Râu rồng có giúp người trẻ tăng tập trung? Bằng chứng nói gì

Cơn sốt tìm kiếm "thần dược" tăng tập trung của giới trẻ

Trong nhịp sống học tập và làm việc áp lực hiện nay, nhiều người trẻ thường xuyên tìm kiếm các loại thực phẩm bổ sung giúp não bộ hoạt động bền bỉ, tăng sự tập trung và cải thiện trí nhớ. Trong số các hoạt chất được quảng bá rầm rộ dưới danh xưng "nootropic" (chất tăng cường nhận thức), chiết xuất từ cây râu rồng (thạch tùng răng cưa - Huperzia serrata) chứa hoạt chất Huperzine A đang thu hút sự chú ý lớn. Rất nhiều sản phẩm tăng lực trước khi tập luyện (pre-workout) hay viên uống bổ não dành cho học sinh, sinh viên và dân văn phòng đã đưa thành phần này vào danh sách tiếp thị.

Tuy nhiên, liệu cây râu rồng có thực sự biến một bộ não khỏe mạnh thành "siêu trí tuệ" hay giúp bạn tập trung cao độ hơn khi học bài và làm việc? Trả lời ngắn gọn dựa trên y học chứng cứ hiện tại: Hoàn toàn chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào xác nhận râu rồng giúp người trẻ khỏe mạnh tăng cường tập trung hay nâng cao nhận thức. Thậm chí, thử nghiệm hiếm hoi trên nhóm người khỏe mạnh còn ghi nhận phản ứng bất lợi về cảm nhận mệt mỏi thể chất ^[1].

Cơ chế của râu rồng: Tác động lên chất dẫn truyền thần kinh

Râu rồng hay cây thạch tùng răng cưa là nguồn cung cấp Huperzine A, một hợp chất kiềm sinh học (alkaloid sesquiterpene) tự nhiên có tác dụng ức chế chọn lọc và thuận nghịch enzym acetylcholinesterase [2, 7].

Trong hệ thần kinh, acetylcholinesterase đảm nhận nhiệm vụ phân hủy acetylcholine – chất dẫn truyền thần kinh then chốt liên quan mật thiết đến quá trình học hỏi, ghi nhớ và chú ý. Khi enzym này bị Huperzine A ức chế, nồng độ acetylcholine tại các khe tiếp hợp thần kinh sẽ tăng lên theo từng vùng đặc hiệu trong não bộ [5, 7]. Dược động học cho thấy hoạt chất này hấp thu nhanh và phân bố rộng khắp cơ thể với tốc độ đào thải từ thấp đến trung bình ^[2].

Về mặt lý thuyết bệnh học, những người mắc bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer bị thiếu hụt nghiêm trọng acetylcholine, do đó việc ức chế enzym phân hủy chất này mang lại lợi ích phục hồi phần nào chức năng nhận thức [2, 7]. Tuy nhiên, việc cố tình nâng cao nồng độ một chất dẫn truyền thần kinh vốn dĩ đang hoạt động tối ưu ở người trẻ khỏe mạnh lại hoàn toàn không đồng nghĩa với việc tạo ra "siêu nhận thức" ^[3].

Nghiên cứu trên người khỏe mạnh: Kỳ vọng và thực tế trái ngược

Phần lớn người tiêu dùng trẻ tuổi tin rằng các sản phẩm bổ sung chứa Huperzine A giúp họ tỉnh táo, tập trung và cải thiện sức bền tâm trí lẫn thể chất. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm chứng trực tiếp giả thuyết này trên người tập luyện thể thao ^[1].

Thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, chéo phân chia thứ tự này được tiến hành từ tháng 1 đến tháng 4 năm 2018 trên 15 người trưởng thành đã qua rèn luyện thể lực (gồm 11 nữ: chiều cao 166 +- 2 cm, cân nặng 60,5 +- 3,0 kg; 4 nam: chiều cao 173 +- 4 cm, cân nặng 82,0 +- 11,0 kg; chỉ số khối cơ thể BMI trung bình 23,5 +- 1,4 kg/m2, độ tuổi trung bình 30,4 +- 3,6 tuổi) ^[1]. Các đối tượng được cho uống một liều cấp tính Huperzine A 200 mcg hoặc giả dược, hai đợt thử nghiệm cách nhau 1 tuần ^[1].

Sau khi dùng chất thử, người tham gia trải qua hàng loạt bài kiểm tra chức năng nhận thức (chuỗi chữ số - digit span, độ lưu loát ngôn ngữ/từ vựng, bài kiểm tra thị giác - chú ý Stroop), khả năng phối hợp thần kinh cơ (nghiệm pháp Romberg cải tiến, ném phi tiêu) và hiệu suất vận động (đo dung tích hiếu khí ước tính, lực bóp tay, bật nhảy thẳng đứng, chống đẩy) ^[1].

Kết quả cho thấy không có bất kỳ thước đo chức năng nhận thức nào ghi nhận sự khác biệt giữa nhóm dùng Huperzine A và nhóm dùng giả dược (tất cả p >= 0,296) ^[1]. Nhịp tim (157 +- 4 so với 158 +- 4 nhịp/phút; p = 0,518) và tỷ lệ gắng sức nhận thức (13,7 +- 0,56 so với 13,9 +- 0,61; p = 0,582) giữa hai nhóm hoàn toàn tương đương ^[1]. Hiệu suất vận động và phối hợp thần kinh cơ cũng không có sự chênh lệch (tất cả p >= 0,497) ^[1].

Đáng chú ý, điểm số đánh giá mức độ khó khăn chủ quan sau khi tập luyện (thang điểm 0-10) ở nhóm dùng Huperzine A cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược (6,8 +- 0,38 so với 5,7 +- 0,38; p = 0,002) ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng Huperzine A không hề giúp tăng cường chức năng nhận thức trong quá trình tập luyện dù đang được tiếp thị rầm rộ, đồng thời khuyến cáo nên xem xét lại việc đưa chất này vào các loại thực phẩm bổ sung thể hình ^[1]. Cỡ mẫu nghiên cứu này cũng bộc lộ hạn chế khi chỉ dừng lại ở con số 15 người ^[1].

Bằng chứng trên động vật trẻ tuổi: Não bộ tối ưu không nhận thêm lợi ích

Để tìm hiểu xem liệu hệ thần kinh đang phát triển tối ưu có thể được cải thiện thêm nhờ chiết xuất râu rồng hay không, một nghiên cứu năm 2012 đã khảo sát tác động của Huperzine A trên bộ nhớ nhận diện thị giác của loài khỉ ^[3].

Nghiên cứu tiến hành trên 6 cá thể khỉ đuôi lợn (Macaca nemestrina) trẻ tuổi bình thường ^[3]. Những con khỉ này được huấn luyện thực hiện nhiệm vụ ghi nhớ thị giác với các mức độ khó khác nhau (Nhiệm vụ 1 với các khoảng hoãn 10, 30, 60 và 90 giây; Nhiệm vụ 2 đòi hỏi trí nhớ cao hơn với danh sách 6 đồ vật) ^[3]. Kết quả thực nghiệm cho thấy việc cho uống Huperzine A không làm thay đổi đáng kể hiệu suất ghi nhớ ở hệ thống thần kinh đang hoạt động tối ưu của động vật trẻ tuổi ^[3]. Dữ liệu này càng củng cố quan điểm rằng các chất ức chế enzym không tự động mang lại tác dụng kích thích tư duy trên một cơ thể khỏe mạnh vốn không có tổn thương ^[3].

Dữ liệu từ các nhóm bệnh nhân: Chuyển giao nhầm lẫn

Hầu hết các tuyên bố quảng cáo về công dụng của râu rồng đối với trí nhớ đều trích dẫn từ các nghiên cứu trên bệnh nhân suy giảm nhận thức hoặc chấn thương sọ não, chứ không phải người trẻ bình thường.

Một nghiên cứu mù đôi năm 2019 tại Pakistan trên 50 bệnh nhân Alzheimer và 50 người khỏe mạnh ghi nhận bệnh nhân dùng Huperzine A sau 8 tuần có cải thiện đáng kể về khả năng nhận thức và chuyển đổi nhiệm vụ so với điểm ban đầu của họ ^[4]. Tuy nhiên, nhóm người khỏe mạnh trong nghiên cứu này chỉ đóng vai trò đối chứng qua một phiên kiểm tra duy nhất để xác định mức độ thâm hụt của nhóm bệnh nhân, chứ không được điều trị bằng Huperzine A để xem có "thông minh hơn" hay không ^[4].

Một thử nghiệm giai đoạn II năm 2011 trên 210 bệnh nhân Alzheimer nhẹ đến trung bình chia thành các nhóm: giả dược (70 người), Huperzine A 200 mcg ngày 2 lần (70 người) và 400 mcg ngày 2 lần (70 người) trong ít nhất 16 tuần ^[5]. Kết quả phân tích chính ghi nhận liều 200 mcg ngày 2 lần không tạo ra thay đổi trên thang điểm ADAS-Cog so với giả dược ở tuần thứ 16, cung cấp bằng chứng Cấp III rằng mức liều này không có hiệu quả nhận thức rõ ràng ^[5]. Chỉ ở liều cao hơn là 400 mcg ngày 2 lần, nghiên cứu mới quan sát thấy cải thiện 2,27 điểm ADAS-Cog ở tuần 11 (so với mức suy giảm 0,29 điểm ở giả dược; p = 0,001) và cải thiện 1,92 điểm ở tuần 16 (so với mức cải thiện 0,34 điểm ở giả dược; p = 0,07) ^[5].

Trong khi đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi giai đoạn II công bố năm 2020 trên bệnh nhân chấn thương sọ não (TBI) mức độ trung bình đến nặng cho thấy sau 12 tuần điều trị, nhóm dùng Huperzine A không hề vượt trội hơn nhóm giả dược về hiệu suất trí nhớ và khả năng học tập ^[6]. Đáng chú ý, cả hai nhóm đều cải thiện tương đương về trầm cảm và trí nhớ, điều mà các tác giả kết luận là chịu tác động mạnh mẽ của hiệu ứng giả dược (placebo) ^[6].

Ngoài ra, đối với chứng suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) - giai đoạn trung gian trước khi tiến triển thành sa sút trí tuệ, tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2012 đã tìm kiếm diện rộng trên nhiều cơ sở dữ liệu y khoa nhưng không tìm thấy bất kỳ thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nào đủ điều kiện để đánh giá hiệu quả của Huperzine A ^[7].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2013 thu thập dữ liệu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về Huperzine A trên bệnh Alzheimer chỉ ra rằng mặc dù có một số tín hiệu tích cực về điểm số nhận thức MMSE hay hoạt động sống hàng ngày, nhưng kết luận chắc chắn vẫn không thể đưa ra ^[8]. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc cỡ mẫu nhỏ, chất lượng phương pháp luận của hầu hết thử nghiệm chỉ ở mức trung bình hoặc thấp: không báo cáo phương pháp tạo chuỗi ngẫu nhiên, giấu phân bổ điều trị không rõ ràng, phương pháp làm mù mập mờ và không giải trình chi tiết các trường hợp bỏ cuộc ^[8].

Hiểu lầm thường gặp và rủi ro: Ai cần cẩn trọng?

Sai lầm phổ biến nhất của người trẻ là đánh đồng "thuốc điều trị suy giảm trí nhớ ở người già" với "chất bổ tăng tập trung cho người trẻ" [1, 2]. Cần khẳng định rõ: Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu nào chứng minh chiết xuất râu rồng hay Huperzine A có thể giúp người trẻ tuổi, học sinh hay sinh viên khỏe mạnh cải thiện khả năng tập trung, tư duy hay vượt qua các kỳ thi căng thẳng. Việc người khỏe mạnh tự ý sử dụng hoạt chất này hoàn toàn chỉ dựa trên các lời đồn thổi tiếp thị ^[1].

Về mặt an toàn, dữ liệu độc tính trên người hiện nay vẫn chưa đầy đủ ^[2]. Các nghiên cứu trên động vật ghi nhận rằng Huperzine A có thể gây ra các tác dụng phụ cholinergic từ nhẹ đến trung bình ở liều điều trị ^[2]. Khi dùng quá mức hoặc tự ý bổ sung liều lượng không kiểm soát, các phản ứng cholinergic có thể dẫn tới buồn nôn, tiêu chảy, tăng tiết dịch, co thắt cơ hoặc ảnh hưởng đến nhịp tim.

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất râu rồng:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng này.
• Trẻ em và thanh thiếu niên: Chưa có dữ liệu thử nghiệm về tính an toàn và hiệu quả phát triển nhận thức.
• Người có bệnh lý tim mạch, hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, viêm loét dạ dày - tá tràng: Tác động cholinergic có thể làm nặng thêm các triệu chứng bệnh nền.
• Người đang dùng thuốc điều trị: Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên áp dụng và duy trì sự tập trung lành mạnh

Người tiêu dùng không nên mù quáng tin vào các loại thực phẩm chức năng gắn mác "tăng cường trí não tức thì". Để nâng cao khả năng tập trung và hiệu suất học tập, các phương pháp tự nhiên, bền vững và an toàn đã được chứng minh luôn là ưu tiên hàng đầu:

• Đảm bảo giấc ngủ đủ và sâu từ 7-8 tiếng mỗi đêm, giúp não bộ củng cố trí nhớ và dọn dẹp các gốc tự do.
• Cung cấp đủ nước cho cơ thể suốt cả ngày, tránh để tình trạng mất nước nhẹ làm suy giảm khả năng chú ý.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giàu chất chống oxy hóa, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo lành mạnh.
• Phân chia thời gian làm việc và nghỉ ngơi hợp lý bằng các kỹ thuật làm việc ngắt quãng, tập thể dục thường xuyên để tăng cường lưu thông máu lên não bộ.

Râu rồng chứa hoạt chất sinh học thú vị đang được nghiên cứu cho các bệnh lý thoái hóa thần kinh ở người cao tuổi [2, 4, 7]. Song với người trẻ khỏe mạnh, nó không phải là "lối tắt" để gia tăng tập trung hay trí thông minh ^[1]. Mọi quyết định can thiệp bổ sung dược liệu khi có vấn đề về sức khỏe đều cần tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế.