Nhiều phụ nữ mang thai thường có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe và cải thiện một số triệu chứng khó chịu trong thai kỳ. Trong số các cây cỏ được lưu truyền, cây mua thấp là cái tên thỉnh thoảng được nhắc tới trong các bài thuốc dân tộc truyền thống. Tuy nhiên, việc sử dụng loài cây này trong giai đoạn mang thai có thực sự an toàn hay tiềm ẩn những hiểm họa khó lường đối với mẹ và bé là vấn đề cần được xem xét cẩn trọng.
Câu trả lời dứt khoát dựa trên y học chứng cứ hiện nay là: Cây mua thấp chưa từng được chứng minh an toàn cho phụ nữ mang thai. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độc tính thai kỳ hay mức độ an toàn của loài cây này trên thai phụ, trong khi nguy cơ gây kích thích co bóp tử cung và ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi vẫn là một ẩn số lớn. Do đó, các thai phụ tuyệt đối không nên tự ý dùng cây mua thấp dưới mọi hình thức.
Cây mua thấp và những thắc mắc thường gặp trong dân gian
Cây mua thấp, tên khoa học là Melastoma dodecandrum, là loài thực vật mọc bò duy nhất thuộc chi Mua (Melastoma) [1]. Loài cây này từ lâu đã được người dân ở một số vùng nông thôn và khu vực Đông Nam Trung Quốc thu hái để làm dược thảo dân gian [1]. Cây còn được ghi nhận là loài thực vật tiên phong trong hệ sinh thái trên cạn và có thể cho quả mang giá trị dinh dưỡng nhất định [2].
Chính vì được gắn mác là cây thuốc mọc hoang dã tự nhiên và có quả ăn được, không ít người lầm tưởng rằng toàn bộ thân, lá, rễ của cây đều lành tính với tất cả mọi người. Một số thai phụ khi nghe theo lời mách bảo truyền miệng đã băn khoăn liệu có thể sắc nước cây mua thấp để uống nhằm thanh nhiệt, cầm máu hay bồi bổ hay không. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm vì cơ thể phụ nữ mang thai có cơ chế sinh lý vô cùng nhạy cảm, bất kỳ hoạt chất sinh học nào đưa vào cơ thể cũng có thể tác động trực tiếp đến bánh nhau và thai nhi.
Dữ liệu khoa học: Mua thấp chỉ mới dừng lại ở nghiên cứu thực vật học
Khi rà soát các tài liệu y khoa quốc tế, các bằng chứng về cây mua thấp hoàn toàn tập trung vào lĩnh vực phân loại thực vật, di truyền học và phân tích hóa học cơ bản, chứ chưa hề có nghiên cứu an toàn sản khoa. Chưa có nghiên cứu nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai; toàn bộ dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận trên mẫu cây thực vật thu hái ngoài tự nhiên.
Một nghiên cứu công bố năm 2019 về việc tái giải trình tự bộ gen lục lạp của cây mua thấp thu thập tại Phúc Châu, Trung Quốc cho thấy phân tử này có chiều dài 156.598 cặp bazơ (bp) và chứa 129 gen [3]. Nghiên cứu di truyền này xác định cây mua thấp có quan hệ phát sinh loài rất gần gũi với loài Melastoma candidum [3].
Cùng năm 2019, một nghiên cứu khác công bố cấu trúc bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của cây mua thấp với chiều dài 156.611 bp gồm 131 gen, bao gồm 85 gen mã hóa protein, 38 gen vận chuyển RNA và 8 gen ribosome RNA [1]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng nghiên cứu này chủ yếu phục vụ cho mục đích định danh loài, bảo tồn nguồn gen và xác định mối quan hệ phân loại học giữa các loài thuộc họ Mua [1].
Trước đó, vào năm 2013, các nhà khoa học đã phát triển và xác định đặc tính của 14 chỉ thị phân tử microsatellite nhằm nghiên cứu sự đa dạng di truyền của quần thể cây mua thấp [4]. Kết quả kiểm tra trên hai quần thể tự nhiên cho thấy 13 locus có tính đa hình, số lượng alen dao động từ 2 đến 15, với độ dị hợp tử quan sát từ 0,235 đến 0,941 [4]. Các chỉ thị này cũng được chứng minh có thể nhân bản thành công trên các loài có quan hệ họ hàng như Melastoma candidum và Melastoma sanguineum [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2019 cũng chỉ ra rằng loài mua thấp có thể tham gia vào quá trình lai tự nhiên với loài mua thân thẳng Melastoma candidum để tạo ra loài lai trung gian mọc nửa bò có tên Melastoma intermedium [5]. Dữ liệu trình tự gen nrITS cũng chứng minh loài Melastoma kudoi có mối quan hệ di truyền gần gũi nhất với cây mua thấp [5].
Về mặt sinh học phân tử, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã xác định được 22 gen thuộc họ yếu tố phiên mã WOX ở cây mua thấp, đóng vai trò then chốt trong quá trình tăng trưởng, phân chia tế bào và phát triển thân cây [2]. Nghiên cứu này ghi nhận hầu hết các gen họ WOX biểu hiện mạnh ở phần thân cây, phục vụ cho công tác nhân giống phân tử thực vật [2].
Như vậy, toàn bộ các công trình khoa học hiện đại về cây mua thấp mới chỉ giúp làm sáng tỏ nguồn gốc, đặc điểm di truyền và bộ gen của cây. Giới y khoa hoàn toàn chưa có dữ liệu thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật mang thai, càng không có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác định ngưỡng an toàn hay nguy cơ gây dị tật bẩm sinh.
Thành phần hóa học và nguy cơ tiềm ẩn đối với thai kỳ
Mặc dù chưa có nghiên cứu độc tính trực tiếp trên thai kỳ, việc phân tích các hoạt chất hóa học có trong cây mua thấp cho thấy người mẹ có thể đối mặt với những tác động dược lý khó lường. Các phân tích phòng thí nghiệm đã chỉ ra cây mua thấp chứa một số hoạt chất sinh học tự nhiên đáng chú ý.
Nghiên cứu bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng (TLC) vào năm 2007 đã phát hiện hoạt chất flavonoid rutin hiện diện trong tất cả các mẫu cây mua thấp được khảo sát [6]. Rutin là một hợp chất có hoạt tính sinh học cao, thường tác động lên độ bền thành mạch và sự tuần hoàn máu. Mặc dù có tiềm năng chống oxy hóa, việc dung nạp một lượng lớn flavonoid không kiểm soát từ thảo dược thô có thể gây xáo trộn huyết động hoặc tương tác bất lợi trong thời kỳ mang thai.
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2005 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (RP-HPLC) đã định lượng hàm lượng axit gallic trong cây mua thấp [7]. Kết quả từ 10 nhóm mẫu cây mua thấp thu thập tại các địa điểm khác nhau cho thấy hàm lượng axit gallic dao động từ 0,020% đến 0,081% [7]. Axit gallic là một polyphenol có tính chát, thường liên quan đến tác dụng làm se niêm mạc và cầm máu trong y học cổ truyền.
Tuy nhiên, hàm lượng hoạt chất trong thảo dược hoang dã biến thiên rất lớn tùy thuộc vào vùng đất, mùa vụ và cách thu hái [7]. Khi phụ nữ mang thai uống nước sắc từ cây mua thấp, cơ thể sẽ hấp thụ một hỗn hợp hóa chất phức tạp mà không thể định lượng được liều dùng. Những hoạt chất này có khả năng kích thích trực tiếp cơ trơn hoặc làm thay đổi trương lực tử cung, từ đó dẫn đến các cơn co bóp tử cung bất thường. Co bóp tử cung sớm trong thai kỳ là nguyên nhân hàng đầu đe dọa sảy thai, bong nhau non hoặc chuyển dạ sinh non.
Cảnh báo thiếu hụt dữ liệu về độc tính sinh sản
Một trong những nguyên tắc cốt lõi của an toàn sản khoa là chỉ sử dụng những dược chất đã được chứng minh không gây đột biến gen, không gây quái thai và không độc với phôi thai. Đáng lo ngại là cây mua thấp hoàn toàn thiếu vắng các kiểm nghiệm này.
Chúng ta chưa biết liệu các hợp chất trong cây mua thấp có khả năng đi qua hàng rào nhau thai để xâm nhập vào tuần hoàn của thai nhi hay không. Các cơ quan nội tạng của thai nhi, đặc biệt là gan và thận, còn rất non nớt và chưa có khả năng chuyển hóa, đào thải các hợp chất lạ từ thảo mộc. Nếu tích tụ độc chất, thai nhi có thể bị cản trở phát triển hoặc chịu những tổn thương tế bào không thể phục hồi.
Hơn nữa, người thu hái thảo dược rất dễ nhầm lẫn cây mua thấp với các loài cây dại khác do hiện tượng lai chéo tự nhiên trong chi Mua đã được ghi nhận trong nghiên cứu khoa học [5]. Việc dùng nhầm loài cây chứa độc tố nguy hiểm có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của cả người mẹ và thai nhi.
Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo dược lúc mang bầu
Nhiều người vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng "cây cỏ tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Trên thực tế, rất nhiều chất kịch độc hoặc chất phá thai tự nhiên có nguồn gốc từ thực vật. Tính tự nhiên không đồng nghĩa với tính an toàn, nhất là đối với phụ nữ mang thai.
Một hiểu lầm phổ biến khác là tin vào kinh nghiệm dân gian truyền miệng của người quen. Kinh nghiệm cá nhân không thể thay thế cho các nghiên cứu dược lý nghiêm ngặt. Việc một người từng uống nước lá mua thấp mà không gặp vấn đề gì không có nghĩa là loại cây này an toàn cho tất cả mọi người, bởi cơ địa mỗi thai phụ và tình trạng phát triển của từng thai kỳ là hoàn toàn khác biệt.
Một số người còn cho rằng thảo dược có thể dùng thay thế thuốc tây để điều trị viêm nhiễm hoặc rối loạn tiêu hóa khi mang thai. Việc tự ý uống nước cây mua thấp có thể làm chậm trễ thời gian vàng để tiếp cận các phác đồ điều trị y khoa chính thống, gây biến chứng nặng nề hơn cho thai kỳ.
Ai là người cần tuyệt đối tránh xa cây mua thấp?
Trước những rủi ro chưa thể kiểm soát và sự thiếu hụt bằng chứng y học, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải nói không với cây mua thấp:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai ở tất cả các giai đoạn của thai kỳ. Dù là ba tháng đầu đầy nhạy cảm khi các cơ quan thai nhi đang hình thành, hay ba tháng giữa và ba tháng cuối khi nguy cơ sinh non luôn rình rập, thai phụ tuyệt đối không được sử dụng loài cây này.
Thứ hai là phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị mang thai hoặc đang điều trị vô sinh, hiếm muộn. Những hoạt chất chưa rõ tác động có thể cản trở quá trình thụ thai hoặc làm tổ của phôi trong buồng tử cung.
Thứ ba là phụ nữ đang cho con bú. Hiện chưa có dữ liệu nào cho thấy các chất từ cây mua thấp có bài tiết qua sữa mẹ hay không, do đó việc dùng cây này có thể vô tình đưa hoạt chất lạ vào cơ thể trẻ sơ sinh thông qua dòng sữa.
Ngoài ra, những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, cổ tử cung ngắn hoặc có nguy cơ sinh non càng phải đặc biệt cảnh giác, tránh xa mọi loại thảo dược truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học.
Lời khuyên thực tế và hành động cần làm
Nếu bạn đang mang thai và được người thân giới thiệu dùng cây mua thấp để chữa bệnh hay bồi dưỡng, hãy kiên quyết từ chối. Thay vào đó, hãy tìm đến sự tư vấn của các bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để nhận được những chỉ định an toàn, phù hợp nhất.
Trong trường hợp bạn đã vô tình uống phải nước sắc hoặc sử dụng sản phẩm có chứa cây mua thấp, việc đầu tiên cần làm là ngừng sử dụng ngay lập tức. Hãy theo dõi sát sao các dấu hiệu của cơ thể như đau bụng dưới, co thắt tử cung, xuất huyết âm đạo bất thường hoặc cảm giác khó chịu ở đường tiêu hóa.
Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào kể trên, thai phụ cần nhanh chóng đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản gần nhất để được thăm khám, kiểm tra tim thai và can thiệp kịp thời. Khi đi khám, bạn nên mang theo mẫu cây hoặc mô tả rõ loại thảo dược đã dùng để bác sĩ có thêm căn cứ chẩn đoán.
Mang thai là một hành trình thiêng liêng nhưng cũng đòi hỏi sự thận trọng tối đa trong từng thói quen ăn uống và dùng thuốc. Trước khi có những nghiên cứu lâm sàng đầy đủ và rõ ràng, việc giữ khoảng cách an toàn với cây mua thấp chính là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của mẹ và sự phát triển trọn vẹn của con non.
