Nhiều người làm việc văn phòng thường xuyên gặp tình trạng mỏi mắt, khô rát hoặc nhìn mờ sau nhiều giờ nhìn màn hình máy tính. Khi tìm kiếm các giải pháp từ thảo dược, hai cái tên phổ biến nhất thường được nhắc đến là cây sáng mắt (eyebright) và việt quất đen (bilberry).

Thực tế, không có loại thảo dược nào vượt trội hoàn toàn so với loại kia trên mọi phương diện. Cây sáng mắt chủ yếu phát huy tác dụng tại chỗ trên bề mặt nhãn cầu, phù hợp với các chứng viêm ngoài mắt và kích ứng kết mạc [1]. Ngược lại, việt quất đen tác động sâu hơn từ bên trong, hỗ trợ vi tuần hoàn võng mạc, tăng tiết nước mắt và giảm mỏi điều tiết cơ thể mi [2, 4].

Cơ chế tác động: Bề mặt nhãn cầu đối lập vi tuần hoàn võng mạc

Để hiểu rõ sự khác biệt, cần nhìn vào đích tác động sinh học của từng loại thảo dược. Cây sáng mắt (tên khoa học là Euphrasia rostkoviana Hayne) từ lâu đã được y học nhân trí sử dụng để điều hòa dịch nhãn cầu, làm dịu các phản ứng viêm và kích ứng cấp tính ở niêm mạc ngoài mắt [1]. Khi bào chế dưới dạng thuốc nhỏ mắt, các hoạt chất trong cây sáng mắt tiếp xúc trực tiếp với biểu mô kết mạc, giúp xoa dịu cảm giác cộm rát và giảm tình trạng xung huyết đỏ [1].

Trong khi đó, việt quất đen (Vaccinium myrtillus L.) tác động theo đường toàn thân thông qua đường uống [2]. Quả việt quất đen là nguồn tự nhiên giàu anthocyanin – hợp chất polyphenol tạo nên màu tím đen sẫm và mang hoạt tính chống oxy hóa vượt trội [3]. Các phân tử này đi vào vòng tuần hoàn, hỗ trợ bảo vệ vi mạch võng mạc, thúc đẩy tái tổng hợp sắc tố thị giác rhodopsin nhạy cảm với ánh sáng, đồng thời điều hòa hoạt tính enzym và giảm phản ứng viêm tại mô mắt [4, 5].

Bên cạnh đó, việt quất đen còn giúp cân bằng giữa tiềm năng chống oxy hóa sinh học (BAP) và các gốc oxy hóa phản ứng (d-ROMs), giảm tải căng thẳng oxy hóa cho các tế bào thị giác [2]. Nhờ đó, dược liệu này tác động trực tiếp lên hệ thống vi tuần hoàn sâu và các nhóm cơ điều tiết bên trong mắt thay vì chỉ giới hạn ở bề mặt ngoài [2, 4].

Nghiên cứu lâm sàng về cây sáng mắt (Euphrasia)

Bằng chứng khoa học nổi bật về cây sáng mắt được ghi nhận trong một thử nghiệm đoàn hệ tiến cứu, nhãn mở, đa trung tâm thực hiện tại Đức và Thụy Sĩ vào năm 2000 [1].

Nghiên cứu này được tiến hành tại phòng khám của 12 bác sĩ đa khoa và bác sĩ nhãn khoa theo trường phái y học nhân trí, theo dõi trên các bệnh nhân bị viêm kết mạc dạng viêm hoặc dạng xuất tiết [1]. Can thiệp sử dụng là thuốc nhỏ mắt liều đơn chiết xuất từ cây sáng mắt (Euphrasia single-dose eye drops), nhỏ từ 1 đến 5 lần mỗi ngày tùy theo nhu cầu điều trị lâm sàng của từng người [1].

Các bác sĩ đánh giá hiệu quả qua các biến số gồm: mức độ đỏ mắt, sưng nề, tiết dịch kết mạc, cảm giác nóng rát và cảm giác cộm xốn như có dị vật [1]. Độ dung nạp cũng được ghi nhận kỹ lưỡng qua các triệu chứng đỏ, rát, cảm giác dị vật và hiện tượng nhìn mờ như có màng sương [1]. Bệnh nhân được tái khám sau khoảng 7 ngày (sai số 3 ngày) và sau khoảng 14 ngày (sai số 3 ngày); nếu các triệu chứng biến mất hoàn toàn ở lần khám đầu tiên thì không cần khám lần hai [1].

Kết quả trên 65 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn đánh giá cho thấy: có 53 bệnh nhân hồi phục hoàn toàn, chiếm tỷ lệ 81,5% [1]. Thêm vào đó, 11 bệnh nhân ghi nhận cải thiện rõ rệt, chiếm 17,0% [1]. Chỉ có duy nhất 1 bệnh nhân (chiếm 1,5%) có tình trạng diễn tiến hơi xấu đi trong quá trình theo dõi [1]. Thử nghiệm này chứng minh dạng thuốc nhỏ mắt từ cây sáng mắt mang lại hiệu quả tại chỗ tốt và độ dung nạp cao đối với các vấn đề kích ứng bề mặt mắt [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu về cây sáng mắt có giới hạn rõ ràng: đây là thử nghiệm nhãn mở, chỉ có một nhánh can thiệp và không có nhóm đối chứng giả dược [1]. Ngoài ra, dữ liệu khoa học hiện đại dạng uống của thảo dược này đối với các cấu trúc bên trong mắt như võng mạc hay điểm vàng còn rất hạn chế.

Nghiên cứu lâm sàng về việt quất đen (Bilberry)

Trái ngược với cây sáng mắt, các nghiên cứu về việt quất đen tập trung vào dạng chiết xuất đường uống với nhiều thử nghiệm về thị giác và tình trạng mỏi mắt kỹ thuật số [2].

Một tổng quan nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng việc bổ sung chiết xuất việt quất đen qua đường uống liên tục trong 8 tuần giúp giảm đáng kể cảm giác mỏi mắt do sử dụng màn hình máy tính (thiết bị hiển thị VDT), bao gồm đau nhức mắt, nặng mắt, khó chịu và cảm giác cộm dị vật [2]. Chỉ số dung hợp nhấp nháy tới hạn (CFF) bị suy giảm đã được cải thiện sau 8 tuần can thiệp với khoảng tin cậy 95% là 0,10 đến 1,60 (P = 0,023), mặc dù không làm thay đổi biên độ điều tiết điểm cực cận (NPA) [2].

Khi kéo dài thời gian sử dụng lên 12 tuần, chiết xuất việt quất đen hỗ trợ giải tỏa tình trạng co quắp điều tiết cơ thể mi do các tác vụ nhìn gần kéo dài [2]. Thành phần tần số cao sau tải (HFC-1) ở tuần thứ 12 ghi nhận sự cải thiện rõ rệt ở nhóm dùng việt quất đen so với ban đầu (P = 0,017), cùng khả năng chịu tải tác vụ tốt hơn đáng kể (DeltaHFC-1, P = 0,049) [2].

Không chỉ giải quyết mỏi mắt, việt quất đen còn chứng minh lợi ích trên bệnh nhân khô mắt (DED) và bệnh nhân có biểu hiện khô mắt [2, 7]. Bổ sung chiết xuất thảo dược này trong 4 tuần giúp tăng thể tích tiết nước mắt rõ rệt (P = 0,019), đồng thời nâng cao tiềm năng chống oxy hóa sinh học (BAP, P = 0,003) và cải thiện tỷ lệ BAP/d-ROMs [2].

Đặc biệt, việc sử dụng chiết xuất việt quất đen kéo dài trong 24 tháng ở trẻ em bị cận thị nặng còn ghi nhận khả năng làm chậm quá trình dài ra của trục nhãn cầu và kiểm soát tiến triển cận thị [2]. Cụ thể, mức tăng độ cầu trung bình ở nhóm dùng thảo dược thấp hơn đáng kể (-10,8 ± 2,6 Diop lên -11,2 ± 2,5 Diop) so với nhóm chứng (-10,5 ± 2,6 Diop lên -12,3 ± 2,6 Diop) [2]. Mức độ tăng chiều dài trục nhãn cầu cũng ít hơn rõ rệt (từ 23,7 ± 1,2 mm lên 23,9 ± 1,2 mm) so với nhóm chứng không dùng (từ 23,9 ± 1,4 mm lên 24,8 ± 1,5 mm) sau 2 năm [2].

Bên cạnh các lợi ích nhãn khoa, việt quất đen còn thể hiện các tác dụng sinh học khác như làm giảm đáp ứng đường huyết và insulin sau ăn ở người trẻ tuổi, ức chế men alpha-glucosidase và amyloglucosidase trong ống nghiệm [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tiềm năng kháng khuẩn của nước ép việt quất đen, ức chế 63% sự phát triển của vi khuẩn Neisseria meningitidis ở nồng độ 10 mg/mL [4].

Hiểu lầm phổ biến: Khả năng nhìn ban đêm của việt quất đen

Một trong những lời đồn thổi phổ biến nhất là việt quất đen có thể giúp mắt sáng rõ phi thường trong bóng tối, bắt nguồn từ câu chuyện truyền miệng về các phi công trong Thế chiến thứ hai.

Tuy nhiên, các dữ liệu tổng quan hệ thống công bố năm 2004 đã làm sáng tỏ vấn đề này [5]. Những nghiên cứu sử dụng liều chuẩn hóa thấp (12 đến 150 mg anthocyanin mỗi ngày) hoàn toàn không chứng minh được bất kỳ tác dụng có lợi nào trên thị lực ban đêm [5]. Khi thử nghiệm với liều cao hơn (lên tới 720 mg/ngày), một vài khía cạnh đo lường của thị giác ban đêm có ghi nhận cải thiện nhưng chưa đủ mạnh để đưa ra kết luận chắc chắn [5].

Điển hình là một nghiên cứu thực hiện trên 40 phi công quân sự sử dụng 400 mg anthocyanin việt quất đen trước chuyến bay [5]. Kết quả cho thấy các đối tượng cảm thấy giảm hiện tượng lưu ảnh gây chói mắt, thời gian chói ngắn hơn và giảm mỏi mắt chủ quan [5]. Dẫu vậy, các chỉ số thăm khám nhãn khoa khách quan không ghi nhận bất kỳ sự khác biệt nào giữa nhóm dùng và không dùng [5]. Do đó, y văn kết luận chiết xuất việt quất đen không giúp cải thiện thị lực ban đêm trên đôi mắt hoàn toàn khỏe mạnh bình thường [5]. Hiện vẫn còn thiếu các thử nghiệm chặt chẽ trên những bệnh nhân thực sự bị suy giảm thị lực ban đêm do bệnh lý võng mạc hay thoái hóa hoàng điểm [5].

Ngoài ra, chất lượng các sản phẩm chứa việt quất đen trên thị trường cũng là vấn đề cần lưu tâm. Một nghiên cứu kiểm tra 5 mẫu thực phẩm chức năng và thuốc bổ mắt tại các hiệu thuốc ở Moskva cho thấy hàm lượng sắc tố anthocyanin biến thiên rất lớn, dao động từ 0,01% đến 4,2% [6]. Đáng chú ý, phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo phát hiện mẫu sản phẩm Vitrum vision forte có phổ sắc ký không khớp với anthocyanin chuẩn của việt quất đen, nhiều khả năng hoạt chất được lấy từ nguồn gốc thực vật khác [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù là thảo dược tự nhiên, việc sử dụng cây sáng mắt và việt quất đen vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng đúng mực để tránh các rủi ro không đáng có.

Đối với cây sáng mắt, tuyệt đối không tự ý hái cây tươi sắc nước để ngâm hay rửa mắt tại nhà. Các dung dịch tự chế không đảm bảo vô trùng có thể mang theo vi khuẩn, nấm hoặc dị nguyên phấn hoa, dẫn đến nhiễm trùng mắt nặng hoặc loét giác mạc. Người dùng chỉ nên sử dụng các chế phẩm thuốc nhỏ mắt dạng tép đơn liều đã được chuẩn hóa vô trùng từ các nhà sản xuất dược phẩm uy tín [1]. Nếu mắt xuất hiện cảm giác đau nhức sâu, nhìn mờ đột ngột, chảy mủ đặc hoặc tình trạng đỏ mắt xấu đi sau vài ngày, cần ngừng sử dụng và đi khám bác sĩ ngay lập tức [1].

Đối với việt quất đen, do thảo dược này có tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết và giảm đáp ứng insulin sau ăn [4], những bệnh nhân đang điều trị bệnh đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần theo dõi chặt chẽ chỉ số đường huyết để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Phụ nữ mang thai, người đang cho con con bú hoặc người chuẩn bị phẫu thuật mắt cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung liều cao.

Gợi ý lựa chọn và áp dụng thực tế

Để tối ưu hóa lợi ích thị lực, người dùng nên lựa chọn thảo dược dựa trên triệu chứng cụ thể thay vì sử dụng theo trào lưu:

  • Khi bị kích ứng bề mặt mắt, đỏ mắt, viêm kết mạc nhẹ: Ưu tiên các loại thuốc nhỏ mắt chiết xuất từ cây sáng mắt đơn liều, nhỏ từ 1 đến 5 lần mỗi ngày theo triệu chứng để làm dịu cảm giác cộm rát và giảm sưng đỏ niêm mạc ngoài [1].
  • Khi làm việc máy tính nhiều, mỏi mắt, khô mắt mạn tính: Chiết xuất việt quất đen đường uống là lựa chọn thích hợp hơn [2]. Nghiên cứu cho thấy dùng liên tục trong 4 đến 8 tuần giúp cải thiện rõ rệt lượng nước mắt và giảm triệu chứng nặng mắt, đau mỏi mắt [2].
  • Cách chọn sản phẩm việt quất đen: Do hàm lượng hoạt chất có thể chênh lệch rất lớn từ 0,01% đến 4,2% giữa các nhãn hàng [6], người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm có ghi rõ hàm lượng anthocyanin chuẩn hóa trên nhãn mác để đảm bảo hiệu quả sinh học [4, 5].

Tóm lại, cây sáng mắt là "chuyên gia cấp cứu" cho các kích ứng ở bề mặt nhãn cầu, trong khi việt quất đen đóng vai trò "người nuôi dưỡng bền bỉ" hỗ trợ vi tuần hoàn và hệ thống điều tiết bên trong mắt. Việc thấu hiểu cơ chế riêng biệt của từng loại sẽ giúp người bệnh lựa chọn đúng giải pháp khoa học, đồng thời luôn cần kết hợp với chế độ nghỉ ngơi thị giác hợp lý và tư vấn từ bác sĩ nhãn khoa.