Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước sắc từ cây sàn xạt (còn gọi là cây hoa bia Nhật, tên khoa học Humulus japonicus) có thể "giải độc gan tức thì", làm sạch gan sau các bữa nhậu nhẹt hoặc khi cơ thể nổi mụn nhọt, nóng trong. Lời đồn này khiến không ít người tìm mua loại thảo mộc này về đun uống hàng ngày như một biện pháp bảo vệ gan thần kỳ.
Tuy nhiên, quan niệm "uống nước sàn xạt giải độc gan tức thì" là hoàn toàn sai. Gan của con người không hoạt động theo cơ chế cần một loại nước lá để "tẩy rửa cấp tốc", và hiện tại chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh sàn xạt có khả năng giải độc tức thì. Các nghiên cứu khoa học thực tế mới chỉ ghi nhận chiết xuất từ loại cây này có tác dụng hỗ trợ bảo vệ tế bào gan, chống oxy hóa và giảm viêm trong các mô hình thí nghiệm trên chuột và tế bào [1] [2] [3] [4].
"Giải độc gan tức thì" là hiểu lầm sinh học
Trong y học hiện đại, không có khái niệm "thải độc tức thì" thông qua việc uống một loại nước thảo mộc. Gan vốn là cơ quan giải độc tự nhiên chính của cơ thể, xử lý độc chất qua các chu trình enzyme chuyển hóa phức tạp và liên tục. Việc đưa một lượng lớn dịch chiết thảo dược không rõ liều lượng vào cơ thể không thể làm gan sạch ngay lập tức, thậm chí còn có thể tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho các tế bào gan đang bị tổn thương.
Các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy cây sàn xạt không tạo ra phép màu loại bỏ độc tố sau một vài cốc nước. Tác dụng được ghi nhận trong phòng thí nghiệm của loại cây này thực chất là khả năng bảo vệ mô gan trước các tác nhân gây hại thông qua việc kích hoạt các cơ chế chống oxy hóa nội sinh, điều hòa chuyển hóa mỡ và ức chế các phản ứng viêm kéo dài [1] [2] [3].
Cơ chế bảo vệ gan ghi nhận trên mô hình thí nghiệm
Nghiên cứu trên tế bào gan nguyên phát của chuột cho thấy chiết xuất ethanol từ cây sàn xạt cùng hoạt chất chính của nó là luteolin 7-O-beta-d-glucoside giúp làm giảm sự tích tụ mỡ do cồn gây ra [1]. Ở cấp độ phân tử, chiết xuất này làm tăng biểu hiện của thụ thể PPARalpha, tăng enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase 1 (SOD1) và hoạt tính catalase theo cách phụ thuộc vào liều lượng [1]. Khi can thiệp làm giảm PPARalpha bằng siRNA, các hiệu quả bảo vệ chống stress oxy hóa và điều hòa mỡ của chiết xuất sàn xạt bị suy giảm rõ rệt [1].
Bên cạnh đó, chiết xuất sàn xạt còn can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu gây viêm tại gan. Trong các tổn thương gan do rượu, dịch chiết giúp điều hòa trục tín hiệu TLR4/MyD88/NF-kappaB p65, từ đó ức chế sự sản sinh các cytokine tiền viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-1 beta (IL-1beta) [2]. Đồng thời, chiết xuất này kích hoạt con đường Nrf2 và gen đích heme oxygenase-1 (HO-1), củng cố hàng rào phòng thủ chống lại các gốc tự do gây hại cho tế bào gan [2].
Nghiên cứu trên động vật: Kết quả bảo vệ gan trước rượu bia
Tác động bảo vệ gan trước tác hại của cồn đã được thử nghiệm trên các mô hình động vật gặm nhấm. Trong một nghiên cứu công bố năm 2023, chuột thí nghiệm được cho ăn chế độ ăn lỏng Lieber-DeCarli chứa 5% cồn để gây bệnh gan nhiễm mỡ do rượu [1]. Kết quả cho thấy việc cho chuột uống chiết xuất ethanol của sàn xạt đã giúp cải thiện tình trạng thoái hóa mỡ ở gan, ngăn ngừa tổn thương gan phát triển do việc tiêu thụ cồn kéo dài [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2021 tiến hành trên mô hình chuột cống bị tổn thương gan do rượu [2]. Việc dùng trước chiết xuất sàn xạt đã làm giảm nồng độ men gan aspartate aminotransferase (AST) và alanine aminotransferase (ALT) trong huyết tương [2]. Dịch chiết này cũng làm giảm triglyceride, cholesterol toàn phần, chỉ số peroxy hóa màng lipid malondialdehyde (MDA), myeloperoxidase (MPO), đồng thời phục hồi mạnh mẽ hoạt động của các enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm SOD, catalase và glutathione (GSH) [2].
Thử nghiệm đối với tổn thương gan cấp tính và tổn thương do tiểu đường
Tác dụng bảo vệ gan của sàn xạt không chỉ dừng lại ở mô hình tổn thương do rượu. Một nghiên cứu năm 2018 đã đánh giá tác động của chiết xuất sàn xạt trên mô hình chuột cống bị tổn thương gan cấp tính do tiêm màng bụng lipopolysaccharide (LPS, 30 microgam/kg) kết hợp d-galactosamine (D-GalN, 500 mg/kg) [3]. Nhóm đối chứng dương dùng thuốc silymarin với liều 10 mg/kg, trong khi ba nhóm thử nghiệm được cho uống dịch chiết sàn xạt ở các mức liều 8, 16 và 32 mg/kg [3].
Kết quả cho thấy việc dùng chiết xuất sàn xạt trước khi gây độc đã làm giảm đáng kể mức men gan AST, ALT, nồng độ MDA, enzyme MPO và cytokine gây viêm TNF-alpha so với nhóm chỉ tiêm LPS/D-GalN [3]. Dịch chiết cũng làm tăng mức SOD và catalase, đồng thời nâng cao tỷ lệ sống sót của chuột thí nghiệm bị nhiễm độc gan cấp [3].
Đến năm 2021, một thử nghiệm khác trên chuột mắc bệnh tiểu đường mãn tính cho thấy chiết xuất sàn xạt giúp giảm AST, ALT, bilirubin trực tiếp và phục hồi nồng độ albumin huyết thanh [4]. Tình trạng rối loạn lipid máu với các chỉ số triglyceride, cholesterol toàn phần, HDL và LDL bất thường cũng được đưa về mức bình thường [4]. Tình trạng viêm gan do tiểu đường giảm nhờ việc ức chế TNF-alpha, interleukin-1beta và COX-2, đi kèm với sự suy giảm MDA và gia tăng trở lại của SOD cùng glutathione [4]. Kết quả mô bệnh học khẳng định dịch chiết sàn xạt giúp cải thiện rõ rệt cấu trúc mô gan bị tổn thương [4].
Khoảng cách lớn giữa chuột thí nghiệm và cơ thể người
Mặc dù các kết quả tiền lâm sàng kể trên rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận một cách khoa học về giá trị thực tế của chúng. Toàn bộ các dữ liệu khoa học về tác dụng bảo vệ gan của cây sàn xạt hiện nay chỉ mới được thực hiện trên chuột cống, chuột nhắt hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1] [2] [3] [4]. Cho đến thời điểm hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả thực sự, độ an toàn hay khả năng "giải độc gan".
Hơn nữa, trong các nghiên cứu, các nhà khoa học sử dụng dịch chiết chuẩn hóa (chiết xuất ethanol hoặc chiết xuất nước) với nồng độ hoạt chất tinh khiết và được định lượng chính xác [1] [2] [3]. Việc người dân tự ý hái cây cỏ về đun nấu thủ công tạo ra một dung dịch hoàn toàn khác biệt: hàm lượng hoạt chất không đồng đều, chứa nhiều tạp chất và không kiểm soát được liều dùng. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, khối lượng và tốc độ thải trừ thuốc khác xa loài gặm nhấm, do đó không thể tự ý ngoại suy kết quả từ chuột sang người.
Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Do thiếu các dữ liệu an toàn trên người, việc tự ý dùng nước sắc sàn xạt liều cao hoặc uống kéo dài tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe:
- Người có bệnh lý nền về gan: Những người đã mắc viêm gan virus mạn tính, xơ gan hoặc suy gan không nên dùng nước lá sàn xạt để tự "chữa trị" hoặc "thải độc", vì gan đang suy yếu rất dễ bị nhiễm độc thêm từ các hoạt chất lạ hoặc tạp chất chưa được tinh chế.
- Người bệnh tiểu đường hoặc đang dùng thuốc chuyển hóa: Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy sàn xạt tác động lên đường huyết và lipid máu [4], người bệnh không được tự ý kết hợp với thuốc điều trị vì có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm.
- Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về độ an toàn của cây sàn xạt trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, do đó tuyệt đối không nên sử dụng.
Khi cơ thể có các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương gan như vàng da, vàng mắt, mệt mỏi kéo dài, nước tiểu sẫm màu hoặc men gan tăng cao, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa thay vì tin vào các bài thuốc truyền miệng. Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược bổ trợ nào, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị là điều bắt buộc.
Hiểu đúng về chăm sóc và bảo vệ sức khỏe lá gan
Để bảo vệ lá gan một cách khoa học, việc thay đổi lối sống mang tính quyết định hơn bất kỳ loại nước uống thảo mộc nào. Thay vì tìm kiếm giải pháp "thanh lọc cấp tốc" sau các đợt uống rượu bia quá đà, biện pháp bảo vệ gan hiệu quả nhất là chủ động hạn chế tối đa việc tiêu thụ cồn và đồ uống có cồn.
Một chế độ ăn uống cân bằng, giàu chất xơ, hạn chế mỡ động vật và thực phẩm chế biến sẵn sẽ giúp giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ. Uống đủ nước hàng ngày, duy trì cân nặng hợp lý và vận động thể lực thường xuyên là cách bền vững nhất giúp các cơ quan chuyển hóa trong cơ thể, bao gồm cả gan và thận, vận hành trơn tru mà không cần đến sự can thiệp của các loại nước "thần dược" giải độc.
Tóm lại, lời đồn uống nước sàn xạt giải độc gan tức thì là thiếu căn cứ khoa học và sai lệch về mặt y học. Các tác dụng tích cực của loại cây này đối với gan mới dừng lại ở mức tiềm năng trong các mô hình thí nghiệm trên động vật và cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng kiểm chứng. Người dân không nên lạm dụng nước sắc thảo mộc để thay thế cho lối sống lành mạnh hay các phác đồ điều trị y khoa chính thống.
