Cây si (tên khoa học là Ficus benjamina, thuộc họ Dâu tằm Moraceae) từ lâu đã trở thành một trong những loại cây cảnh phổ biến trong phòng khách, văn phòng và hành lang [1]. Màu lá xanh mướt quanh năm cùng dáng vẻ thanh mảnh khiến loài cây này rất được ưa chuộng.
Nhiều người gặp phải tình trạng ngạt mũi, chảy nước mắt, ho dai dẳng hoặc thậm chí bùng phát cơn hen suyễn khi ở trong phòng kín có đặt cây si mà không hề biết nguyên nhân [1, 2, 4]. Thủ phạm đằng sau hiện tượng này chính là các protein dị nguyên có trong mủ lá, thân cây và bám dính vào bụi phát tán trong không khí [1, 2, 5].
Cơ chế kích hoạt dị ứng từ cây si
Khi cây si phát triển hoặc khi chúng ta lau bụi, tỉa cành, lớp biểu bì lá và thân có thể tiết ra mủ nhựa [1, 2]. Nhựa cây si chứa các protein có khả năng hoạt động như dị nguyên đường hô hấp qua trung gian kháng thể IgE [1, 4].
Sau khi phát tán vào không khí hoặc tiếp xúc với da, các dị nguyên này kích thích hệ thống miễn dịch tạo ra kháng thể IgE đặc hiệu [1, 2]. Khi kháng thể kết hợp với dị nguyên, cơ thể giải phóng histamin và kích hoạt tế bào bạch cầu ái toan, dẫn đến co thắt phế quản, phù nề niêm mạc đường hô hấp hoặc phản ứng mề đay [2, 4].
Ngoài ra, giữa mủ cây si và mủ cao su tự nhiên (Hevea brasiliensis) tồn tại hiện tượng phản ứng chéo kháng thể IgE [7, 8]. Hệ miễn dịch của người vốn nhạy cảm với găng tay y tế hoặc đồ dùng từ cao su có thể nhận diện nhầm protein của cây si và gây ra phản ứng dị ứng tương tự [1, 7].
Bằng chứng khoa học về dị nguyên "giấu mặt"
Các bác sĩ đã ghi nhận dị ứng cây si là một nguyên nhân gây bệnh đường hô hấp quanh năm ở nhiều bệnh nhân không rõ căn nguyên [1, 2].
Năm 2001, các bác sĩ báo cáo trường hợp một phụ nữ 32 tuổi mắc viêm mũi kết mạc quanh năm suốt 10 năm [2]. Khi lau bụi cho cây si cao 2 mét, cô xuất hiện sốc phản vệ [2]. Xét nghiệm lẩy da cho phản ứng dương tính mạnh tức thì với chiết xuất cây si, và nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu với si trong huyết thanh đo được vượt mức 100 kU/l (mức CAP class 6) [2]. Sau khi dọn bỏ các cây si đã trồng 17 năm và làm sạch kỹ lưỡng nơi ở, các triệu chứng viêm mũi kết mạc của cô đã chấm dứt hoàn toàn [2]. Bệnh nhân này cũng có hiện tượng nhạy cảm chéo với mủ cao su tự nhiên [2].
Một báo cáo năm 2004 cũng mô tả trường hợp viêm mũi kết mạc liên quan đến cây trồng trong nhà ở một bệnh nhân không có cơ địa dị ứng trước đó [1]. Xét nghiệm lẩy da và xét nghiệm RAST với mủ cây si đều cho kết quả dương tính, và việc loại bỏ cây cảnh này đã giúp các triệu chứng hoàn toàn biến mất [1].
Trước đó, một nghiên cứu năm 1996 ghi nhận một bệnh nhân 48 tuổi bị hen phế quản và viêm kết mạc do dị ứng tức thì với cây si [3]. Thử nghiệm ức chế RAST cho thấy kháng thể IgE phản ứng với dị nguyên của quả sung dâu họ hàng, dù bệnh nhân vẫn dung nạp tốt sung khi ăn [3]. Đáng chú ý, khi kiểm tra 64 bệnh nhân có tiền sử dị ứng mủ cao su tự nhiên, các nhà nghiên cứu phát hiện có tới 12 người đồng thời bị nhạy cảm với cây si [3].
Năm 1998, một nghiên cứu lâm sàng đã thực hiện test kích thích phế quản bằng mủ cây si trên một bệnh nhân hen quanh năm, ghi nhận phản ứng hen suyễn hai pha, đồng thời nồng độ protein cation của bạch cầu ái toan (ECP) trong huyết thanh tăng lên sau 21 giờ [4]. Phân tích ức chế cho thấy mủ cây si lỏng ức chế tới 95% phản ứng CAP với quả sung và tới 57% với papain [4].
Tỷ lệ nhạy cảm và nguy cơ phản ứng chéo
Nghiên cứu công bố năm 1998 tại Đức cho thấy cây si là dị nguyên trong nhà tương đối phổ biến, xếp thứ ba sau mạt bụi nhà và vẩy da thú cưng, nhưng đứng trước nấm mốc ở nhóm bệnh nhân dị ứng [5]. Nhiều bệnh nhân viêm mũi và hen phế quản quanh năm do cây si không được phát hiện vì nhầm lẫn với dị ứng mạt bụi nhà [5].
Năm 2004, một nghiên cứu sàng lọc diện rộng trên 2.662 bệnh nhân có test da dương tính với dị nguyên hô hấp cho thấy 66 người (chiếm 2,5%) có phản ứng với cây si [6]. Trong số này, có 10 người chỉ nhạy cảm đơn độc với mỗi cây si [6]. Dù những người dương tính với si có tỷ lệ đồng nhạy cảm với cao su tự nhiên cao hơn nhóm âm tính (10,6% so với 3,8%), vẫn có gần 90% người nhạy cảm với si không dị ứng với mủ cao su [6].
Đặc biệt, nghiên cứu này chỉ ra "hội chứng Ficus - trái cây" khi việc nhạy cảm với cây si liên quan chặt chẽ đến kết quả test lẩy da dương tính với sung tươi (83%), sung khô (37%), quả kiwi (28%), đu đủ (22%), bơ (19%), chuối (15%) và dứa (10%) trên 54 bệnh nhân [6]. Có tới 7 bệnh nhân ghi nhận phản ứng toàn thân như mày đay, phù mạch hoặc bộc phát hen suyễn khi tiếp xúc với các loại quả này [6].
Một khảo sát khác trên 346 bệnh nhân liên tiếp ghi nhận 23 người nhạy cảm với cây si [7]. Khi đánh giá 151 bệnh nhân có dị ứng tức thì với mủ cao su thiên nhiên, có tới 35 người nhạy cảm chéo với cây si thông qua kiểm tra kháng thể IgE [7]. Hiện tượng mẫn cảm hai chiều giữa mủ cao su và cây si cũng được xác nhận qua các thử nghiệm kích thích mũi và phế quản [8].
Hiểu lầm thường gặp về cây cảnh trong nhà
Nhiều người tin rằng chỉ có các loại cây có hoa sặc sỡ và nhiều phấn hoa mới gây dị ứng hô hấp, còn cây cảnh lá xanh như cây si thì hoàn toàn vô hại. Các phân tích cho thấy mủ nhựa cây si có thể bốc hơi hoặc bám vào các hạt bụi trong phòng kín và tồn tại rất lâu [1, 2, 5].
Một lầm tưởng khác là người không có tiền sử dị ứng từ nhỏ thì sẽ an toàn trước các loại cây này. Các dữ liệu lâm sàng xác nhận ngay cả những người không có cơ địa atopy (dị ứng bẩm sinh) vẫn có thể phát triển triệu chứng viêm mũi dị ứng và hen suyễn sau một thời gian dài sống chung với cây si [1].
Nhiều người cho rằng việc rửa sạch lá cây định kỳ sẽ loại bỏ được nguy cơ. Động tác lau rửa, phủi bụi trực tiếp trên cây si to lớn có thể làm tăng mức độ tiếp xúc với dị nguyên phát tán, thậm chí từng kích hoạt cơn sốc phản vệ nguy hiểm ở người mẫn cảm cao [2].
Ai nên thận trọng với cây si?
Dựa trên các bằng chứng y khoa hiện có, những đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng trước sự hiện diện của cây si trong không gian sống và làm việc:
Người có cơ địa dị ứng mủ cao su thiên nhiên (latex): Đây là nhóm có nguy cơ phản ứng chéo cao nhất do sự tương đồng giữa các cấu trúc protein kháng nguyên [1, 5, 7, 8].
Bệnh nhân mắc bệnh hen suyễn, viêm mũi dị ứng hoặc viêm kết mạc mạn tính quanh năm: Dị nguyên cây si có thể kích hoạt co thắt phế quản và các cơn hen cấp mà không đáp ứng với các biện pháp chống mạt bụi thông thường [4, 5].
Người làm nghề làm vườn, chăm sóc cây cảnh: Việc cắt tỉa, tiếp xúc trực tiếp thường xuyên với mủ cây si làm tăng nguy cơ nổi mề đay tiếp xúc và viêm da dị ứng [1].
Người có tiền sử dị ứng với các loại trái cây như sung, kiwi, đu đủ, bơ hoặc chuối: Cần cảnh giác trước nguy cơ phản ứng chéo từ hội chứng Ficus - trái cây [4, 6].
Hướng dẫn xử lý và giảm thiểu rủi ro
Đối với người đã xác định mẫn cảm hoặc thường xuyên gặp các triệu chứng hô hấp không rõ nguyên nhân trong nhà:
Giải pháp triệt để nhất được các chuyên gia khuyến cáo là di dời hoàn toàn cây si ra khỏi không gian nhà ở và nơi làm việc kín [1, 2, 5]. Sau khi đưa cây ra ngoài, cần tổng vệ sinh kỹ lưỡng toàn bộ khu vực sinh sống để loại bỏ hoàn toàn các hạt bụi nhiễm dị nguyên bám dính lâu ngày [2].
Nếu chưa thể di dời cây ngay hoặc trong gia đình có người bắt buộc phải chăm sóc: Tránh trực tiếp chạm tay trần vào nhựa cây khi tỉa cành hoặc bẻ lá. Khi dọn dẹp hoặc phủi bụi trên cây si, cần đeo găng tay bảo hộ và khẩu trang chuyên dụng để hạn chế hít phải dị nguyên [1, 2].
Khi nghi ngờ bản thân bị dị ứng liên quan đến cây si hoặc các loại cây cùng họ, nên đến cơ sở y tế chuyên khoa dị ứng - miễn dịch lâm sàng để thực hiện xét nghiệm lẩy da hoặc định lượng kháng thể IgE đặc hiệu [1, 2, 5]. Không nên tự ý dùng thuốc cắt cơn hen mà bỏ qua bước loại trừ dị nguyên môi trường sống.
Cây si là một loại cây cảnh đẹp mắt nhưng cũng là nguồn dị nguyên hô hấp giấu mặt nguy hiểm đối với những người có cơ địa nhạy cảm, đặc biệt là nhóm dị ứng latex [1, 5]. Việc nhận biết các dấu hiệu sớm và chủ động thay đổi cách bài trí không gian sống sẽ giúp bảo vệ hệ hô hấp và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.
