Nhiều gia đình truyền tai nhau kinh nghiệm bắt thằn lằn nướng giòn hoặc tán bột pha nước uống để dứt điểm cơn hen suyễn. Phương pháp này xuất phát từ niềm tin cho rằng các loài bò sát sống có khả năng bồi bổ khí huyết và trừ hàn. Tuy nhiên, việc tự ý nuốt thằn lằn nướng hoặc bỏ thuốc điều trị để dùng mẹo dân gian tiềm ẩn nhiều nguy hiểm khôn lường.
Thực tế y khoa cho thấy thằn lằn nướng hoàn toàn không có hoạt tính dược lý để cắt cơn co thắt phế quản hay kháng viêm đường thở. Việc hít phải bụi nướng cháy hoặc dung nạp protein lạ từ bò sát thậm chí có thể kích thích phản ứng dị ứng nghiêm trọng. Bệnh nhân hen suyễn có nguy cơ đối mặt với cơn khó thở cấp tính đe dọa tính mạng khi áp dụng mẹo truyền miệng này.
Cơ chế cơn hen và sự thật về bài thuốc thằn lằn
Hen phế quản là một bệnh lý viêm mạn tính của đường hô hấp, đặc trưng bởi sự tăng phản ứng của phế quản trước các dị nguyên. Khi tiếp xúc với yếu tố kích thích, các tế bào miễn dịch tại niêm mạc phế quản giải phóng các chất trung gian hóa học làm co thắt cơ trơn. Lòng đường thở bị thu hẹp đột ngột, tiết nhiều dịch nhầy đặc quánh gây ra các triệu chứng thở rít, ho kéo dài, nặng ngực và khó thở dữ dội.
Trong khi đó, việc dùng bò sát như thằn lằn nướng chỉ dựa trên các quan niệm dân gian mang tính truyền khẩu. Các phân tích sinh học cho thấy thịt thằn lằn chủ yếu chứa protein, lipid và một số khoáng chất tương tự như các loại thịt động vật thông thường. Dưới tác động của nhiệt độ cao khi nướng, các chuỗi protein bị biến tính và có thể sinh ra các hợp chất than hóa độc hại. Không có bất kỳ thành phần hoạt tính nào trong thằn lằn nướng có khả năng làm giãn cơ trơn phế quản hay ức chế ổ viêm tại đường hô hấp.
Bên cạnh đó, việc nạp một lượng protein lạ từ bò sát chưa qua kiểm nghiệm tiêu chuẩn vào cơ thể người có cơ địa dị ứng là vô cùng rủi ro. Hệ miễn dịch vốn đang nhạy cảm quá mức của người bệnh hen có thể nhận diện các dị nguyên protein này là tác nhân xâm nhập lạ. Quá trình này kích hoạt chuỗi phản ứng dị ứng tức thì, phóng thích ồ ạt histamin từ dưỡng bào và đẩy nhanh diễn tiến thành cơn co thắt phế quản cấp tính.
Nguồn gốc mẹo dân gian dùng động vật và bò sát
Việc dùng các loài bò sát và lưỡng cư làm thuốc đã tồn tại từ lâu trong văn hóa dân gian ở nhiều quốc gia trên thế giới [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2012 cho thấy thằn lằn, rắn, rùa và ếch nhái từ lâu vừa là nguồn cung cấp protein, vừa gắn liền với các niềm tin chữa bệnh mang màu sắc tâm linh hoặc ma thuật chuyển giao bệnh tật [1]. Tại một số vùng, người ta tin rằng bệnh tật có thể truyền từ cơ thể người bệnh sang sinh vật qua việc tiếp xúc trực tiếp hoặc ăn các bộ phận của chúng [1].
Một khảo sát thực địa công bố năm 2017 tại khu bảo tồn Gibbon, Assam, Ấn Độ đã phỏng vấn 62 người bản địa (gồm 43 nam và 19 nữ) về tập quán dùng động vật trị liệu [2]. Kết quả ghi nhận có tới 44 loài động vật thuộc 44 chi và 36 họ được sử dụng để chữa 40 chứng bệnh khác nhau [2]. Trong số đó, côn trùng chiếm tỷ lệ sử dụng cao nhất với 30,9%, tiếp đến là thú với 23,8%, cá chiếm 16,7% và bò sát chiếm 11,9% [2]. Đáng chú ý, người dân tại đây từng dùng một số loài như gián nhà để chữa hen suyễn, bọ ngựa chữa viêm tai và giun đất chữa ung thư theo kinh nghiệm dân gian thuần túy [2].
Tương tự, một nghiên cứu vào năm 2022 tại tỉnh Punjab, Pakistan đã ghi nhận cộng đồng địa phương sống quanh lưu vực sông Jhelum và Chenab sử dụng 26 loài bò sát và 2 loài lưỡng cư trong hệ thống chăm sóc sức khỏe truyền thống [3]. Những loài bò sát này bị săn bắt và đem chế biến để điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau dù không hề có bằng chứng xác nhận hiệu lực lâm sàng [3]. Nghiên cứu cũng cảnh báo hoạt động săn bắt này đe dọa nghiêm trọng tới 91% các loài bò sát và lưỡng cư trong khu vực khảo sát [3]. Như vậy, tập quán ăn thằn lằn chữa bệnh hô hấp chỉ là thói quen dân tộc học phản ánh sự thiếu hụt kiến thức y tế hiện đại, hoàn toàn không phải phương pháp khoa học đã được kiểm chứng.
Bằng chứng khoa học về các liệu pháp y học cổ truyền
Khi xem xét các nghiên cứu về hen suyễn trong y học cổ truyền, sự tập trung chủ yếu nằm ở các bài thuốc thảo dược chứ không phải bò sát sống [4]. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá 27 loài thực vật y học cổ truyền và 2 dịch chiết đa thảo dược trên mô hình động vật bị gây hen thực nghiệm bằng ovalbumin [4]. Đa số các chiết xuất thực vật này cho thấy khả năng làm giảm bớt triệu chứng hen trên động vật thí nghiệm [4].
Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng hồ sơ độc tính của các chiết xuất thảo dược này vẫn chưa được báo cáo đầy đủ do các nghiên cứu chỉ tập trung vào tiềm năng chống hen [4]. Hiện tại, giới khoa học vẫn đối mặt với tình trạng thiếu hụt dữ liệu trầm trọng về hiệu quả, độ an toàn cũng như liều lượng cần thiết để tạo ra tác dụng kháng hen trên cơ thể sống [4]. Ngoài ra, việc thiếu các báo cáo khoa học rõ ràng về các hợp chất tinh khiết cụ thể chịu trách nhiệm cho tác dụng chống hen là một lỗ hổng lớn cần được làm sáng tỏ trước khi có thể ứng dụng trên lâm sàng [4].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2006 về các liệu pháp y học cổ truyền Trung Quốc điều trị rối loạn dị ứng cho thấy có rất ít thử nghiệm lâm sàng đối chứng tốt xuất hiện trong cơ sở dữ liệu PubMed vào năm 2005 [5]. Đa số các thử nghiệm trong ống nghiệm về đặc tính chống dị ứng của thảo dược cổ truyền chỉ tập trung vào cơ chế ức chế dưỡng bào [5]. Dù một số bài thuốc thảo dược như công thức thảo dược can thiệp hen hoặc Mạch Môn Đông Thang gia giảm cho thấy tiềm năng điều trị, các tác giả khẳng định vẫn cần những nghiên cứu nghiêm ngặt hơn để làm rõ lợi ích và độ an toàn [5]. Đặc biệt, dị ứng thực phẩm vốn là tình trạng không được ghi nhận trong y văn cổ truyền cổ xưa, do đó việc tự ý dung nạp các sinh vật lạ như thằn lằn rất dễ dẫn đến phản ứng quá mẫn không kiểm soát [5].
Phác đồ y học thực chứng trong kiểm soát hen suyễn
Trái ngược hoàn toàn với các mẹo dân gian vô căn cứ, y học hiện đại đã phát triển các phác đồ kiểm soát hen suyễn chặt chẽ dựa trên bằng chứng khoa học. Đối với hen phế quản thông thường, nền tảng điều trị luôn là các thuốc kiểm soát dạng hít chứa corticosteroid kết hợp thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài để dập tắt phản ứng viêm tại chỗ và duy trì độ mở của đường thở. Bệnh nhân cũng được trang bị thuốc cắt cơn tác dụng nhanh để xử trí ngay khi có triệu chứng co thắt cấp tính.
Đối với các trường hợp hen suyễn nặng không đáp ứng đầy đủ với các thuốc hít thông thường, các liệu pháp sinh học đích đã mang lại bước tiến vượt bậc [6]. Một phân tích gộp công bố năm 2022 trên 21 nghiên cứu thực tế đã đánh giá hiệu quả của các kháng thể đơn dòng gồm benralizumab, dupilumab, mepolizumab và reslizumab ở bệnh nhân hen nặng [6]. Kết quả chỉ ra việc điều trị bằng thuốc sinh học giúp giảm đáng kể tỷ lệ đợt kịch phát hàng năm: giảm 3,79 đợt với benralizumab (khoảng tin cậy 95%: -4,53 đến -3,04); giảm 3,17 đợt với mepolizumab (khoảng tin cậy 95%: -3,74 đến -2,59) và giảm 6,72 đợt với reslizumab (khoảng tin cậy 95%: -8,47 đến -4,97) [6].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về chức năng hô hấp thông qua chỉ số thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) [6]. Cụ thể, FEV1 tăng 0,17 lít (khoảng tin cậy 95%: 0,11 đến 0,24) sau khi điều trị bằng mepolizumab và tăng 0,21 lít (khoảng tin cậy 95%: 0,08 đến 0,34) sau khi dùng benralizumab [6]. Nồng độ oxit nitric thở ra (FeNO) cũng giảm 14,23 ppb (khoảng tin cậy 95%: -19,71 đến -8,75) ở nhóm điều trị mepolizumab [6]. Tuy nhiên, các tác giả cũng lưu ý rằng dữ liệu đời thực chủ yếu mang tính hồi cứu và chưa hiệu chỉnh toàn diện, đòi hỏi cần thêm các dữ liệu theo dõi trên từng nhóm bệnh nhân cụ thể [6]. Dù vậy, những số liệu đo lường chức năng phổi rõ ràng này là bằng chứng mà không một bài thuốc dân gian từ bò sát nào có được.
Nguy cơ bộc phát cơn khó thở cấp khi dùng thằn lằn nướng
Hành động bắt thằn lằn nướng ăn trực tiếp tiềm ẩn hàng loạt mối nguy đe dọa tính mạng người mắc bệnh hen. Đầu tiên là nguy cơ nhiễm khuẩn và ký sinh trùng. Thằn lằn hoang dã là vật chủ tự nhiên của nhiều chủng vi khuẩn đường ruột nguy hiểm, đặc biệt là Salmonella, cùng các loại ấu trùng giun sán ký sinh. Quá trình nướng sơ sài trên than củi thường không thể tiêu diệt triệt để các bào tử vi khuẩn nằm sâu trong các mô cơ và nội tạng của con vật. Nhiễm trùng tiêu hóa cấp tính sau khi ăn thịt bò sát có thể làm suy kiệt cơ thể và kích hoạt các phản ứng viêm toàn thân, khiến bệnh hen suyễn nền bùng phát dữ dội.
Thứ hai, khói than và bụi cháy từ việc nướng thằn lằn là tác nhân kích ứng đường hô hấp cực mạnh. Khói than chứa nhiều khí độc như carbon monoxide và các hạt bụi mịn có thể xâm nhập sâu vào phế nang. Đối với người có đường thở tăng mẫn cảm, việc hít phải khói nướng sẽ gây co thắt phế quản phản xạ ngay lập tức, dẫn tới cơn khó thở cấp tính đòi hỏi phải nhập viện cấp cứu.
Nguy cơ nghiêm trọng nhất là hiện tượng sốc phản vệ do dị ứng protein bò sát. Khi ăn thằn lằn nướng, các chuỗi peptid lạ chưa từng được cơ thể tiếp nhận có thể kích hoạt tế bào mast giải phóng ồ ạt histamin và leukotriene. Tình trạng này không chỉ gây phù nề niêm mạc thanh quản mà còn gây co thắt cơ trơn phế quản toàn diện, tụt huyết áp và tắc nghẽn đường thở hoàn toàn. Bệnh nhân có thể tử vong trong vòng vài phút nếu không được tiêm adrenaline kịp thời.
Hiểu lầm thường gặp và những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Một hiểu lầm vô cùng phổ biến là quan niệm "thuốc nam, thuốc dân gian có nguồn gốc tự nhiên nên vô hại, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Nhiều bệnh nhân nghe lời đồn đã tự ý ngừng sử dụng ống hít định liều hằng ngày để chuyển sang ăn thằn lằn nướng. Sự gián đoạn đột ngột thuốc kiểm soát khiến niêm mạc phế quản mất đi lớp bảo vệ kháng viêm, dẫn đến các đợt kịch phát nặng đe dọa tính mạng.
Một sai lầm khác là đánh đồng việc thuyên giảm tạm thời của cơn hen với tác dụng của bài thuốc truyền miệng. Bệnh hen suyễn có đặc tính diễn biến dao động, các triệu chứng có thể tự thoái lui tạm thời khi bệnh nhân tránh xa được môi trường chứa dị nguyên như phấn hoa, khói bụi hoặc thay đổi thời tiết. Việc tình cờ ăn thằn lằn vào đúng giai đoạn bệnh tạm lắng khiến nhiều người lầm tưởng con vật này có công năng chữa khỏi bệnh.
Những đối tượng sau đây tuyệt đối không được thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng từ thằn lằn hay bò sát:
- Trẻ em: Hệ miễn dịch và đường thở chưa hoàn thiện, rất nhạy cảm với các dị nguyên lạ và nguy cơ ngộ độc cao.
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Nguy cơ nhiễm trùng và ngộ độc từ bò sát có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến thai nhi và trẻ sơ sinh.
- Người mắc hen suyễn nặng hoặc hen phế quản không kiểm soát: Đường thở luôn ở trạng thái kích ứng cao độ, bất kỳ dị nguyên lạ nào cũng có thể châm ngòi cho cơn hen ác tính.
- Người có tiền sử dị ứng thức ăn, hải sản hoặc côn trùng: Cơ địa quá mẫn rất dễ xảy ra phản ứng dị ứng chéo với protein của các loài bò sát.
Lời khuyên kiểm soát bệnh an toàn và đúng cách
Để chung sống hòa bình với bệnh hen suyễn, bệnh nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc xịt, thuốc hít kiểm soát ngay cả khi cảm thấy sức khỏe đã hoàn toàn ổn định. Luôn mang theo bình xịt cắt cơn tác dụng nhanh bên mình để kịp thời xử trí khi xuất hiện triệu chứng khó thở bất ngờ.
Bệnh nhân cần chủ động nhận diện và loại bỏ các yếu tố khởi phát cơn hen trong môi trường sống. Giữ nhà cửa sạch sẽ, thoáng mát, thường xuyên giặt giũ chăn ga gối đệm để loại bỏ mạt bụi nhà. Tránh tiếp xúc với khói thuốc lá, khói than tổ ong, hóa chất tẩy rửa có mùi nồng gắt và lông động vật nuôi trong nhà.
Thiết lập chế độ dinh dưỡng lành mạnh, ăn chín uống sôi và cung cấp đầy đủ các nhóm dưỡng chất để tăng cường thể lực. Khi muốn sử dụng bất kỳ phương pháp hỗ trợ hay sản phẩm bổ sung nào, người bệnh phải luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị. Việc kiên trì áp dụng các biện pháp y khoa thực chứng là con đường duy nhất giúp kiểm soát cơn hen an toàn và bảo vệ lá phổi bền lâu.
