Dân gian truyền tai bài thuốc quýt gai trị ho
Thời tiết thay đổi thất thường khiến các bệnh lý đường hô hấp như viêm họng, đau rát cổ và ho dai dẳng xuất hiện phổ biến ở nhiều lứa tuổi. Thay vì đi khám hoặc dùng thuốc theo hướng dẫn y khoa, không ít người tìm đến các cây thuốc nam quen thuộc quanh vườn nhà theo kinh nghiệm truyền miệng.
Trong số các thảo dược dân gian, quýt gai là cái tên thường được nhắc tới như một giải pháp làm dịu cổ họng và trị chứng ho khan, ho có đờm. Nhiều người tin rằng chỉ cần hái lá sắc uống hoặc dùng cành, rễ là có thể đẩy lùi các cơn ho kéo dài.
Cây quýt gai, tại Việt Nam còn có tên gọi khác như xáo cựa gà, được định danh khoa học thuộc các loài họ Cửu lý hương (Rutaceae) như Atalantia buxifolia hay chi Severinia [1]. Mặc dù cây thuốc này gắn liền với nhiều bài thuốc cổ truyền, câu hỏi đặt ra là liệu các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện nay có thực sự chứng minh được hiệu quả điều trị ho và viêm họng hay không.
Khoa học thực nghiệm nói gì về tác dụng của quýt gai?
Để trả lời thẳng thắn cho thắc mắc của người bệnh: hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định cây quýt gai có thể trị dứt điểm ho hay viêm họng. Các tác dụng dược lý của loài thảo dược này mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu bước đầu trong ống nghiệm và trên mô hình động vật thí nghiệm [2], [3].
Dữ liệu khoa học xác nhận rằng các loài thuộc chi Severinia hay Atalantia sở hữu một số hoạt tính sinh học tự nhiên, đáng chú ý là khả năng kháng viêm ở mức độ nhất định [2], [3]. Những tác động kháng viêm này chính là cơ sở sơ khởi giúp lý giải vì sao kinh nghiệm dân gian lại dùng cây này trong các chứng viêm sưng đường hô hấp.
Tuy vậy, khoảng cách từ một kết quả trên đĩa thí nghiệm tế bào hay trên chuột cho đến viên thuốc điều trị thực tế trên người là rất xa. Người bệnh không nên nhầm lẫn giữa tiềm năng dược lý ban đầu với công dụng chữa khỏi bệnh đường hô hấp.
Cơ chế tác động kháng viêm được giải thích dễ hiểu
Khi đường hô hấp bị tấn công bởi virus, vi khuẩn hoặc các yếu tố kích ứng bên ngoài, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng viêm tại niêm mạc họng và phế quản. Quá trình này sản sinh ra hàng loạt protein và chất trung gian gây viêm, điển hình như cyclooxygenase-2 (COX-2) và inducible nitric oxide synthase (iNOS), dẫn đến tình trạng sưng đỏ, nóng rát và kích thích thụ thể gây ho.
Về mặt lý thuyết, một dược liệu muốn giảm triệu chứng ho do viêm cần can thiệp được vào chuỗi phản ứng sinh hóa kể trên. Khi các chất trung gian gây viêm bị ức chế, mô niêm mạc sẽ giảm sưng nề, từ đó giảm cảm giác ngứa rát và giảm kích ứng đường thở.
Nghiên cứu mô phỏng phân tử cho thấy các hợp chất chính trong tinh dầu lá của loài quýt gai Severinia monophylla có khả năng liên kết với hai loại protein liên quan trực tiếp đến phản ứng viêm là iNOS và COX-2 [2]. Năng lượng liên kết âm dao động từ -41,0 đến -71,9 kcal/mol, cho thấy tiềm năng tương tác giữa các hoạt chất thực vật với các đích sinh học gây viêm [2].
Đào sâu các nghiên cứu thực nghiệm cụ thể
Để đánh giá một cách khách quan, hãy xem xét từng thử nghiệm thực nghiệm đã được công bố trên các tạp chí chuyên ngành về các loài thực vật này.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 tại Việt Nam đã tiến hành khảo sát thành phần hóa học và tác dụng kháng viêm của tinh dầu lá tách chiết từ ba loài thuộc họ Cam quýt (Rutaceae), trong đó có cây Severinia monophylla [2]. Phân tích bằng phương pháp sắc ký khí - khối phổ xác định được 38 hợp chất, chiếm từ 96,5% đến 99,8% tổng thành phần tinh dầu [2]. Khi thử nghiệm trên đại thực bào được kích thích bằng LPS, tinh dầu lá Severinia monophylla chỉ thể hiện tác dụng kháng viêm ở mức độ vừa phải với nồng độ ức chế IC50 lớn hơn 50 microgam/mL, thấp hơn đáng kể so với loài Euodia lepta cùng họ (đạt IC50 ở mức 6,47 ± 0,65 microgam/mL) [2]. Đồng thời, tác dụng ức chế tế bào ung thư của S. monophylla cũng ở mức thấp với IC50 lớn hơn 100 microgam/mL [2].
Một nghiên cứu khác khảo sát hoạt tính kháng viêm của rễ và thân loài Atalantia monophylla (thuộc nhóm dược liệu liên quan đến quýt gai) trên mô hình chuột cống trắng Wistar bị gây phù chân cấp tính bằng carrageenan [3]. Rễ và thân cây được phơi khô trong bóng râm, xay thành bột mịn và điều chế dưới dạng nước hãm nóng (Phanta) để cho chuột dùng [3]. Kết quả phân tích thống kê chỉ ra rằng chế phẩm nước hãm từ thân cây làm giảm đáng kể tình trạng viêm phù chân chuột ở tất cả các mốc thời gian theo dõi (P < 0,05) [3]. Ngược lại, nước hãm từ rễ chỉ làm giảm viêm không có ý nghĩa thống kê ở thời điểm 1 giờ (43,53%) và 5 giờ (25,74%), chỉ ghi nhận tác dụng kháng viêm có ý nghĩa thống kê ở thời điểm 3 giờ (36,35%) so với nhóm đối chứng [3]. Nghiên cứu kết luận thân cây có hoạt tính kháng viêm rõ rệt hơn rễ khi dùng ở dạng nước hãm trên động vật [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác cũng xác định tinh dầu lá Severinia monophylla thu hái tại Việt Nam chứa các thành phần bay hơi chính như sabinene, beta-caryophyllene, bicyclogermacrene, germacrene D, (E)-nerolidol, globulol và linalool [4]. Dù vậy, nghiên cứu này chủ yếu ghi nhận hoạt tính diệt ấu trùng muỗi Aedes aegypti (LC50 sau 48 giờ là 7,1 microgam/mL), muỗi Aedes albopictus (LC50 sau 48 giờ là 36 microgam/mL) và xua đuổi bọ xít hút máu Triatoma rubrofasciata ở nồng độ 0,5%, chứ không ghi nhận hiệu quả lâm sàng trên đường thở [4].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay
Nhìn vào các số liệu khoa học, có thể thấy một số bộ phận của cây quýt gai quả thực có chứa hoạt chất ức chế phản ứng viêm thực nghiệm [2], [3]. Việc nước hãm thân cây giảm phù nề trên động vật hay tinh dầu gắn kết với enzym gây viêm trong mô hình máy tính mở ra triển vọng tìm kiếm các dẫn xuất kháng viêm mới [2], [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là sự thiếu vắng hoàn toàn các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân bị viêm họng, viêm phế quản hay hen suyễn. Tác dụng giảm phù chân chuột khi dùng dịch hãm thân cây không đồng nghĩa với việc uống nước sắc quýt gai sẽ giúp con người cắt được cơn ho phế quản hay làm lành niêm mạc họng viêm đỏ [3].
Hơn nữa, nồng độ hoạt chất thực tế trong nước sắc tự nấu tại nhà không thể chuẩn hóa như trong các mẫu chiết xuất của phòng thí nghiệm. Do đó, việc tự ý dùng dược liệu thô chưa thể mang lại hiệu quả điều trị tin cậy và có kiểm soát.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ho
Hiểu lầm tai hại và phổ biến nhất của người bệnh là xem thảo dược thiên nhiên là tuyệt đối lành tính, cứ bị ho là có thể đun uống thoải mái thay thuốc tây. Trên thực tế, bất kỳ loại cây nào chứa hoạt chất sinh học đều có thể tạo ra gánh nặng chuyển hóa cho cơ thể, đặc biệt là gan và thận nếu dùng sai cách.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng cây có vị đắng, tính ấm hay cay nhẹ theo mô tả cổ truyền thì ắt hẳn sẽ làm giãn được phế quản và dứt cơn co thắt đường thở. Tuy nhiên, nếu cơn ho bắt nguồn từ co thắt phế quản bệnh lý trong hen suyễn hay bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, việc uống nước lá tự sắc không chỉ không thể thay thế thuốc cắt cơn giãn phế quản chuyên dụng mà còn khiến người bệnh đối mặt với nguy cơ suy hô hấp cấp tính do chậm trễ điều trị y tế.
Một số trường hợp lại tự ý thu hái cây mọc hoang dã dựa vào đặc điểm gai nhọn hoặc hình dáng lá. Việc nhầm lẫn thực vật học có thể dẫn đến việc uống phải các loài cây có độc tính cao, đe dọa nghiêm trọng tới sức khỏe.
Ai nên thận trọng trước bài thuốc từ quýt gai?
Những người đang mắc bệnh lý hô hấp nặng như viêm phế quản co thắt, hen phế quản cấp hoặc viêm phổi tuyệt đối không được tự ý trì hoãn dùng thuốc tây để uống quýt gai. Cơn co thắt đường thở cần được giải quyết kịp thời bằng các thuốc giãn phế quản chuẩn hóa theo phác đồ của bác sĩ chuyên khoa.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm. Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn hay liều lượng khả dụng của quýt gai trên nhóm đối tượng đặc biệt này, do đó cần tránh sử dụng để phòng ngừa các rủi ro đáng tiếc.
Người có tiền sử dị ứng thực vật họ Cam quýt hoặc người có bệnh nền mạn tính liên quan đến suy giảm chức năng gan, thận cũng cần hết sức cẩn trọng. Nếu đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác, việc uống bổ sung thảo dược có thể gây tương tác thuốc không lường trước.
Cách áp dụng thực tế an toàn cho sức khỏe hô hấp
Khi gặp các triệu chứng ho thông thường do cảm lạnh hoặc kích ứng thời tiết nhẹ, người dân nên ưu tiên các biện pháp chăm sóc tại nhà đã được y học xác lập độ an toàn cao. Việc uống đủ nước ấm mỗi ngày, giữ ấm vùng cổ ngực và súc họng bằng nước muối sinh lý giúp làm ẩm và làm sạch niêm mạc họng rất hiệu quả.
Trong trường hợp muốn tham khảo dùng quýt gai theo lời khuyên cổ truyền, chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ và phải dùng ở lượng vừa phải, đồng thời cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền để được bốc thuốc đúng loài và đúng quy chuẩn. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc đun nấu đậm đặc kéo dài ngày mà không rõ nguồn gốc thảo dược.
Nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động như ho ra máu, sốt cao kéo dài, đau tức ngực dữ dội hoặc khó thở tăng dần, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám lâm sàng, chẩn đoán nguyên nhân và điều trị kịp thời bằng phác đồ chuẩn xác.
Lời khuyên cân bằng cho người bệnh
Cây quýt gai sở hữu tiềm năng sinh học nhất định trong các thử nghiệm thực nghiệm về ức chế phản ứng viêm trên mô hình tế bào và động vật [2], [3]. Dù vậy, người dân không nên thần thánh hóa kinh nghiệm dân gian mà vội vàng từ bỏ các phương pháp điều trị y học hiện đại đã được chứng minh hiệu quả. Hãy luôn giữ thái độ cẩn trọng, tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược tự nhiên nào vào quá trình chăm sóc sức khỏe đường hô hấp của bản thân và gia đình.
