Nọc rắn biển Lapemis hardwickii giảm đau: Bằng chứng thực nghiệm nói gì?

Bối cảnh và lời đồn về nọc rắn biển

Từ lâu trong dân gian, các sản phẩm ngâm từ rắn biển hay nọc rắn thường được truyền miệng là phương thuốc hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp, trị tê thấp hiệu quả. Sự tò mò về tác dụng giảm đau của các loài sinh vật biển độc hại ngày càng gia tăng khi nhiều người tìm kiếm giải pháp giảm đau có nguồn gốc tự nhiên.

Trong số các loài rắn biển phổ biến, Lapemis hardwickii (còn có danh pháp đồng nghĩa là Hydrophis curtus) được quan tâm đặc biệt. Nhiều lời đồn cho rằng tinh chất hoặc nọc chiết xuất từ loài rắn này có thể giúp cắt đứt các cơn đau mạn tính, kháng viêm mạnh mẽ mà không gây nghiện như các loại thuốc tân dược.

Tuy nhiên, liệu nọc của loài rắn biển cực độc này có thực sự mang lại công dụng trị đau an toàn như lời đồn? Những bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện nay sẽ giúp làm rõ thực hư vấn đề này.

Nọc rắn Lapemis hardwickii có giảm đau không?

Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nọc rắn biển Lapemis hardwickii giúp giảm đau hoặc trị viêm trên người. Mọi tuyên bố quảng cáo về việc sử dụng nọc loài rắn này làm thuốc giảm đau đều chưa có cơ sở y học vững chắc.

Các nghiên cứu sinh học mới chỉ dừng lại ở việc phân tích thành phần độc tố và cấu trúc phân tử của các protein trong nọc trên mô hình phòng thí nghiệm và tế bào. Thậm chí, nọc toàn phần của loài này có độc tính gây chết rất cao, việc tự ý sử dụng có thể dẫn đến nhiễm độc tử vong thay vì chữa bệnh.

Do đó, người tiêu dùng không nên tin vào các lời đồn chưa được kiểm chứng để tự ý tìm mua hay sử dụng các chế phẩm trôi nổi từ rắn biển nhằm mục đích giảm đau.

Cơ chế tác động của độc tố rắn biển

Để hiểu vì sao nọc rắn biển gây chú ý trong nghiên cứu thần kinh, cần xem xét cách các phân tử trong nọc tương tác với cơ thể. Nọc rắn nói chung chứa hàng loạt chuỗi peptide và protein phức tạp có khả năng gắn kết mạnh mẽ với các thụ thể thần kinh.

Các chất độc tác động lên hệ thần kinh theo cơ chế làm gián đoạn quá trình dẫn truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh và cơ bắp. Khi các tín hiệu này bị phong tỏa, luồng xung điện truyền cảm giác cũng như sự co cơ bị ngưng trệ hoàn toàn.

Về mặt lý thuyết, việc ức chế dẫn truyền thần kinh có thể liên quan đến việc ngăn chặn đường dẫn truyền cảm giác đau. Tuy nhiên, sự ức chế này ở nọc rắn biển thường diễn ra ở diện rộng, gây liệt cơ hô hấp và ngộ độc toàn thân trước khi mang lại bất kỳ lợi ích giảm đau an toàn nào.

Khoa học thực nghiệm nói gì về Lapemis hardwickii?

Nghiên cứu proteome công bố năm 2020 đã so sánh thành phần nọc của Hydrophis curtus (tên đồng nghĩa của Lapemis hardwickii) và Hydrophis cyanocinctus thu thập tại đảo Hải Nam, Trung Quốc ^[1]. Kết quả phân tích xác định có tổng cộng 47 độc tố giả định trong nọc H. curtus và 38 độc tố trong nọc H. cyanocinctus, được phân chia thành 15 nhóm chức năng ^[1].

Trong nọc của H. curtus, hai nhóm độc tố chiếm tỷ lệ cao nhất là độc tố ba ngón (3FTx) chiếm 54% và phospholipase A2 (PLA2) chiếm 38% ^[1]. Các nhóm protein còn lại bao gồm metalloprotease, lectin, chất ức chế kênh ion, chất ức chế protease ^[1]. Đáng chú ý, nọc thô của loài này có độc lực rất cao với giá trị liều gây chết trung bình (LD50) tiêm tĩnh mạch trên chuột là 0,34 microgam/gam thể trọng, đồng thời thể hiện hoạt tính tiêu huyết và hoạt tính enzym PLA2 đặc hiệu ^[1].

Một nghiên cứu thực nghiệm từ năm 1991 đã đi sâu vào mối quan hệ cấu trúc - chức năng của độc tố lapemis toxin, một neurotoxin hậu synap gồm 60 axit amin phân lập từ nọc rắn Lapemis hardwickii ^[2]. Các nhà khoa học đã tổng hợp nhiều đoạn peptide nhân tạo dựa trên trình tự chuỗi của độc tố này, bao gồm peptide A1 (15 axit amin), peptide B1 (18 axit amin), peptide B2 (16 axit amin), peptide C1 (12 axit amin) và peptide NS (đoạn ngẫu nhiên 20 axit amin dùng làm đối chứng) ^[2].

Thử nghiệm trên chuột Swiss Webster cho thấy các đoạn peptide tổng hợp này hoàn toàn không có độc tính ngay cả khi tiêm liều gấp khoảng 114 lần giá trị LD50 của lapemis toxin tự nhiên ^[2]. Khi kiểm tra khả năng gắn kết với thụ thể nicotinic acetylcholine của loài Torpedo californica trong ống nghiệm, chỉ có lapemis toxin tự nhiên và peptide B1 gắn kết được với thụ thể, trong khi các peptide khác không có phản ứng gắn kết ^[2]. Nghiên cứu kết luận rằng vùng vòng trung tâm tương ứng với peptide B1 đóng vai trò quyết định trong việc liên kết với thụ thể và có tiềm năng đóng vai trò chất đối kháng hoặc kháng nguyên giúp trung hòa tác dụng của độc tố thần kinh, chứ không phải một thuốc giảm đau thông thường ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2002 khi khảo sát nọc của 5 loài rắn biển gồm Lapemis hardwickii, Acalyptophis peronii, Hydrophis cyanocinctus, Enhydrina schistosa và Laticauda semifasciata đã ghi nhận nọc rắn biển nhìn chung chứa ít protein hơn rắn trên cạn và thiếu hoạt tính thủy phân arginine ester ^[3]. Đáng chú ý, nọc của các loài rắn biển này có mức hoạt tính của yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) cực kỳ thấp, khác biệt rõ rệt so với các họ rắn trên cạn như Elapidae, Viperidae hay Crotalidae ^[3].

Ranh giới mong manh giữa giảm đau và ngộ độc

Trong giới nghiên cứu độc chất học, nhiều loại nọc động vật được tìm tòi để phân tách các hoạt chất kiểm soát cơn đau. Một số độc tố thuộc nhóm phospholipase A2 (PLA2) từ nọc rắn đã từng được đánh giá về tác dụng giảm đau thực nghiệm ^[4]. Điển hình như hai enzyme PLA2 có tên HDP-1 và HDP-2 phân lập từ nọc rắn Vipera nikolskii đã được thử nghiệm trên chuột nhắt qua bài kiểm tra mâm nhiệt ^[4].

Mặc dù HDP-2 có làm tăng thời gian chịu đựng trên mâm nhiệt ở chuột, nhưng hiệu ứng này chỉ xuất hiện ở liều dung nạp tối đa ^[4]. Ở liều lượng này, chuột thí nghiệm biểu hiện các triệu chứng nhiễm độc nặng nề gồm suy nhược, giảm vận động rõ rệt và giảm tần số hô hấp ^[4]. Do đó, các nhà khoa học nhận định phản ứng "giảm đau" quan sát được thực chất là hậu quả của tình trạng ngộ độc toàn thân khiến con vật mất khả năng phản xạ, chứ không phải sự suy giảm cảm giác đau đặc hiệu ^[4].

Điều này chứng minh rằng nọc thô hay các enzyme phospholipase từ rắn độc, bao gồm cả lượng lớn PLA2 (chiếm 38%) trong nọc rắn biển Lapemis hardwickii, luôn tiềm ẩn rủi ro độc tính cực lớn [1, 7]. Ranh giới giữa một phản ứng ức chế thần kinh và tình trạng nhiễm độc đe dọa tính mạng là vô cùng mong manh.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng rắn biển chữa đau nhức

Hiểu lầm tai hại nhất là việc ngâm toàn bộ con rắn biển hoặc nọc rắn vào rượu để uống mỗi khi bị đau mỏi xương khớp. Nhiều người cho rằng cồn sẽ làm mất độc tố và giữ lại tác dụng giảm đau, kháng viêm.

Trên thực tế, nọc thô của rắn biển Lapemis hardwickii có giá trị LD50 trên chuột chỉ 0,34 microgam/gam, thuộc nhóm có độc lực rất cao ^[1]. Việc ngâm rượu thủ công không thể kiểm soát được nồng độ độc tố bị phân giải hay định lượng được hoạt chất, dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính, suy thận hoặc liệt cơ hô hấp.

Một ngộ nhận khác là đánh đồng các kết quả nghiên cứu trong phòng thí nghiệm với tác dụng điều trị trên người. Việc một phân tử peptide như peptide B1 có thể liên kết với thụ thể thần kinh chỉ là bước đầu trong việc giải mã độc chất hoặc tạo kháng huyết thanh, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nó đã trở thành một loại thuốc giảm đau được phép sử dụng ^[2].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Mọi đối tượng đều cần thận trọng và không được tự ý tiếp cận hay sử dụng nọc rắn biển dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có hướng dẫn y tế chính thức. Đặc biệt, người mắc các bệnh nền tim mạch, suy giảm chức năng gan, thận cần tránh xa các sản phẩm rượu ngâm nọc động vật không rõ nguồn gốc.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng cực kỳ nhạy cảm. Độc tố từ rắn biển tác động trực tiếp lên hệ thần kinh và tuần hoàn máu, có thể gây ra những biến chứng khó lường và nguy hiểm đến tính mạng ^[1].

Những bệnh nhân đang phải điều trị các cơn đau mạn tính, viêm khớp dạng thấp cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa, không nên tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng các bài thuốc nọc rắn truyền miệng.

Khuyến nghị áp dụng thực tế và tiếp cận khoa học

Hiện nay, nghiên cứu về nọc rắn biển Lapemis hardwickii chủ yếu phục vụ mục đích tìm hiểu tính đa dạng sinh học và phát triển các loại huyết thanh kháng nọc đặc hiệu để cứu sống nạn nhân bị rắn cắn [1, 2]. Do đó, không có khuyến nghị nào về liều lượng hay cách chế biến nọc loài rắn này làm thuốc giảm đau tại nhà.

Nếu bạn gặp phải các cơn đau dai dẳng hoặc đau cấp tính, giải pháp an toàn nhất là đến các cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán nguyên nhân và chỉ định thuốc giảm đau thích hợp. Y học hiện đại có nhiều nhóm thuốc kiểm soát cơn đau đã được chứng minh an toàn và hiệu quả qua các thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt.

Khi tiếp xúc với môi trường biển hoặc sinh vật biển lạ, cần trang bị bảo hộ cẩn thận để tránh bị rắn cắn. Trong trường hợp không may bị rắn biển cắn, cần sơ cứu bất động chi bị cắn và đưa nạn nhân đến bệnh viện ngay lập tức để được theo dõi và điều trị kịp thời bằng huyết thanh kháng nọc ^[1].

Lời kết

Nọc rắn biển Lapemis hardwickii là một hỗn hợp độc tố tự nhiên có độc lực mạnh, chứa tỷ lệ lớn độc tố ba ngón và phospholipase A2 ^[1]. Dù các cấu trúc phân tử của nọc rắn luôn là đối tượng nghiên cứu hấp dẫn của các nhà khoa học, nhưng cho đến nay chưa có bằng chứng lâm sàng nào cho thấy nọc loài rắn này an toàn hay hiệu quả trong việc giảm đau ở người. Người dân cần tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng, tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm từ nọc rắn để tránh nguy cơ ngộ độc nguy hiểm.