Nhiều thai phụ truyền tai nhau uống trà lá mâm xôi hoặc các loại lá thuộc chi ngấy như ngấy lá hồng để dễ sinh, rút ngắn thời gian đau đẻ. Tuy nhiên, việc tự ý dùng thảo mộc trong thai kỳ tiềm ẩn nhiều hiểm họa khó lường đối với sức khỏe của cả mẹ và thai nhi.
Liệu thai phụ có nên uống trà lá ngấy không? Câu trả lời ngắn gọn là không nên tự ý sử dụng, đặc biệt trong giai đoạn mang thai chưa đủ tháng. Các bằng chứng khoa học cho thấy nguy cơ kích thích co bóp tử cung chưa được kiểm soát và hiệu quả hỗ trợ chuyển dạ vẫn chưa được chứng minh rõ ràng.
Thói quen truyền miệng về trà thảo mộc sinh nở
Trong suốt thai kỳ, thai phụ thường trải qua nhiều lo lắng và tìm kiếm các biện pháp tự nhiên với hy vọng quá trình vượt cạn diễn ra thuận lợi [1]. Sử dụng thảo dược là xu hướng ngày càng tăng ở phụ nữ mang thai [1]. Trong đó, lá mâm xôi đỏ hay các loài ngấy (chi Rubus) là một trong những loại thảo mộc phổ biến nhất được chọn dùng [1].
Chiết xuất từ các loại lá này thường được truyền miệng là giúp kích thích co bóp tử cung, thúc đẩy cổ tử cung chín muồi và rút ngắn cuộc chuyển dạ [1]. Lịch sử dùng lá này trong thai kỳ khá lâu đời [1]. Phần lớn thai phụ tìm đến trà lá ngấy với mong muốn kích thích và làm dịu cơn chuyển dạ [1].
Dù vậy, việc tin vào kinh nghiệm dân gian mà thiếu đi cơ sở nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ có thể đẩy người mẹ vào tình trạng nguy hiểm. Cơn co tử cung xuất hiện không đúng thời điểm có thể đe dọa trực tiếp sự an toàn của thai nhi.
Cơ chế tác động đến tử cung và nguy cơ tiềm ẩn
Tử cung người mẹ là cơ quan nhạy cảm với các hợp chất có hoạt tính sinh học từ thảo mộc. Nhiều hoạt chất trong thực vật có khả năng tác động trực tiếp lên cơ trơn tử cung hoặc làm biến đổi nội tiết tại chỗ. Khi các chất này kích thích co bóp tử cung sớm, cổ tử cung có thể bị ép mở khi thai nhi chưa sẵn sàng.
Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện tại lại cho thấy bức tranh không hoàn toàn màu hồng [1]. Dữ liệu hiện có chỉ ra rằng chiết xuất từ lá thảo mộc này chỉ có tác dụng yếu trong việc kích thích chuyển dạ [1]. Nguy hại hơn, nghiên cứu còn ghi nhận chúng có thể gây tác động tiêu cực đến quá trình chín muồi của cổ tử cung [1].
Ngoài ra, việc tử cung co bóp bất thường hoặc co thắt quá mức khi cổ tử cung chưa mở có thể làm giảm lượng máu nuôi dưỡng thai, dẫn đến suy thai hoặc tổn thương cơ học nghiêm trọng.
Nghiên cứu khoa học nói gì về lá ngấy và thảo mộc thai kỳ
Một bài tổng quan khoa học công bố năm 2023 đã đánh giá cơ chế tác động và hiệu quả của lá mâm xôi đối với sự chín muồi cổ tử cung và khởi phát chuyển dạ ở người [1]. Đánh giá này nhấn mạnh vào tính an toàn của thảo dược [1]. Kết quả cho thấy chưa thể xác định chính xác tác động thực sự của chiết xuất thảo mộc này đối với tiến trình sinh nở cũng như thời kỳ chu sinh [1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng hoàn toàn chưa rõ liệu loại lá này có chỉ đem lại tác động tích cực hay không [1]. Giới hạn lớn nhất là dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ ra tác dụng thúc đẩy chuyển dạ rất yếu, đồng thời có thể gây ảnh hưởng xấu tới cổ tử cung [1].
Nguy cơ từ việc dùng thảo mộc tùy tiện còn được phản ánh qua nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia [2]. Nghiên cứu tiến hành trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản [2]. Trong đó, 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén theo chỉ định hoặc sảy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện do các bệnh lý liên quan đến thai kỳ [2].
Đáng chú ý, trong nhóm phụ nữ đình chỉ thai hoặc sảy thai, có 19 người (chiếm 17,9%) đã sử dụng từ một đến ba loại cây thuốc trong thai kỳ [2]. Trong số các loại cây được dùng, có 16 loại được xếp loại an toàn, 9 loại cần thận trọng, 5 loại có tiềm năng gây hại và 11 loại chưa rõ tính an toàn [2]. Các loại cây có tiềm năng không an toàn được phát hiện chứa nguy cơ gây độc, gây co bóp tử cung, sảy thai hoặc dị tật thai [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận 75,2% phụ nữ dùng cây thuốc theo gợi ý của người thân trong gia đình [2]. Khoảng 76,5% nguồn thảo mộc được mua ngoài chợ và 68,3% do người nhà thu hái [2]. Liều dùng chủ yếu được tính ước lệ bằng cốc uống nước (51,7%), với 47,5% uống một cốc mỗi ngày và 32,9% dùng kéo dài liên tục nhiều tháng trong suốt thai kỳ [2]. Thực trạng dùng thảo mộc tự phát, không kiểm soát liều lượng và chỉ dựa trên mách bảo của người thân là mối nguy lớn cho sản phụ [2].
Lợi ích chưa rõ ràng nhưng rủi ro hiện hữu
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại trà thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế, bất kỳ thảo dược nào có khả năng gây co bóp cơ trơn đều mang đặc tính dược lý mạnh. Khi chưa có các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người để chứng minh liều lượng an toàn, ranh giới giữa hỗ trợ và ngộ độc là rất mong manh.
Việc chiết xuất lá ngấy có tác động yếu lên khởi phát chuyển dạ nhưng lại có nguy cơ gây ảnh hưởng tiêu cực lên cổ tử cung là một cảnh báo quan trọng [1]. Khi cổ tử cung chưa mềm hóa và giãn nở đúng chu trình sinh học, các cơn co bóp tử cung sớm hay co bóp bất thường sẽ làm tăng nguy cơ biến chứng sản khoa.
Chưa kể, các sản phẩm thảo mộc trôi nổi trên thị trường không được tiêu chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất. Thai phụ có thể vô tình nạp phải liều lượng quá cao hoặc các chất pha tạp gây co giật tử cung cấp tính.
Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu
Hiểu lầm phổ biến nhất là uống trà lá thảo mộc càng nhiều vào những tháng cuối thì sinh con càng nhanh và ít đau đớn. Nhiều phụ nữ uống thay nước lọc mỗi ngày mà không lường trước hậu quả. Nghiên cứu cho thấy có tới gần một phần ba số phụ nữ sử dụng thảo mộc kéo dài nhiều tháng trong suốt thai kỳ chỉ theo thói quen truyền miệng [2].
Một quan niệm sai lầm khác là thảo mộc dùng được cho người bình thường thì thai phụ cũng dùng được. Cơ thể phụ nữ mang thai có huyết động học và chuyển hóa hoàn toàn khác biệt. Những hợp chất kích thích co bóp nhẹ ở người bình thường có thể kích hoạt chuyển dạ đình trệ hoặc dọa sảy thai ở bà bầu [2].
Không ít người cho rằng cứ mua thảo mộc khô ở chợ về đun uống là an toàn. Việc thu hái tự do hoặc mua tại các chợ truyền thống không rõ nguồn gốc chiếm tỷ lệ rất cao ở các trường hợp tự dùng thảo mộc [2]. Điều này tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài cây, lẫn tạp chất gây hại cho thai nhi.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý dùng trà lá ngấy hay bất kỳ loại thảo mộc kích thích nào là phụ nữ mang thai dưới 37 tuần. Việc kích thích cơn co tử cung ở giai đoạn này có thể dẫn đến tình trạng dọa sinh non, sảy thai ngoài ý muốn [2].
Thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo cổ tử cung hoặc rau tiền đạo càng cần phải tránh xa các loại trà kích thích co bóp. Những người có vết mổ đẻ cũ hoặc dị dạng tử cung cũng phải cẩn trọng tuyệt đối, bởi các cơn co thắt bất thường có thể tạo áp lực nguy hiểm lên thành tử cung.
Phụ nữ mang thai mắc các bệnh lý nền mạn tính, rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị khác cũng không được tùy tiện uống trà thảo mộc nhằm tránh tương tác bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế cho thai phụ
Thai phụ cần duy trì lối sống lành mạnh với chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước lọc mỗi ngày và vận động nhẹ nhàng theo hướng dẫn của bác sĩ. Không nên tự ý tìm kiếm các loại lá, rễ hay hạt thảo dược để uống với mục đích dễ sinh [2].
Trong trường hợp trích đoạn nghiên cứu hiện có chưa đưa ra liều lượng an toàn cụ thể cho từng cá nhân [1], thai phụ tuyệt đối không tự ước lượng liều dùng theo đơn vị cốc uống nước thông thường như thói quen dân gian [2]. Mọi loại trà thảo mộc chuẩn bị sử dụng đều cần được tham vấn ý kiến trực tiếp từ bác sĩ sản khoa.
Nếu sau khi lỡ dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào mà xuất hiện các dấu hiệu như đau bụng từng cơn, ra máu âm đạo, tử cung gò cứng hoặc thai máy bất thường, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và xử trí kịp thời.
Kết luận
Việc sử dụng trà lá ngấy hay các loại lá thuộc chi mâm xôi để hỗ trợ sinh nở vẫn chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học khẳng định tính an toàn và hiệu quả [1]. Nguy cơ kích thích co bóp tử cung bất thường và tác động tiêu cực đến cổ tử cung là điều thai phụ cần hết sức cảnh giác [1]. Hãy luôn ưu tiên sự an toàn của mẹ và bé bằng cách tuân thủ hướng dẫn y khoa chính thống thay vì tin vào kinh nghiệm dân gian chưa kiểm chứng.
