi khuẩn như nồng độ MIC 1 mg/mL trong phòng thí nghiệm [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây mặt quỷ trị bệnh ngoài da
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng cây cỏ thiên nhiên thì "hoàn toàn lành tính" và có thể thay thế thuốc kháng sinh hay thuốc bôi da liễu. Nhiều người khi thấy nổi mụn bọc, mụn mủ đã vội vã đắp lá mặt quỷ tươi trực tiếp lên vết thương hở. Việc này tiềm ẩn rủi ro nhiễm trùng thứ phát rất cao do ấu trùng, nấm mốc hoặc bụi bẩn bám trên bề mặt lá chưa được khử trùng y tế.
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác dụng kháng khuẩn trong ống nghiệm thành khả năng "tiệt trùng" nốt mụn ngoài đời thực. Thử nghiệm trên đĩa petri cho thấy dịch chiết quả ức chế Staphylococcus aureus [5], nhưng hàng rào biểu bì của da người phức tạp hơn rất nhiều so với môi trường nuôi cấy. Hơn nữa, việc tự ý uống nước sắc cây mặt quỷ đậm đặc để "thanh nhiệt mát gan" khi bị ngứa mề đay có thể dẫn đến gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, nhất là khi dược tính của cây chưa được chuẩn hóa liều lượng an toàn trên người.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Do dữ liệu nghiên cứu về cây mặt quỷ và chi Morinda hiện tại chỉ mới thực hiện trên tế bào và động vật [4] [1] [3] [5] [2], chưa có dữ liệu lâm sàng trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Vì vậy, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc uống hay đắp ngoài da để tránh nguy cơ kích ứng hoặc ảnh hưởng đến thai kỳ.
Những người đang có vết thương hở, mụn nhọt đã vỡ mủ, da lở loét hoặc viêm da cơ địa nặng cũng không được tự ý đắp dịch chiết từ lá tươi hay ngâm tắm nước lá tự nấu. Việc đưa các dịch chiết thô chưa qua kiểm định vô trùng lên vùng da mất hàng rào bảo vệ rất dễ gây bội nhiễm vi khuẩn kháng thuốc. Người có tiền sử dị ứng thực vật hoặc đang điều trị các bệnh mạn tính về da cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa da liễu thay vì tự chữa tại nhà.
Áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu có ý định sử dụng cây mặt quỷ như một biện pháp hỗ trợ theo kinh nghiệm dân gian, người dùng chỉ nên sử dụng dưới dạng nấu nước loãng để rửa nhẹ nhàng vùng da lành lặn bị ngứa nhẹ, tuyệt đối không chà xát mạnh hay băng kín vết thương bằng bã lá.
Trước khi bôi rửa trên diện rộng, hãy thử một lượng nhỏ nước sắc loãng lên vùng da mặt trong cẳng tay và theo dõi phản ứng trong vòng 24 đến 48 giờ để phát hiện nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng. Mọi phương pháp dùng đường uống cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn để xác định liều lượng phù hợp, tránh lạm dụng kéo dài.
Nhìn chung, các nghiên cứu tiền lâm sàng đã bước đầu ghi nhận khả năng kháng khuẩn Staphylococcus aureus [5] và ức chế các chất gây viêm như NO, COX-2, iNOS của các hoạt chất thuộc chi Morinda [1] [2]. Dù vậy, người dân không nên xem cây mặt quỷ là thần dược thay thế thuốc chữa bệnh; khi gặp các vấn đề mụn nhọt sưng đau dai dẳng hoặc phát ban ngứa bất thường, việc thăm khám tại cơ sở y tế chuyên khoa luôn là lựa chọn an toàn và hiệu quả nhất.
